Ngôi nhà chung – Niềm tin yêu hy vọng

1.

Ngôi biệt thự xưa cũ vốn bao lần thay đổi chủ sở hữu công, tư và công năng, bao năm lặng lẽ ẩn mình trên con phố nhỏ trong khu phố Tây, không xa trung tâm Hà Nội bỗng nhộn nhịp khác thường gần dăm năm nay, khi khoác lên cho mình tấm áo mới và dường như được thổi vào một luồng sinh khí mới để trở thành “ngôi nhà chung” của “gia đình” giới kiến trúc, một ngôi nhà sang trọng và ấm cúng. Dưới bàn tay nhào nặn của KTS Nguyễn Tiến Thuận, các không gian trong ngoài, cao thấp, đóng mở… tựa như “đo ni đóng giầy” cho những hoạt động của một trụ sở Hội đặc thù – Hội của những “nhà” vốn lắm ý kiến về các loại không gian. Không quá nổi trội để phá vỡ cảnh quan của con phố thân quen, nhưng cũng không quá khiêm nhường để mất đi vẻ “bản sắc” như tên gọi, từ buổi tân gia, ngôi nhà đã được tiếp nhận như một nơi chốn thân quen của anh chị em trong giới, tưởng như đã từ lâu lắm. Kể cả với những anh em lứa chúng tôi và lâu hơn, vốn gắn nhiều kỷ niệm với ngôi nhà Đinh Tiên Hoàng – Cầu Gỗ, cảm nhận được cái hồn cốt của những không gian hoài niệm được tiếp nối một cách thật tự nhiên.

Ngôi nhà chung của giới Kiến trúc Việt Nam

Mấy tháng nay, mặc dù dịch bệnh Covid 19 làm ảnh hưởng không nhỏ, nhưng vẫn thấy rõ một không khi hối hả, khẩn trương và tấp nập trong các hoạt động thường nhật của “ngôi nhà chung”, không khí vào mùa đại hội của Hội. 5 năm một lần, nhưng đây lần đầu tiên được chuẩn bị trong nhà mới nên đương nhiên sẽ được chờ đợi những cái mới kỳ này (như một dấu hiệu của thuật phong thủy). Đương nhiên, cái mới trên cơ sở tiếp nối của cái “cũ”, như một dòng chảy truyền thống đầy sáng tạo và bản sắc của nghề mình.

2.

Một trong những việc rất lớn trong nhiệm kỳ qua mà Hội đã thực hiện được là những đóng góp cơ bản ở tất cả các khâu để Quốc hội thông qua Luật Kiến trúc. Đó cũng là những cơ hội và thách thức dành cho nhiệm kỳ tới. Mặc dù cho đến nay, trong giới vẫn còn không ít những đánh giá trái chiều về nội dung nói chung hay về điều này điều khác của Luật, nhưng nhìn chung là sự ghi nhận tích cực về một mốc dấu quan trọng trên lộ trình gian nan của hành nghề kiến trúc.

Cơ hội là những điều kiện được luật hóa, thách thức là thực hiện những điều kiện đó tùy theo nhận thức và cách tiếp cận của các bên liên quan cũng như các văn bản dưới luật sẽ được “diễn” thế nào. Với tư cách là một bên tham gia vào quá trình soạn thảo và ban hành Luật Kiến trúc, Hội KTS Việt Nam cùng các hội viên của mình chắc chắn hiểu được cơ hội và thách thức của mình, cũng như kỳ vọng vào những phiên bản Luật sửa đổi và bổ sung sau này và cũng chắc chắn sẽ phải đóng vai trò chủ động trong các văn bản pháp quy cũng như trong quá trình thực hiện. Một trong những bước đi đầu tiên nhận được nhiều sự quan tâm, đóng góp ý kiến của giới KTS là việc thành lập Hội đồng KTS hành nghề của Hội và Dự thảo Quy tắc ứng xử nghề nghiệp của KTS hành nghề. Ta có thể hiểu rằng: Đây là những bước đi cần thiết và rõ ràng để chuẩn bị cho việc thành lập KTS Đoàn được Luật hóa, đích đến mà bao thế hệ KTS hành nghề hằng mong mỏi. Sự hưởng ứng đặc biệt được đến từ những KTS ở lứa tuổi 40-50, lực lượng hành nghề nòng cốt nhất, ở các mô hình hành nghề khác nhau, trong nước và ngoài nước, là một dấu hiệu rất tích cực ở cả 2 khía cạnh là đồng hành cùng Hội KTS Việt Nam để cùng xây dựng môi trường hành nghề chuẩn mực cho chính mình. Đây cũng chính là sự kỳ vọng vào Ban chấp hành khóa tới của Hội.

