Hồ Hoàn Kiếm: Một tầm nhìn mới cho không gian di sản

Hồ Hoàn Kiếm không chỉ là một mặt nước giữa lòng Hà Nội. Đó là một không gian di sản đặc biệt, nơi lịch sử, kiến trúc, cảnh quan, ký ức cộng đồng và đời sống đô thị cùng tồn tại và biến đổi qua thời gian. Chính sự đan xen ấy tạo nên sức hấp dẫn và bản sắc riêng của Hồ Hoàn Kiếm, nhưng cũng khiến nơi đây ngày càng phải đối mặt với nhiều sức ép từ phát triển đô thị, du lịch, thương mại, giao thông, hạ tầng và môi trường. Tuy nhiên, Hồ Hoàn Kiếm không thể bị “đóng băng” trong một hình ảnh của quá khứ, nhưng cũng không thể phát triển trong sự phai nhạt những giá trị đã được tích lũy qua nhiều thế hệ. Điều cần thiết là phải thay đổi tư duy với một cách tiếp cận mới: Nhìn nhận toàn bộ không gian Hồ Hoàn Kiếm như một chỉnh thể di sản sống, trong đó bảo tồn phải đi cùng thích ứng, phát triển phải đi cùng trách nhiệm; đồng thời, mọi thay đổi đều hướng tới việc giữ gìn bản sắc, tạo thêm sức sống cho trung tâm lịch sử của Hà Nội.

Hồ Hoàn Kiếm không chỉ là một mặt nước

Đối với nhiều người, hình ảnh Hồ Hoàn Kiếm trước hết là mặt nước xanh, Tháp Rùa, đền Ngọc Sơn và cầu Thê Húc. Nhưng nếu nhìn Hồ Hoàn Kiếm dưới góc độ đô thị và di sản, đó mới chỉ là những hình ảnh dễ nhận biết nhất. Bao quanh mặt nước là hệ thống cây xanh, vườn hoa, quảng trường, đường phố, không gian đi bộ, các công trình kiến trúc lịch sử, những tuyến phố thương mại và các địa điểm diễn ra hoạt động văn hóa, xã hội. Tất cả tạo thành một cấu trúc không gian thống nhất, trong đó các giá trị vật thể và phi vật thể đan xen.

Nhiều nghiên cứu về bảo tồn và phát triển khu vực Hồ Hoàn Kiếm xác định đây là một không gian di sản tổng hợp, đồng thời có giá trị lịch sử, kiến trúc, sinh thái và cộng đồng. Khu vực này cũng giữ vai trò là một trung tâm chính trị, văn hóa và xã hội quan trọng của Hà Nội. Vì vậy, bảo tồn Hồ Hoàn Kiếm không thể chỉ là bảo tồn một số di tích – Đối tượng cần được bảo tồn là cả một không gian, nơi các di tích, mặt nước, cây xanh, kiến trúc, đường phố và đời sống cộng đồng tạo thành một tổng thể.

Một không gian di sản đã luôn thay đổi

Có một điều quan trọng cần được nhìn nhận khi nói về bảo tồn: Hồ Hoàn Kiếm chưa bao giờ là một không gian đứng yên. Từ một không gian gắn với lịch sử và truyền thuyết Thăng Long, khu vực hồ đã trải qua nhiều biến đổi về chức năng và hình thái.

Bản đồ năm 1873 cho thấy:Pphía Tây và phía Bắc hồ đã có các khu dân cư tương đối dày đặc, trong khi phía Đông vẫn còn là vùng đầm lầy có mối liên hệ với sông Hồng. Từ cuối thế kỷ 19, quá trình quy hoạch đô thị thời Pháp thuộc đã làm thay đổi mạnh mẽ không gian này. Các tuyến đường, vườn hoa và công trình hành chính được xây dựng xung quanh hồ, đưa Hồ Hoàn Kiếm trở thành một hạt nhân cảnh quan của đô thị hiện đại. Đến những năm 1930, cấu trúc không gian cơ bản quanh hồ đã tương đối ổn định. Sau năm 1954, không gian tiếp tục biến đổi cùng những chức năng mới của Thủ đô. Từ thời kỳ Đổi mới, sức ép thương mại và phát triển đô thị ngày càng gia tăng. Đến năm 2016, việc hình thành không gian đi bộ quanh hồ lại tạo ra một bước chuyển quan trọng, tăng cường vai trò của Hồ Hoàn Kiếm như một không gian công cộng kết nối với Khu phố cổ.

