Toàn cầu hóa và tri thức bản địa
Trong thế kỷ 20, nhiều nhà quy hoạch và kiến trúc sư (KTS) theo đuổi lý tưởng hiện đại hóa thông qua việc chuẩn hóa không gian đô thị, hướng đến sự đồng nhất (homogeneity) trong hình thức và tổ chức. Thời kỳ này gắn liền với các tòa nhà bằng bê tông, thép và kính, điều hòa không khí,… những biểu tượng của tiến bộ kỹ thuật mang tính phổ quát. Di sản của Chủ nghĩa Hiện đại (Modernism), vốn đề cao tính chức năng và lý tính, thường giản lược các yếu tố đặc thù về văn hóa cũng như điều kiện khí hậu của từng địa phương.
Tuy nhiên, từ những năm 1980 trở đi, khi các khủng hoảng môi trường toàn cầu ngày càng hiện rõ, cùng với lo ngại về sự mai một truyền thống bản địa, một khuynh hướng thiết kế mới bắt đầu trỗi dậy. Với việc xem xét kiến trúc và quy hoạch trong mối quan hệ liên ngành, giữa kiến trúc với khoa học xã hội và nhân văn, coi việc xây dựng như quá trình gắn bó với điều kiện phức tạp về các trải nghiệm thân thể cùng ký ức đặc thù, kinh nghiệm truyền thống của từng khu vực. Theo hệ thống nghiên cứu này, những tri thức trên thuộc về khái niệm tri thức địa phương (local wisdom) và nên được kính trọng thay vì bị đặt ra bên lề các nghiên cứu, điều đã diễn ra trong tiến trình hiện đại hóa thế kỷ trước. Mối quan tâm này gợi ý rằng bên cạnh áp đặt các nguyên lý từ góc nhìn bên ngoài hay thuần cơ kỹ, thì người làm thiết kế có thể tiến tới việc tham chiếu những kinh nghiệm bên trong lịch sử của các nền văn hóa có thời gian dài tích lũy về tri thức.
Bài viết này, được thực hiện từ góc nhìn của ngành khoa học xã hội và nhân văn, có thể xem như một đề xuất khảo sát ban đầu về các văn phòng KTS đang trong giai đoạn đầu và giữa sự nghiệp. Họ có điểm chung là đều đang thực hành nghiên cứu, sáng tạo trong bối cảnh Việt Nam, tìm kiếm cách tái sáng tạo những tri thức truyền thống, hoặc gợi mở từ kinh nghiệm của tiền nhân trong việc giải quyết các vấn đề đương đại.
Hiện đại hóa và tái khám phá tri thức địa phương
Trở lại với câu chuyện kiến trúc tại Việt Nam, nơi khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa đặc trưng với nhiệt độ cao và độ ẩm lớn quanh năm, các cộng đồng địa phương trong suốt chiều dài lịch sử đã phát triển nhiều chiến lược kiến trúc nhằm giảm thiểu tác động của khí hậu. Tiền nhân phát triển cách lựa chọn vật liệu, tổ chức mặt bằng, đến hệ thống thông gió tự nhiên. Đây là những ví dụ điển hình cho cách con người tích lũy kinh nghiệm và tri thức qua thời gian để ứng phó với môi trường, điều mà nhân học về khoa học sinh thái mô tả là các hệ thống thích nghi văn hóa, sinh thái.
Tuy nhiên, đến thời kỳ hiện đại, các giải pháp sử dụng máy điều hòa không khí, cửa kính khép kín, và vật liệu công nghiệp đã được áp dụng rộng rãi, góp phần gián tiếp tạo nên “sự quên lãng” của cộng đồng với tri thức xây dựng truyền thống. Góc nhìn tri thức địa phương gợi ý quay lại niềm tin căn bản về việc xây cất trước hết là tạo ra một nơi an trú giữa trời đất, cũng là để giảm thiểu gánh nặng tiêu cực và tận dụng những ưu thế của môi trường để cải thiện cuộc sống.
