Mỗi đô thị đều có một lịch sử hình thành và phát triển khác nhau, không có sự trùng lặp lịch sử phát triển giữa đô thị này với đô thị kia, giữa đô thị có trước với đô thị có sau – Dù rằng trong lịch sử có không ít các trường hợp chính quyền can thiệp thô bạo vào đô thị. Chính “Lý lịch đô thị” khác nhau này đã tạo nên bản sắc riêng, tạo nên hồn đô thị gắn liền với tình cảm của người dân qua nhiều thế hệ. Hồn đô thị thể hiện qua các công trình kiến trúc đã được xây dựng, tồn tại từ khi đô thị hình thành đến thời điểm hiện tại. Khi nghiên cứu và đánh giá về hình thái của một đô thị, bao giờ cũng có công tác cắt lớp lịch sử và đánh giá di sản kiến trúc qua các thời kỳ nhằm hiểu rõ xu hướng biến đổi của đô thị – Đây là cơ sở quan trọng cho các giải pháp quy hoạch và thiết kế đô thị theo hướng bền vững. Một trong các kinh nghiệm quan trọng trong xu hướng phát triển của các đô thị có bề dày lịch sử trên thế giới là phải tôn trọng các di sản kiến trúc, xây mới nhưng không chối bỏ quá khứ. Việc đó tạo nên một đô thị bản sắc mà không nơi nào khác có được.
Cần Thơ là đô thị trẻ, di sản kiến trúc không có nhiều. Trong giai đoạn đô thị hóa mạnh mẽ hiện nay, nhu cầu xây dựng mới trong đô thị là rất lớn, đồng thời xuất hiện xung đột giữa nhu cầu xây mới với việc bảo tồn di sản kiến trúc có giá trị về văn hóa, lịch sử… Một trong những nguyên nhân là do công tác phát triển đô thị ở Cần Thơ thiếu phần nghiên cứu về hình thái đô thị, thiếu các nghiên cứu, đánh giá, thống kê về các công trình kiến trúc cũ và cổ. Chính vì thế, bài viết này nhằm nêu lên những tồn tại của công tác bảo tồn di sản kiến trúc tại thành phố Cần Thơ trong quá trình phát triển đô thị với hệ quả là trường hợp “Nhân bản” trường THPT Châu Văn Liêm.
Đánh giá sơ bộ về di sản kiến trúc ở Cần Thơ qua các thời kỳ.
Dựa vào các tài liệu lịch sử và các di sản kiến trúc còn tồn tại ở Cần Thơ, tạm chia lịch sử kiến trúc Cần Thơ thành các thời kỳ như sau: Thời kỳ hình thành đô thị (1739-1867), Thời kỳ Pháp thuộc (1867-1954), Thời kỳ chống Mỹ (1954 -1975), Thời kỳ thống nhất và xây dựng đất nước (1975-2004), Thời kỳ đô thị trực thuộc trung ương (2004 đến nay).
Trong thời kỳ hình thành đô thị, các tài liệu lịch sử đề cập rất nhiều đến thành Trấn Giang, tuy nhiên hiện nay, vết tích của ngôi thành cổ này không còn và chưa có bất kỳ công trình nghiên cứu nào về công trình này.
Một trong những di sản kiến trúc hiếm hoi của thời kỳ này còn sót lại là Đình Bình Thủy, được xây dựng vào năm 1844, trải qua nhiều giai đoạn xây dựng và trùng tu trong lịch sử, hình thức kiến trúc có sự biến đổi so với nguyên bản nhưng vẫn có giá trị rất lớn trong tổng thể kiến trúc cổ của đô thị. Hiện tại ngôi đình này là một trong những điểm du lịch thu hút nhất của thành phố Cần Thơ.
Thời kỳ Pháp thuộc là giai đoạn ghi dấu ấn kiến trúc đậm nét nhất cho đô thị. Cho đến ngày nay, rất nhiều công trình xây mới được thiết kế với phong cách kiến trúc trong giai đoạn này, điều này chứng tỏ phong cách kiến trúc Pháp đã ăn sâu vào tiềm thức của người dân Cần Thơ qua nhiều thế hệ. Tuy vậy, các công trình trong giai đoạn này còn tồn tại đến ngày nay không còn nhiều.
Các giai đoạn còn lại cũng có nhiều công trình có giá trị văn hóa và lịch sử, nhưng do nội dung bài viết có hạn nên không thể đánh giá cụ thể các giai đoạn kiến trúc này.
Thực trạng về bảo tồn di sản kiến trúc trong công tác phát triển đô thị tại Cần Thơ.
- Về chủ trương, chính sách: Chính quyền thành phố Cần Thơ cũng có sự quan tâm về bảo tồn di sản kiến trúc trong quá trình phát triển đô thị, nhưng do nhiều lý do khách quan và chủ quan, vấn đề bảo tồn di sản kiến trúc không được thực hiện tốt trong thực tế.
- Về thực trạng: Để có một cái nhìn sơ bộ về thực trạng của việc bảo tồn di sản kiến trúc trong quá trình phát triển đô thị của thành phố Cần Thơ, bài viết xin được nêu lên một số trường hợp cụ thể tại địa phương.
Công trình Chợ cổ Cần Thơ nằm ở khu vực Bến Ninh Kiều, được xây dựng vào khoảng năm 1915, đây là ngôi chợ được xem là có kiến trúc đẹp nhất vùng đồng bằng sông Cửu Long. Năm 2005, chính quyền thành phồ Cần Thơ di dời chợ trung tâm về vị trí khác, chợ cổ Cần Thơ được trùng tu và chuyển đổi công năng phục vụ du lịch. Đây được xem là trường hợp trùng tu thành công của công trình kiến trúc cổ tại Cần Thơ.