Như vậy, bảo tồn khu vực Hồ Hoàn Kiếm không thể đồng nghĩa với việc đưa không gian trở lại một thời điểm lịch sử duy nhất. Câu hỏi đặt ra là: Đâu là những giá trị cốt lõi cần được giữ lại – Và đâu là những yếu tố có thể thay đổi để Hồ Hoàn Kiếm tiếp tục sống cùng thành phố?

Giá trị của Hồ Hoàn Kiếm nằm trong một tổng thể

Đền Ngọc Sơn, Tháp Rùa, đền Bà Kiệu, các tượng đài, vườn hoa, cây xanh, mặt nước và những công trình kiến trúc lịch sử cùng góp phần tạo nên diện mạo Hồ Hoàn Kiếm. Điều làm nên sự đặc biệt chính là cách chúng gắn kết với nhau trong một tổng thể: Mặt hồ là trung tâm cảnh quan, các công trình điểm nhấn tạo nên những dấu mốc thị giác, hệ thống đường phố và không gian đi bộ mở ra các tuyến tiếp cận, còn quảng trường và vườn hoa là những điểm gặp gỡ của các hoạt động đô thị. Bao quanh hồ, những khu vực với các chức năng và sắc thái khác nhau tiếp tục bổ sung cho tổng thể ấy. Nhờ vậy, Hồ Hoàn Kiếm không chỉ là một tập hợp các di tích và không gian công cộng, mà trở thành một điểm quy chiếu quan trọng trong nhận thức về trung tâm Hà Nội.

Giá trị của Hồ Hoàn Kiếm cũng không chỉ nằm ở những gì có thể nhìn thấy và nhận diện trong không gian. Đằng sau mặt nước, cây xanh, di tích và các công trình kiến trúc là một lớp giá trị văn hóa – xã hội được tạo nên từ ký ức, truyền thuyết, lễ hội và các hoạt động cộng đồng được duy trì qua thời gian. Đây là một không gian mà người Hà Nội và du khách không chỉ đến để tham quan, mà còn để đi bộ, nghỉ ngơi, gặp gỡ, vui chơi và tham gia các hoạt động văn hóa. Chính sự hiện diện thường xuyên của con người và các hoạt động đời sống đã làm cho Hồ Hoàn Kiếm trở thành một di sản sống, luôn được sử dụng, trải nghiệm và tiếp tục trao truyền trong đời sống đương đại.

Khi sức sống đô thị trở thành sức ép trong quá trình phát triển

Hồ Hoàn Kiếm càng thu hút, càng trở thành nơi tập trung nhiều hoạt động của thành phố, thì những sức ép lên không gian này cũng ngày càng rõ hơn. Du lịch mang đến sức sống và nguồn lực kinh tế, nhưng lượng khách tập trung có thể gây quá tải tại những điểm nhạy cảm như khu vực đền Ngọc Sơn – cầu Thê Húc, quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục,… Thương mại làm các tuyến phố thêm sôi động, nhưng nếu thiếu kiểm soát, vỉa hè và không gian công cộng dễ bị lấn chiếm, trong khi bản thân di sản có nguy cơ bị thương mại hóa. Cùng với đó là những vấn đề về giao thông, hạ tầng, môi trường và chất lượng cảnh quan ven hồ.

Những sức ép ấy cũng được phản ánh qua ý kiến của cộng đồng. Theo kết quả khảo sát được thực hiện trong một nghiên cứu gần đây về không gian Hồ Hoàn Kiếm, hơn 65% người được hỏi cho rằng thiếu không gian cộng đồng, ùn tắc giao thông và ô nhiễm môi trường là những vấn đề đáng quan tâm; khoảng 60% bày tỏ lo ngại về tác động của đô thị hóa và thương mại hóa.

Nhưng điều đáng chú ý là mong muốn của người dân – Điều họ mong muốn là một Hồ Hoàn Kiếm vẫn sống động, thuận tiện và hấp dẫn, đồng thời giữ được bản sắc lịch sử, cải thiện tiện ích công cộng, môi trường xanh và khả năng tiếp cận.

Đây có lẽ mới là vấn đề cốt lõi của bài toán Hồ Hoàn Kiếm. Vấn đề là làm thế nào để bảo tồn ngay trong quá trình phát triển, để sự phát triển tiếp tục tạo ra sức sống mà không làm suy giảm những giá trị đã làm nên bản sắc của nơi này.

