Những mâu thuẫn song hành khi thiết kế, tư vấn

Cứ mỗi lần tiếp xúc khách hàng cần tư vấn, thiết kế, xây nhà mới hay sửa chữa nhà cũ… là các nhà chuyên môn lại phải trao đổi, tranh luận không ít về những vấn đề mang tính mâu thuẫn trong ý tưởng và triển khai ý tưởng, kiểu như là: Nhà muốn có thật nhiều ánh sáng vào trong, nhưng mà nóng thì phải làm sao? Thích có những khung cửa mở rộng để được view nhìn thoáng, không muốn làm chấn song ngăn trộm, nhưng… chuyện an toàn thì tính sao? Không muốn dùng máy lạnh, nhưng mở cửa ra thì bụi quá!

Những âu lo cụ thể ấy liên quan mật thiết đến các yếu tố kỹ thuật và cách thức xử lý sao cho tiện lợi và chủ động. Và mọi vấn đề, mọi giải pháp luôn hàm chứa những mặt mâu thuẫn cần hóa giải, trong đó nhà chuyên môn chỉ là người tư vấn, phân tích mọi mặt, còn chính gia chủ mới là người quyết định sau cùng.

Nhận diện đúng và đủ các mâu thuẫn

Ai đó đã nói “không làm gì thì mới không sai” quả chí lý trong chuyện làm nhà. Bởi bất cứ vấn đề gì đặt ra cũng đi kèm với bài toán và những mâu thuẫn đôi khi khá nan giải. Ví dụ như giữa việc ngăn được nhiều phòng với ý thích nhà liên thông thoáng đãng! Bản thân việc ngăn đã đi kèm với chia, dựng vách lên là sự cách biệt xuất hiện. Trong vô số công việc phải xử lý, nhà chuyên môn phải kiêm luôn vai trò người phân xử, bởi ông chủ thì thích mở thoáng còn bà chủ thì lại ngại bụi bặm; hay đám trẻ thì mê nhà nhiều khung kính để hưởng “view hoành tráng” nhưng nhóm trung niên thì ngao ngán trước nắng nung và làm rèm mệt nghỉ. Do vậy quyết định được đóng ở mức nào, mở bao nhiêu mới đủ, là khoa học chứ không thể cảm tính.

Trước hết cần hiểu rằng làm nhà ở xứ nhiệt đới dù có thông thoáng tự nhiên tốt đến đâu không có nghĩa là né tránh hệ thống điều hòa cơ khí. Dùng máy lạnh đúng chỗ, tiết kiệm điện và có điều chỉnh hợp lý vẫn hơn là phụ thuộc hoàn toàn vào thiên nhiên, nhất là thời thiên nhiên đang biến đổi nhiều như hiện nay. Hơn nữa khi bên ngoài trời nhiệt độ lên trên 35oC thì dù có mở cửa thoáng cỡ nào cũng chỉ… đưa thêm khí nóng vào nhà nhiều hơn. Các khu resort cao cấp ở nơi thoáng mát vậy, đa số thường làm nhà theo kiểu không gian truyền thống, nhưng vẫn phải gắn máy lạnh. Quan trọng là gắn thế nào và hiệu năng sử dụng máy lạnh ra sao.

Các mâu thuẫn song hành trong giải pháp thường tập trung vào 3 nhóm chính: nhóm giữa nhu cầu với thực tế, nhóm giữa kinh tế và công năng, nhóm giữa kỹ thuật và thẩm mỹ, thậm chí có những mâu thuẫn xuất hiện cả trong 3 nhóm kể trên. Nhận diện đúng và đầy đủ các mâu thuẫn để đi tới kết luận sau cùng là điều nên làm. Ví dụ như muốn làm khung sắt chống trộm nhưng lại sợ xấu xí như chuồng cọp, hay muốn mở rộng cửa thông thoáng nhưng lại ngại bụi và ồn, v.v. tất cả đều phải đưa ra từ đầu với nhà chuyên môn để cùng thảo luận bàn bạc và nêu hướng giải quyết.