3.

Phản biện xã hội là sứ mệnh được ghi trong điều lệ của Hội nghề nghiệp, mọi hiện tượng xã hội liên quan đến hoạt động nghề nghiệp của chúng ta như quy hoạch, kiến trúc, xây dựng lại là những sản phẩm vật chất, chịu sự đánh giá của mọi tầng lớp xã hội. Trong thời đại thông tin mạng, ý kiến đông đảo đồng tình và trái chiều được lan truyền nhanh chóng và phủ rộng. Người ta vẫn nói, có 3 lĩnh vực được xã hội hay “tham gia ý kiến” nhất là giáo dục, thể thao và kiến trúc quy hoạch. Như vậy, giữa một “rừng” ý kiến của xã hội, trong và ngoài nghề, người ta vẫn cần lắm một tiếng nói đủ uy tín để định hướng không chỉ cho dư luận mà còn thuyết phục được người trong nghề và cả người trong cuộc. Tiếng nói đó được kỳ vọng phát ra từ Ngôi nhà 40 Tăng Bạt Hổ, tiếng nói của Hội KTS Việt Nam. Để thực hiện được sứ mệnh đó, ý kiến phản biện phải đạt được trước hết bởi tính học thuật của phê bình kiến trúc vốn được hình thành trên những cơ sở lý luận. Như vậy, trước những sự việc mang tính thời sự nổi cộm liên quan đến lĩnh vực của mình đang được xã hội quan tâm, mong rằng Hội sẽ thực hiện vai trò phản biện của mình với tinh thần chủ động, kịp thời và học thuật bằng những hình thức khác nhau. Nó có thể là kết quả của một cuộc tập hợp lực lượng với sự tham gia của các chuyên gia phản ứng nhanh thông qua khảo sát thực địa và nghiên cứu tư liệu cần thiết. Nó cũng có thể là một diễn đàn mở, tập hợp các ý kiến khác nhau để đi đến những kết luận cho một bản tuyên bố. Và nó có thể là những cuộc thảo luận mở trên những phương tiện thông tin đại chúng hay nền tảng truyền thông kỹ thuật số với những ý kiến chuyên gia bàn tròn được chọn lựa của Hội. Thời gian qua ta đã làm khá tốt qua những vụ như Nhà thờ Bùi Chu hay Quy hoạch Đà Lạt…, nhưng có vẻ như “tiếng nói” của “40 Tăng Bạt Hổ” còn chưa đủ mạnh để tác động được vào các quyết định của các cấp hữu quan, vậy ta có lý do để mong chờ những giải pháp tốt hơn và hiệu quả hơn?

4.