K59 Atelier – Vùng đệm và vi khí hậu
Trong lịch sử cư trú lâu dài tại miền Nam, tiền nhân đã hình thành nên những lớp không gian chuyển tiếp để giảm các yếu tố không mong muốn của khí hậu nhiệt đới ẩm. Ngôi nhà hướng về sông nước, tôn trọng hệ thực vật bản địa có sẵn của khu vực, tăng kích thước hiên nhà để tạo thêm khoảng mở, hệ cửa song hồng và thượng song hạ bản không hoàn toàn kín tạo ra liên thông không khí đều đặn cho các gian nhà, đồng thời cải thiện tầm nhìn giữa trong và ngoài. Những “vùng đệm” như thế góp phần duy trì vi khí hậu ổn định trong những gian nhà truyền thống.
Trong bối cảnh đô thị chật hẹp, K59 Atelier đã học hỏi những tư duy trên và áp dụng vào các thiết kế của họ. Với ngôi nhà ống dùng làm nhà ở và văn phòng của họ tại Quận 7 (TP. HCM, 2019), K59 Atelier đã tạo ra nhiều lớp chuyển tiếp ở mặt đứng công trình, và sắp đặt nhiều cây xanh ở các khoảng mở, nhằm cân đối nhiệt độ trong ngoài. Ở công trình tiếp theo, Nhà Bình Dương (2020) được xây dựng trên khu đất sở hữu thảm thực vật gốc phong phú, do đó nhóm kiến trúc quyết định giữ lại toàn bộ cây xanh lâu đời trong thiết kế của căn nhà mới. Ngôi nhà mới sở hữu nhiều “vùng đệm” rỗng đặc luân phiên, giúp tạo ra các lớp cửa đóng mở nhịp nhàng, cân bằng nhiệt độ và trải nghiệm kết nối với tự nhiên.
Trong hầu hết các thiết kế của K59 Atelier, các vật liệu đều đảm bảo khả năng “thở” dù là những vật liệu thân thuộc, có tính địa phương như gỗ và gạch, hay hiện đại như bê tông. Theo cách hai nhà sáng lập văn phòng là các KTS: Phan Lâm Nhật Nam và Trần Cẩm Linh chia sẻ – Khả năng thông khí của vật liệu nhằm cho phép hơi ẩm và lượng nước thừa dễ dàng hút và thoát, tránh tích ẩm làm tổn hại căn nhà cũng như giảm trải nghiệm sống. Các giải pháp này được đúc kết từ quá trình đi thực địa, quan sát và ghi chép về tri thức địa phương trong lĩnh vực kiến trúc, được văn phòng thực hiện song song với công việc thiết kế của họ.
Tropical Space – Gạch nung và vật liệu bản địa
Mối quan tâm dành cho tri thức bản địa trong kiến trúc còn thể hiện trong việc tái khám phá tiềm năng của các vật liệu địa phương. Gạch nung đạt đến một độ biểu cảm nổi bật trong các thiết kế của Tropical Space, do các KTS: Nguyễn Hải Long và Trần Thị Ngụ Ngôn sáng lập.
Gạch nung từng được dùng rộng rãi ở nhiều vùng, nhưng đã dần nhường chỗ cho các vật liệu công nghiệp hiện đại. Tropical Space khai thác nhiều đặc điểm riêng của gạch không tô trát, giúp cắt giảm sử dụng nguyên liệu, đồng thời phô bày vẻ đẹp nguyên bản của vật liệu. Không chỉ dừng lại ở việc sử dụng vật liệu gạch truyền thống, văn phòng Tropical Space còn bày tỏ sự bận tâm đến kỹ thuật lao động và vốn hiểu biết, kinh nghiệm, kỹ năng, lòng tự hào của đội ngũ lao động tại chỗ. Tropical Space tin rằng việc dùng gạch được sản xuất ngay tại địa phương giúp cắt giảm chi phí và nhiên liệu tiêu tốn cho hoạt động vận chuyển, đồng thời đóng góp tích cực cho kinh tế tại chỗ.