Tư duy mới + công nghệ mới 

Đây là công thức được nhiều công ty thiết kế – xây dựng hiện nay áp dụng thành công bước đầu, ít ra là để các gia chủ và nhà chuyên môn không còn mơ hồ hay hiểu sai ý tưởng của nhau. Phía gia chủ có thể nghĩ thông gió đơn thuần hoặc là mở cửa sổ, hoặc đóng lại và bật máy lạnh. Nhưng nhà thiết kế sẽ dùng phần mềm tính toán hướng gió thuận lợi, đối lưu không khí trong nhà thế nào, và chứng minh với gia chủ cách thức mở cửa đón gió, hút gió sao cho hợp lý. Lợi thế công nghệ giúp các bên cùng hình dung và cân nhắc lợi hại của mọi giải pháp, cộng thêm tư vấn của bên thứ ba (thầu phụ, nhà cung cấp vật liệu, thiết bị chuyên sâu). Cụ thể như máy lạnh âm trần, thang máy, thiết bị giám sát thông minh, v.v. trước kia chỉ dùng cho công trình lớn hoặc quán xá, nay đã làm ngày càng nhiều hơn ở căn hộ, nhà phố.

Khái niệm vật liệu – thiết bị cao cấp hay bình dân hiện nay cũng không chỉ ở mức giá nữa, mà đánh giá toàn diện hơn ở mức độ xử lý và sử dụng sao cho hiệu quả tối ưu, đạt chuẩn môi trường. Ví dụ, tường xây bằng gạch đất sét nung kiểu cũ sẽ tốn năng lượng, thải khí môi trường, tốn thêm chi phí vật liệu và nhân công cho vữa trát hoàn thiện, tăng bụi bặm thải ra, v.v. so với gạch bê tông nhẹ không nung. Hoặc các tấm lợp cách âm và cách nhiệt tốt hơn tôn thường bao nhiêu phần trăm, lắp đặt thế nào, v.v. đều có chi tiết trên mạng lẫn chuyên gia tư vấn trực tiếp, gia chủ gọi là có mặt ngay. Thị trường vật liệu – thiết bị hiện nay đầy đủ chủng loại và tính năng hiện đại, phù hợp với nhiều mức yêu cầu, vấn đề là cả giới chuyên môn và truyền thông chưa quảng bá rộng rãi để thay đổi thói quen tiêu dùng của chủ đầu tư.

Xem thêm: Nhà 4.45×11.8 – Ngôi nhà với tư duy mới “Bớt để được nhiều hơn”

Không quên học hỏi truyền thống 

Nhiều công trình vừa và nhỏ của kiến trúc sư Việt Nam hiện nay đã có ít nhiều sáng tạo trên cơ sở kế thừa các giá trị kinh nghiệm truyền thống trong xây dựng. Đó là tín hiệu đáng mừng và cũng là xu hướng chung trên thế giới trong thời kỳ đối mặt với biến đổi khí hậu toàn cầu. Có thể thấy hầu hết giải pháp xử lý của cha ông ta đều xoay quanh vấn đề thích ứng với khí hậu nhiệt đới nắng lắm, mưa nhiều, gió mùa và độ ẩm cao, cộng thêm bão lũ, côn trùng, thiên tai và cả nhân tai đe dọa sự an lành của nơi cư ngụ. Khi vật liệu chưa đa dạng như hiện nay, nhà Việt xưa đã biết chống nóng hiệu quả từ khâu chọn đất, đắp nền cao, đào ao tạo mặt nước mát mẻ, trồng cây, mở cửa rộng sang hướng tốt, xoay đầu hồi kín về phía nắng xấu. Những thủ pháp đó tới nay vẫn luôn là bài học sống động, và diễn giải đơn giản là: mua vật liệu nào mà chống nóng, cách nhiệt tốt thì sẽ tiết giảm về lâu dài chi phí, dù lúc đầu có thể đầu tư tốn tiền hơn vật liệu khác. Chọn giải pháp nào mà có thể lúc đầu phải chăm chút kỹ lưỡng, nhưng khi sử dụng khai thác hiệu quả, đáng đồng tiền bát gạo bỏ ra, thì sẽ bền vững. Ví dụ nếu lợp mái tôn bình thường xong lại phải đóng trần cách nhiệt thì vừa tốn tiền, vừa tốn công sức mà hiệu quả cũng chưa chắc tốt hơn so với chọn tấm lợp có cách nhiệt tốt ngay từ đầu. Hay hệ thống các lam gỗ nhân tạo, nhựa giả gỗ, nhựa lõi thép, v.v. hiện nay bắt đầu được dùng nhiều trong tạo vỏ mặt tiền, che nắng và chống trộm khá hiệu quả mà lại thẩm mỹ, ít phải sơn phết bảo trì nhiều như khung sắt hay lưới thép trước đây. Xi măng trần, gạch không nung và không tô trát, chỉ thi công thô cho thật kỹ thì sẽ rất bền và đẹp, giảm chi phí và tạo ra phong cách riêng. Tức là nếu chọn đúng giải pháp, dùng đúng loại vật liệu, thi công đúng quy cách thì sẽ ít phải thêm bớt, chắp vá, quá trình sử dụng và bảo trì tiện lợi.