Bảo tồn để di sản tiếp tục sống

Một không gian di sản vẫn cần tiếp tục được sử dụng, trải nghiệm và thích nghi với những nhu cầu mới của đời sống đô thị. Điều quan trọng là nhận diện rõ những giá trị cần được bảo vệ và những gì có thể thay đổi để không gian tiếp tục sống cùng thành phố.

Điều đó có nghĩa là những thay đổi trong tương lai cần được cân nhắc trên quy mô toàn bộ không gian. Một tuyến phố có thể được tổ chức lại để người đi bộ thuận tiện hơn; một công trình cũ có thể được cải tạo để đáp ứng chức năng mới; hạ tầng có thể được hiện đại hóa để phục vụ tốt hơn cho đời sống đô thị. Nhưng mọi can thiệp đều cần tôn trọng cấu trúc không gian, cảnh quan và những giá trị lịch sử đã được tích lũy qua thời gian. Tương tự, các hoạt động văn hóa, du lịch và dịch vụ cần được phát triển theo hướng tạo thêm sức sống cho khu vực, thay vì để thương mại lấn át những giá trị vốn có của di sản. Nói cách khác, một Hồ Hoàn Kiếm được bảo tồn tốt không nhất thiết phải là một Hồ Hoàn Kiếm ít thay đổi nhất, mà là một Hồ Hoàn Kiếm thay đổi có kiểm soát, có định hướng và có trách nhiệm với di sản.

Giữ bản sắc, tạo sức sống mới

Bảo tồn Hồ Hoàn Kiếm không chỉ là bảo vệ các di tích, mà còn là gìn giữ hệ thống công trình kiến trúc, cảnh quan và không gian đô thị có giá trị được hình thành, bổ sung và biến đổi qua nhiều giai đoạn lịch sử. Chính sự gắn kết giữa các lớp giá trị ấy tạo nên bản sắc riêng của khu vực. Để giữ được bản sắc mà vẫn tạo ra sức sống mới, quá trình bảo tồn và phát triển Hồ Hoàn Kiếm cần dựa trên một số nguyên tắc cốt lõi:

• Bảo tồn tính xác thực và toàn vẹn. Không chỉ những di tích đã được xếp hạng, mà cả những công trình kiến trúc, cảnh quan, không gian đô thị và các yếu tố có giá trị được hình thành qua các thời kỳ đều cần được nhận diện và bảo vệ trong mối quan hệ với tổng thể. Mục tiêu là giữ lại những đặc trưng làm nên bản sắc của Hồ Hoàn Kiếm.
• Thích ứng với cuộc sống mới, nâng cao chất lượng tiện nghi. Một di sản sống vẫn cần đáp ứng những nhu cầu mới về hạ tầng, tiếp cận, giao thông, dịch vụ và chất lượng môi trường. Những cải tạo, nâng cấp là cần thiết, nhưng phải được thực hiện hài hòa với các giá trị lịch sử, cảnh quan và kiến trúc hiện hữu.
• Tiếp biến hài hòa giữa cái cũ và cái mới. Công trình, không gian và chức năng mới có thể được bổ sung, nhưng cần tôn trọng cấu trúc không gian và hình thái kiến trúc đã hình thành qua thời gian. Đặc biệt, các yếu tố như tỷ lệ, chiều cao, khối tích, khoảng lùi và các tuyến nhìn quan trọng cần được kiểm soát để cái mới không lấn át cảnh quan lịch sử.
• Phát triển bền vững về môi trường. Mặt nước, cây xanh và không gian mở cần được xem như một hệ thống sinh thái quan trọng của trung tâm Hà Nội. Cùng với việc bảo vệ cảnh quan xanh và hệ sinh thái mặt nước, cần tăng cường các giải pháp giảm ô nhiễm, cải thiện vi khí hậu và nâng cao chất lượng môi trường đô thị. Theo nghĩa đó, Hồ Hoàn Kiếm có thể được nhìn nhận như một hạ tầng xanh – văn hóa, vừa có giá trị sinh thái, vừa nâng đỡ đời sống cộng đồng và các hoạt động văn hóa.
• Phát triển kinh tế bền vững và có trách nhiệm. Du lịch, dịch vụ và các hoạt động kinh tế có thể tạo thêm sức sống và nguồn lực cho bảo tồn. Nhưng phát triển kinh tế cần được kiểm soát để không dẫn tới thương mại hóa quá mức, làm suy giảm bản sắc hoặc chiếm dụng không gian công cộng; đồng thời phải tạo ra lợi ích cho cộng đồng địa phương.
• Quản trị đa bên và sự tham gia của cộng đồng. Bảo tồn và phát triển Hồ Hoàn Kiếm không thể chỉ là công việc của cơ quan quản lý hay các chuyên gia. Chính quyền, chuyên gia, người dân, doanh nghiệp và du khách đều là những chủ thể có liên quan đến tương lai của không gian này. Vì vậy, quá trình lập quy hoạch, thiết kế, đầu tư và quản lý cần có cơ chế để các bên cùng tham gia và chia sẻ trách nhiệm.