Trong thiết kế của Tropical Space, những đặc tính cơ bản của một viên gạch nung như: Khả năng thấm hút, tự cân bằng được phóng chiếu lên quy mô công trình, giúp nó thích ứng với điều kiện tự nhiên đặc thù tại mỗi khu vực mà nó hiện diện, ví dụ tại TP. HCM (các thiết kế nhà ở) là nhiệt độ, khói bụi, tiếng ồn, còn ở Quảng Nam (Terra Cotta Workshop, 2023) là nhiệt độ và bão lụt. Trong chiều hướng về thực tại tinh thần, văn phòng cũng thể hiện mối quan tâm kết nối giữa đất – gạch – căn nhà, một vòng tròn khép kín khi đất tạo thành gạch để cho con người nương náu, và gạch sẽ trả về đúng trong mảnh đất nó đã từng sinh ra.
Sự trở lại của những vật liệu bình dân, thô mộc, gắn bó chặt chẽ với bối cảnh văn hóa, xã hội, sinh thái địa phương như gạch nung trong thiết kế gần đây là một tín hiệu đáng lưu ý, song nên được ứng dụng trong sự cân nhắc thay vì chỉ đơn thuần sử dụng như những vật liệu hoàn thiện bên ngoài công trình.
Studio Anettai – Tính tùy biến của đô thị đương đại
Bên cạnh việc tái khám phá vốn tri thức truyền thống, thì khái niệm “Tri thức địa phương” cũng bao hàm sự quan tâm cho các hành xử ngẫu hứng (adhocism) trong đời sống đương đại. Khuynh hướng tận dụng những vật thể tìm thấy được (như ghế nhựa, bạt phủ, thùng xốp…) cũng thể hiện tư duy thiết kế thiên về các vật liệu tìm thấy (found materials). Các tri thức này hé lộ cách cư dân hiện đại phản hồi các điều kiện mới nảy sinh, như tình trạng đô thị hóa và vấn đề tăng dân số…
Hướng thiết kế này được phản ánh một phần qua quan sát của Văn phòng Studio Anettai, một đội ngũ cho các KTS trẻ người Nhật sáng lập. Ngôi nhà Bà Rịa (2024) do Studio Anettai thiết kế được tổ chức theo những module linh động, gồm nhiều tấm mái che lấy cảm hứng từ bạt che sáng cho cây trồng. Hệ thống linh hoạt tạo nhiều bóng râm này giúp kết nối không gian trong và ngoài nhà, qua đó khuyến khích tăng thời gian tương tác với thiên nhiên ngoài trời.
Không gian làm việc của chính Studio Anettai (Quận 1, TP.HCM) thể hiện việc vận dụng tính ngẫu hứng, biến động không ngừng của đời sống đường phố. Xuất phát từ ý niệm về những dịch chuyển liên tục trong đô thị, nơi hạ tầng chóng thay đổi và cư dân dần học cách quen với việc thường xuyên dời chỗ ở, studio anettai đã thiết kế những vật dụng lưu động, dã chiến. Tổ chức của văn phòng được xây dựng từ việc học hỏi khả năng thích nghi linh hoạt của cư dân đô thị, trong bất kỳ tính huống nào họ cũng có thể rời đi và ổn định tại nơi khác một cách nhanh chóng và tiết kiệm. Studio Anettai cũng từng chia sẻ rằng triết lý “dã chiến” đã được học từ những quán ăn lề đường Việt Nam, nhất là việc họ khai thác các “vật dụng tìm thấy” trên đường phố nơi các xe hủ tiếu, cột điện, quán cóc,… để học và tái tạo ngôn ngữ thiết kế của chúng. Từ điểm nhìn của người nước ngoài đến tìm hiểu văn hóa địa phương, những nỗ lực của nhóm KTS cho thấy tiềm năng bước đầu của việc quan tâm đến tri thức đời thường và ứng dụng vào thiết kế.
Suy tư về nền kiến trúc dành cho người có tuổi
Nhìn qua các thiết kế của ba văn phòng trên, chúng tôi cũng tìm thấy một mối bận tâm khá tương đồng giữa họ – Đó là ý niệm về tính kết nối và tính riêng tư có sự chuyển dịch qua các thế hệ. Nếu thế hệ trẻ đề cao riêng tư và ranh giới cá nhân, thì người cao tuổi xem trọng sự kết nối của tình thân, cảm giác quen thuộc trong những ngôi nhà không có sự phân định rạch ròi giữa các gian phòng. Những tính chất này thể hiện trong các nghiên cứu quan sát tham dự (participatory observation) của chúng tôi (Tản mạn Kiến trúc) cùng K59 Atelier, hiện vẫn đang tiếp diễn, chúng tôi cũng thấy sự quan tâm tổ chức không gian dành cho người cao tuổi của Tropical Space và Studio Anettai.
