Suy nghĩ những công trình mới được đề xuất quanh Hồ Gươm

Hà Nội đang lấy ý kiến cộng đồng về phương án điều chỉnh quy hoạch khu vực Hồ Hoàn Kiếm và phụ cận. Một trong những nội dung đáng chú ý là nghiên cứu mở rộng Quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục và bố trí công trình biểu tượng mới quanh Hồ Gươm. Tạp chí Kiến trúc cũng mời gọi các thành viên tham gia “Diễn đàn trao đổi về Phương án Điều chỉnh cục bộ Quy hoạch phân khu đô thị khu vực hồ Hoàn Kiếm và phụ cận”, cá nhân tôi xin góp ý kiến như sau:

“Khải hoàn môn” ở phía Bắc Hồ Gươm

Trước hết, phải đặt vấn đề này trong tổng thể quy hoạch Hồ Hoàn Kiếm và phụ cận. Tôi cho rằng việc nghiên cứu mở rộng không gian Hồ Gươm là cần thiết. Hà Nội hiện nay đã khác rất nhiều, cả về quy mô dân số, hoạt động đô thị cũng như nhu cầu sử dụng không gian công cộng. Những điều đó đặt ra rất nhiều thách thức và một cơ hội mới mở ra khi Hà Nội lập Quy hoạch Thủ đô tầm nhìn 100 năm với rất nhiều không gian kích thước siêu lớn được hình thành: Khu thể thao siêu lớn sức chứa hàng trăm ngàn khán giả; Đại lộ siêu lớn rộng 90m, những khu vực siêu lễ hội đón hàng triệu người tham dự, các khu đô thị mới có thể đón hàng triệu cư dân tới sinh sống … Do vậy, mở rộng Hồ Gươm là cần thiết và nên hiểu là để bỏ bớt những công trình xây dựng quanh hồ nhưng vẫn còn thiếu sót, không phù hợp nhằm giữ lại những công trình nguyên bản có giá trị cao.

Khải Hoàn môn là một loại hình kiến trúc đã được định hình qua nhiều thế kỷ, có nguồn gốc từ văn hóa Hy Lạp và La Mã. Từ đầu thế kỷ 20, một số quốc gia châu Á cũng du nhập loại hình này, nhưng đồng bộ với nó là trục giao thông lớn, tại các quảng trường rộng, gắn với những dấu mốc lịch sử hoặc chiến thắng có ý nghĩa biểu tượng. Theo tôi, muốn công trình trở thành biểu tượng thì cần biện giải thấu đáo những câu hỏi: Công trình ấy đại diện cho điều gì? Vì sao phải đặt ở đây? Nó có quan hệ thế nào với mặt nước, cảnh quan, những công trình hiện hữu và ký ức đã được hình thành qua nhiều thế hệ? – Nếu như những câu hỏi này vẫn chưa có câu trả lời thoả đáng thì cần cân nhắc thêm.

Đặc biệt, một công trình biểu tượng không thể chỉ được đánh giá bằng khả năng gây ấn tượng thị giác. Hồ Gươm là không gian đặc biệt, lưu giữ nhiều lớp lịch sử và văn hóa của Hà Nội, nơi “lắng hồn sông núi ngàn năm”, nơi những ấn tượng sâu sắc của người Việt và bạn bè quốc tế được gửi gắm. Những cảm xúc ấy không chỉ được cảm nhận bằng thị giác mà còn bằng hương vị của cảnh sắc, tiếng lòng và nhịp đập của trái tim, của thời khắc và đôi khi vượt qua cả không gian và thời gian… Vì vậy, những kiến trúc mới xuất hiện tại đây phải đạt một giá trị tương xứng với vị trí đặc biệt của nó.

Có cần thiết thêm điểm nhấn ở Hồ Gươm hay không?

Đầu tiên, tổng thể không gian Hồ Gươm đã là điểm nhấn trung tâm của Hà Nội, biểu đạt một triết lý cơ bản của dân tộc Việt Nam – Đó là tinh thần “khoan giản an lạc”, lấy khoảng trống để vượt qua những nhộn nhạo lấy lại sự bình tâm, lấy đơn giản để hoá giải sự phức tạp, lấy an vui làm năng lượng sinh tồn. Hồ Gươm nhỏ bé mà tinh tế: Không gian mặt nước, cây xanh, chùa tháp nhỏ nhắn nhưng biểu đạt trọn vẹn những tư tưởng vĩ đại. Một công trình biểu tượng tại Hồ Gươm không nên chỉ được lựa chọn vì hình thức kiến trúc bắt mắt, đo lường chỉ bằng tham số vật lý giản đơn – Vị trí, hình thức kiến trúc và thông điệp văn hóa tư tưởng đều phải được nghiên cứu thấu đáo.

Mặt khác, như đã trình bày ở trên, Hồ Gươm không phải một không gian đô thị thông thường. Đây là nơi hội tụ những giá trị lịch sử, văn hóa và cảnh quan đặc biệt, gắn với tình cảm của nhiều thế hệ người Việt Nam cũng như hình ảnh Hà Nội trong mắt bạn bè quốc tế. Vì vậy, công trình xuất hiện ở đây phải có giá trị tương xứng và hài hòa với toàn bộ không gian chung quanh.