Khu nhà cổ Bình Thủy là một quần thể gồm nhiều công trình biệt thự nằm dọc theo sông Bình Thủy, được xây dựng từ thế kỷ trước nhằm phục vụ cho việc nghỉ dưỡng của người Pháp hoặc là nhà ở của một số gia đình giàu có. Hiện tại, đa số các công trình trong khu nhà này đã xuống cấp do không được duy tu bảo dưỡng. Duy nhất một công trình còn khá nguyên vẹn là Nhà cổ họ Dương, được xây dựng lần đầu vào năm 1870 bằng gỗ, lợp ngói. Đến đầu thế kỷ 20 được xây dựng lại như hình dạng hiện nay, đây là công trình sở hữu tư nhân và đã được công nhận là Di tích Kiến trúc Nghệ thuật cấp Quốc gia vào năm 2009.
Bến Ninh Kiều là khu vực tạo thị của thành phố Cần Thơ, khu vực này trước đây có rất nhiều dãy nhà cổ được xây dựng từ thế kỷ 19 và 20, nhưng do quá trình đô thị hóa, các ngôi nhà cổ được thay thế bằng các công trình hiện đại hơn nhằm đáp ứng nhu cầu công năng của xã hội. Hiện nay vẫn còn rải rác một số ngôi nhà cổ trong khu vực do người dân chưa đủ kinh phí hay không có nhu cầu xây mới.
Ngoài ra còn khá nhiều các công trình cổ ẩn mình dưới vỏ bọc mới của các công trình trụ sở. Đây là một số các công trình được xây dựng trong khoảng đầu thế kỷ 20, rất có giá trị về văn hóa và kiến trúc nhưng chưa được nghiên cứu và trùng tu một cách nghiêm túc, thay vào đó chúng được làm mới bằng các vật liệu hiện đại bọc lấy kiến trúc cũ nên mất đi giá trị về di sản.
Trường hợp “Nhân bản” trường THPT Châu Văn Liêm.
Trường Trung học Phổ thông Châu Văn Liêm được bắt đầu xây dựng từ năm 1917 và hoàn thành đưa vào sử dụng vào năm 1921. Giai đoạn hình thành trường là chi nhánh của trường Collège My Tho, đến năm 1924 trường được tự lập với tên là Collège de Can Tho, năm 1945 trường được đổi tên là Trung học Phan Thanh Giản, đến năm 1985 trường chính thức mang tên THPT Châu Văn Liêm cho đến ngày nay.
Ngôi trường có nét đặc trưng của phong cách Kiến trúc Pháp đầu thế kỷ 20 tại vùng Tây Nam bộ. Tổng thể phần kiến trúc cổ gồm 3 dãy nhà nằm ngang 2 tầng, tầng trệt là các phòng học, tầng lầu trước đây là ký túc xá, hiện nay được cơi nới thêm hành lang bên hông để làm phòng học, ngoài ra còn một dãy dọc hiện được sử dụng làm các phòng năng khiếu và cuối cùng là tòa biệt thự kiểu pháp trước đây là nơi ở của các giáo sư, hiện nay được sử dụng làm khu hiệu bộ. Với kết cấu tường chịu lực dày 300 xây gạch thẻ, sàn đổ bê tông cốt thép cốt liệu sỏi, mái lợp ngói, sau gần trăm năm sử dụng, phần kiến trúc cổ này vẫn còn khả năng chịu lực tốt và còn giá trị sử dụng. Riêng phần xây thêm trong các giai đoạn sau đó với kết cấu khung Bê tông cốt thép đã xuống cấp nghiêm trọng và có nguy cơ đe dọa an toàn trong sử dụng.
Cuối năm 2014, UBND thành phố Cần Thơ đã có quyết định phê duyệt phương án đầu tư xây dựng mới trường THPT Châu Văn Liêm. Theo phương án đã được phê duyệt, toàn bộ công trình cũ kể cả phần kiến trúc cổ, được tháo dỡ toàn bộ và xây lại mới bằng kết cấu khung Bê tông cốt thép với hình thức kiến trúc mô phỏng nguyên mẫu kiến trúc cũ. Đây là cách làm đã từng có tiền lệ, cụ thể là trường THPT Nguyễn Đình Chiểu ở Mỹ Tho với tiền thân là trường Collège My Tho cũng đã được tháo dỡ toàn bộ và xây lại 4 tầng.
Thay lời kết:
Vấn đề bảo tồn di sản kiến trúc trong quá trình phát triển đô thị tại thành phố Cần Thơ hiện nay chưa là mối quan tâm hàng đầu của các nhà hoạch định và quy hoạch. Chính vì thế, số phận các công trình kiến trúc cổ có giá trị về văn hóa, lịch sử và kiến trúc vẫn còn bị đe dọa và có nguy cơ bị xóa xổ. Một đô thị phát triển bền vững là một đô thị không chỉ đáp ứng nhu cầu phát triển hiện tại mà còn không được ảnh hưởng đến nhu cầu của tương lai. Đó là nhu cầu gìn giữ và bảo tồn di sản kiến trúc, phần quan trọng nhất tạo nên hồn đô thị. Kiến nghị UBND thành phố Cần Thơ và các cơ quan ban ngành có liên quan nhìn nhận lại vấn đề di sản kiến trúc, sớm có các nghiên cứu, thống kê và đánh giá các di sản kiến trúc hiện đang còn tồn tại nhằm bảo vệ, trùng tu và gìn giữ các giá trị lịch sử và văn hóa của kiến trúc Cần Thơ.
KTS Trần Trí Thông
( Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 07 -2015 )