Vừa qua, nhân câu chuyện về Nhà hát Thủ Thiêm ở TP HCM, dư luận giới nghề lại một phen dậy sóng với tình trạng thi tuyển kiến trúc ở nước ta hiện nay. Người viết bài này cũng có theo dõi, tham gia một số diễn đàn và rất chia sẻ những bức xúc, băn khoăn, trăn trở… cũng như quan tâm thực sự đến những ý kiến của các đồng nghiệp với tư cách là một người trong cuộc. Đó là những câu chuyện xoay quanh thi tuyển kiến trúc với hành lang pháp lý trong bối cảnh môi trường hành nghề ở ta, câu chuyện về tính công bằng muôn thuở giữa tư vấn “Tây” và tư vấn “Ta”, câu chuyện về thông lệ quốc tế và tính chuyên nghiệp. Đó cũng là những câu chuyện bếp núc cụ thể về đầu bài, người tổ chức, người tham gia và người chấm… Trong câu chuyện với rất nhiều vấn đề này, nổi lên một câu hỏi về vai trò của Hội ở đâu với những “nên”, “cần”, “phải”, theo những nghĩa tích cực. Phải chăng, có những mức về vai trò của Hội, với tư cách của một Hội nghề nghiệp, như thông lệ quốc tế về thi tuyển kiến trúc quy định mà Hội hoàn toàn có quyền và nghĩa vụ đảm nhiệm. Đó là: Được tham vấn, Bảo trợ và Trực tiếp tổ chức tùy thuộc vào tính chất, ý nghĩa và quy mô của từng cuộc thi và cũng phải hướng tới những quy định mang tính pháp lý cho vai trò của Hội trong Tổ chức thi tuyển. Không thể tiến hành những cuộc thi mang ý nghĩa đặc biệt quan trọng về quy hoạch, kiến trúc như Nhà hát Thủ Thiêm hay khu Đồi Dinh, Đà Lạt mà lại không tham vấn Hội, nơi tập hợp những chuyên gia uy tín nhất trong giới nghề được. Phải chăng, Hội đồng hành nghề sắp tới của Hội sẽ xây dựng và ban hành được Quy định về thi tuyển kiến trúc đối với những công trình được Hội bảo trợ. Bằng Ngân hàng dữ liệu Hội viên – chuyên gia, Hội cũng hoàn toàn có thể giới thiệu những chuyên gia có uy tín và phù hợp với tiêu chí từng cuộc thi vào Ban Giám khảo. Và sau cùng, khi được giao Tổ chức trực tiếp cuộc thi, Hội thông qua các tổ chức chuyên môn của mình, không nghi ngờ gì, sẽ phải hướng tới sự đảm bảo một chất lượng chuyên môn và tính chuyên nghiệp cao nhất.

5.

Vấn đề đào tạo, đặc biệt đối với những ngành nghề đặc thù mang tính hành nghề như kiến trúc, ngoài quá trình đào tạo đại học để có thể trở thành KTS và đào tạo sau đại học để nâng cao năng lực nghiên cứu khoa học tại các trường và viện, việc tái đào tạo để nâng cao năng lực hành nghề là vô cùng cần thiết cho các KTS hành nghề. Thông thường, các tổ chức hành nghề, do nhu cầu về chất lượng nhân sự của mình, tổ chức quá trình tự đào tạo từ nhập môn đến nâng cao, hoặc kết hợp với các tổ chức đào tạo các khóa ngắn hạn. Lâu nay, trong hoạt động về đào tạo, Hội mới tập trung vào việc tham vấn cho các cơ sở đào tạo để nâng cao chất lượng đào tạo KTS tương lai. Trong khi đó lại chưa thật chú trọng tới việc trực tiếp tổ chức các khóa học tái đào tạo một cách chuyên nghiệp kèm với việc cấp chứng chỉ cho các khóa học đó cũng như hướng tới một hệ thống tín chỉ cần thiết cho việc cấp chứng chỉ hành nghề KTS một cách thực chất. Không phải ngẫu nhiên, ở nhiều nước có môi trường hành nghề tiên tiến, việc cấp chứng chỉ hành nghề thường được giao cho Hội nghề nghiệp tổ chức chứ không phải do các cơ quan công quyền. Hội KTS Việt Nam nên và cần chứng minh rằng chúng ta có thể làm được và làm tốt khâu đó, hãy bắt đầu từ những khóa học nâng cao có chất lượng.

Cố Thủ Tướng Võ Văn Kiệt thăm và làm việc với Hội KTS Việt Nam tại trụ sở 23 Đinh Tiên Hoàng

6.

Khi số Tạp chí có bài viết này đến tay độc giả, cũng là lúc chúng ta chào đón Đại hội khóa X của Hội, với một số ý kiến đã nêu cũng chính là niềm tin yêu và hy vọng xin được gửi gắm đến Ngôi nhà chung của giới nghề chúng ta từ một Hội viên gắn bó với Hội 38 năm và hơn 40 năm hành nghề.

KTS.TS Trần Thanh Bình
Chi hội Viện Nghiên cứu Thiết kế Trường học
(Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 08-2020)