Hồ Hoàn Kiếm không cần một công trình mới, mà cần một tầm nhìn mới

Nhìn từ những giá trị và sức ép đang đặt ra, vấn đề của Hồ Hoàn Kiếm hôm nay không nằm ở việc cần thêm một công trình biểu tượng nào đó. Điều cần thiết hơn là một tầm nhìn đủ rộng để nhìn nhận toàn bộ không gian Hồ Hoàn Kiếm như một chỉnh thể di sản sống, trong đó mặt nước, cây xanh, các công trình kiến trúc, đường phố, quảng trường, không gian đi bộ, hoạt động văn hóa, du lịch và đời sống cộng đồng có mối quan hệ chặt chẽ với nhau. Tầm nhìn ấy cần vượt ra khỏi tư duy tách rời giữa bảo tồn và phát triển, giữa từng công trình và toàn bộ không gian, để hướng tới một giải pháp tổng thể cho Hồ Hoàn Kiếm. Điều Hồ Hoàn Kiếm cần là một giải pháp tổng thể, trong đó bảo tồn và phát triển được xem xét đồng thời, từ quy mô đô thị đến từng không gian, từng công trình và từng trải nghiệm của con người.

Đây cũng là lúc cần đặt ra câu hỏi về cách thức tìm kiếm giải pháp cho tương lai. Với một không gian có vị trí, giá trị lịch sử – văn hóa và sức ảnh hưởng đặc biệt như Hồ Hoàn Kiếm, có lẽ không nên chỉ trông chờ vào một phương án được hình thành trong phạm vi của một đơn vị hay một nhóm thiết kế. Một cuộc thi quốc tế về quy hoạch và thiết kế không gian Hồ Hoàn Kiếm có thể là một cách để mở rộng tầm nhìn, thu hút những ý tưởng đa dạng từ các chuyên gia quy hoạch, kiến trúc, cảnh quan và bảo tồn trong nước và quốc tế.
Tuy nhiên, mục tiêu của cuộc thi không nên là tìm kiếm một “công trình biểu tượng” mới.

Điều đáng tìm kiếm là một ý tưởng tổng thể cho tương lai của Hồ Hoàn Kiếm: Làm thế nào để bảo vệ cấu trúc và các lớp giá trị đã được tích lũy qua thời gian; tổ chức tốt hơn không gian công cộng và giao thông; nâng cao chất lượng cảnh quan, môi trường và tiện nghi; tạo điều kiện cho các hoạt động văn hóa và kinh tế phát triển; đồng thời kiểm soát những can thiệp mới để không làm mất đi bản sắc của nơi này.

Một cuộc thi như vậy cũng có thể tạo ra cơ hội để Hà Nội “đối thoại” mở rộng về tương lai của trung tâm lịch sử thành phố. Các phương án dự thi, nếu được đặt trên một bộ tiêu chí rõ ràng về bảo tồn, cảnh quan, môi trường, giao thông, không gian công cộng và lợi ích cộng đồng, sẽ không chỉ giúp kiếm tìm một phương án tốt mà còn giúp so sánh nhiều cách tiếp cận khác nhau trước khi đưa ra quyết định.

Sau cùng, giá trị của Hồ Hoàn Kiếm không nằm ở việc nơi đây có thêm bao nhiêu công trình mới, mà ở khả năng tiếp tục là một không gian mà người dân Hà Nội nhận ra mình trong đó. Vì thế, Hồ Hoàn Kiếm không cần tìm kiếm một biểu tượng mới, mà là một tầm nhìn mới – một tầm nhìn đủ trân trọng quá khứ, đủ cởi mở với hiện tại và đủ dài hạn để định hướng tương lai.

TS. KTS. Trần Quốc Bảo – Trường Đại học Xây dựng Hà Nội
© Tạp chí Kiến trúc