Biểu tượng mới không thể xa lạ với Hồ Gươm

Một công trình dù đẹp đến đâu nhưng quá lớn, quá áp đảo, vượt khỏi tỷ lệ con người thì có thể làm thay đổi cảm nhận về toàn bộ không gian. Hồ Gươm vốn gần gũi bởi tỷ lệ của mặt nước, cây xanh, các công trình đường xá hay kiến trúc đã gần gũi, phù hợp với các hoạt động của cộng đồng. Tất cả mọi người, ai cũng thấy mình là chủ thể của không gian cảnh quan trong lúc đi bộ, dừng lại, ngắm mặt nước, gặp gỡ và sinh hoạt trong một không gian vừa đủ gần xa, có lúc ồn ào, có lúc riêng tư tại bất cứ vị trí trong tổng thể cảnh quan nơi đây… Nếu kích thước và hình thức kiến trúc vượt qua ngưỡng ấy, không gian có nguy cơ trở nên xa lạ với cộng đồng

Trong quy hoạch Thủ đô tầm nhìn 100 năm, Hà Nội sẽ mở rộng quy mô, sẽ có những quảng trường, công trình kỳ vĩ, có những không gian khổng lồ để tập trung hàng triệu người, tiếp đón những đoàn diễu hành hàng trăm ngàn người và phương tiện hiện đại … Nơi đó mới xứng đáng để đặt những công trình mang tính biểu tượng như Khải Hoàn Môn
Vì vậy, khi Hà Nội quyết định xây dựng một biểu tượng mới, có lẽ điều cần thiết nhất là phải xác định thật rõ: Không gian Hồ Gươm xinh xắn, bé nhỏ, tĩnh lặng, giàu chất thơ có đủ sức tiếp nhận được biểu tượng mới quy mô lớn hay không?

Quanh Hồ Gươm không cần công trình lớn

Một biểu tượng không nhất thiết phải được tạo nên chỉ bằng quy mô lớn. Với Hồ Gươm, cần tĩnh lặng sâu sắc và tinh tế chứ không thể là công trình quy mô lớn. Hồ Gươm đã từng và tiếp tục là nơi đặc trưng cho những giá trị đổi thay và vĩnh cửu. Đổi thay là thích ứng với những tiến hoá của kinh tế – xã hội trong nước và quốc tế tác động tới Hà Nội và Hồ Gươm. Giá trị vĩnh cửu là văn hóa, lịch sử. Cảnh quan mặt nước Hồ Gươm từ bao đời nay đã phản chiếu của lịch sử ngàn năm trên mặt nước và ẩn giấu những truyền thuyết lịch sử. Cảnh quan lịch sử được bồi đắp bởi ký ức bao thế hệ, nơi mỗi gốc cây ngọn cỏ đứng đó cũng là sợi dây kết nối với với bao kiếp người … Cho dù là phát triển hiện đại bao nhiêu thì vẫn nó phải gần gũi với người dân. Nếu không gian ngày càng xa lạ với con người thì không gian đô thị đó sẽ không còn sức sống.

Khi đặt vấn đề quy hoạch Hồ Hoàn Kiếm với tầm nhìn 100 năm, chúng ta phải hình dung được Hồ Gươm của tương lai sẽ như thế nào – Bởi lẽ những gì quyết định hôm nay không chỉ phục vụ nhu cầu hiện tại mà còn để lại cho nhiều thế hệ mai sau.

Một công trình có thể 5 năm, 10 năm, thậm chí 20 năm nữa mới được xây dựng, nhưng việc suy nghĩ, nghiên cứu và tranh luận phải bắt đầu từ sớm và thực sự thấu đáo nhiều chiều cạnh chứ không thể vội vàng. Chúng ta sẽ cần làm rõ lộ trình thêm gì, bớt gì quanh Hồ Gươm: Việc trăm năm không nên dồn vào làm trong vài năm, thậm chí chúng ta cũng cần dành không gian để các thế hệ mai sau tiếp tục hành trình của chúng ta hôm nay. Với một nơi đặc biệt như Hồ Gươm, xác định quy mô, hình thức kiến trúc và tổ chức không gian cần dựa trên nghiên cứu đầy đủ, chứ không nên chỉ nhìn vào một vài thông số hay hình ảnh phối cảnh vẽ vội như đã thấy.

Đây là cơ hội để giới kiến trúc, quy hoạch, nghệ thuật, văn hóa và lịch sử cùng tham gia. Phương án cần được đưa ra bàn thảo rộng rãi, nghiên cứu thấu đáo trước khi lựa chọn. Cá nhân tôi cho rằng việc lấy ý kiến cộng đồng là rất quan trọng. Các hình ảnh, bản vẽ đưa ra lấy ý kiến cũng phải được chuẩn bị kỹ để người dân có thể hình dung chính xác về không gian tương lai.

Điều quan trọng nhất là phải xác định chúng ta muốn để lại Hồ Gươm như thế nào cho các thế hệ sau. Hiện đại hóa là cần thiết, mở rộng không gian công cộng cũng cần thiết, nhưng những giá trị lịch sử, văn hóa, cảnh quan và tỷ lệ gần gũi với con người vốn đã tạo ra những giá trị bền vững tại Hồ Gươm lại càng cần thiết được trân trọng và gìn giữ.

Ảnh: tác giả
KTS Trần Huy Ánh – Uỷ viên thường vụ Hội Kiến trúc sư Hà Nội
© Tạp chí Kiến trúc