Kiến trúc truyền thống từng có thiết kế lấy sự thoải mái và trải nghiệm sống của người có tuổi làm trọng tâm. Trong đó, các lối đi đổ về không gian chung nơi người có tuổi luôn được quan tâm, họ được kính trọng trong việc gìn giữ ký ức và tính kết cấu của gia đình dòng tộc. Nhưng theo quá trình hiện đại hóa, dường như chúng ta đang đi đến một nền kiến trúc lãng quên người lớn tuổi, khó khăn cho người có tuổi di chuyển và sử dụng, đồng thời phân mảnh không gian để từng người quay vào những thế giới tách biệt.
Như một suy tư về các vấn đề này, K59 Atelier thiết kế căn nhà tại Tân Phú (2019) với không gian của người bà được đặt ở tầng thấp, nơi con cháu luôn có thể ghé qua thường xuyên. Không gian được xây dựng theo tính mở theo thói quen của người bà, do đó nó không có vách ngăn để giúp bà luôn có thể trò chuyện và quan tâm các thành viên trong gia đình.
Văn phòng Tropical Space cũng bận tâm về việc tính toán trước không gian sao cho luôn có tính “mở rộng” cho sự phát triển của các thế hệ gia đình, khi con cháu sẽ trở về ở với căn nhà ông bà. Không chỉ có con người mà các đối tượng “phi nhân” như gà và thực vật cũng có sự hiện diện trong kiến trúc của Tropical Space.
Còn Văn phòng Studio Anettai lại nghĩ đến thói quen đi dạo và giao lưu với tự nhiên của người có tuổi, khi họ thiết kế hệ mái che linh hoạt để những người có tuổi trong căn nhà ở Bà Rịa có thể dạo chơi mà không sợ bị ảnh hưởng bởi nắng gió của vùng đất cận biển này.
Nhìn chung, thiết kế của các văn phòng này đều nhấn mạnh sự đan xen kết nối giữa các thế hệ, được xây dựng từ việc quan sát thấu đáo đời sống và các vấn đề gia đình đương đại nảy sinh trong không gian sống đô thị. Các mối bận tâm này đồng thời gợi ra nhiều tiềm năng liên thông giữa dòng chảy thực hành đương đại và nghiên cứu đa ngành.
Một vài suy tư gợi mở
Bài viết phác thảo khuynh hướng đang được định hình trong thực hành kiến trúc đương đại tại miền Nam Việt Nam. Một số văn phòng mang tính thể nghiệm trong thiết kế như K59 Atelier, Tropical Space và Studio Anettai đang chủ động tiếp cận lại tri thức bản địa như một nguồn lực thiết kế. Những tiếp cận từ vấn đề vi khí hậu, sử dụng vật liệu truyền thống, kinh nghiệm khéo léo của thợ địa phương, đến quan sát hành xử đô thị, quan tâm đời sống người có tuổi và mô hình gia đình đa thế hệ,… cho thấy nỗ lực gắn kết thiết kế với bối cảnh xã hội và môi trường.
Trong bối cảnh kiến trúc đối mặt với nhiều biến động khí hậu và các vấn đề xã hội dần trở nên phức tạp, việc tái định vị mối quan hệ giữa thiết kế và tri thức bản địa không chỉ là một hướng đi mang tính thực nghiệm, mà còn góp phần định hình lại cách ta hiểu về vai trò của kiến trúc. Hướng phát triển của nghiên cứu này gợi mở đối thoại liên ngành giữa kiến trúc, khoa học xã hội – nhân văn và các lĩnh vực thực hành cộng đồng.
Hiếu Y – Vương An Nguyên – Thành viên Dự án Tản mạn Kiến trúc
(Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 04-2025)