Trở lại vấn đề “mở cho thoáng nhưng lại ngại bụi, hay thích nhiều ánh sáng nhưng nóng thì làm sao”, có thể thấy ngôi nhà cũng như con người, không thể chỉ có một trạng thái duy nhất trong suốt ngày, suốt tháng, suốt năm được. Lúc nóng thì cần giải nhiệt và che chắn, lúc bụi thì cần khép kín che chắn, lúc đóng lúc mở thích ứng khác nhau, nên cấu trúc nào linh hoạt thì sẽ được chọn, sẽ dùng lâu dài. Cụ thể là cấu trúc nhiều lớp và xốp rỗng, nhẹ nhàng và linh động, ví dụ như:

  • Mái chồng mái, trên mái bằng có lớp mái dốc che thêm để thoát mưa, cản nắng, hoặc trên sân thượng có dàn lam.
  • Sàn gạch bộng, sàn 2 lớp có khoảng thông khí giữa để cách nhiệt và chống thấm.
  • Tường nhiều lớp, giữa có lớp chống nóng, cách nhiệt, chống ồn. Tường kết hợp đặc rỗng của gạch thông gió, lam bê tông hoặc lam gỗ, lam nhôm, tường kính ở trong (có thể trượt mở) đi với tường lam ở ngoài.
  • Cửa ngoài chớp, giữa là lớp khung bảo vệ, trong có kính, v.v. từ thời nhà Tây đã nổi tiếng đẹp bền, nay có nhiều biến tấu như cửa gấp nhiều cánh, cửa kết hợp lam trượt, cửa kính hộp cách nhiệt cách âm, v.v.

Một số ví dụ nêu trên sẽ giải quyết chuyện lúc nóng thì trượt cửa ra thông thoáng lấy gió, lúc ồn thì đóng lại ngăn bụi ngăn ồn. Những cấu trúc – cấu tạo – chi tiết như vậy được sự trợ giúp của kỹ thuật – vật liệu tiên tiến nên ngày càng gọn, nhẹ, thông minh và phong phú về kiểu dáng, màu sắc, bề mặt, liên kết, v.v. hơn là dạng cũ. Cùng diện tích như nhau mà khoảng sân nào lát gạch toàn bộ sẽ luôn nóng bức hơn so với với khoảng sân biết lát gạch xen lẫn với cỏ, vì nắng nung nóng bề mặt bê tông rồi tích tụ lại, rồi phản xạ vào nhà, lại phải tốn chi phí gắn máy lạnh, gắn quạt phun hơi nước. Cùng diện tường hướng tây nắng nóng mà nhà nào biết dùng vật liệu cách nhiệt, giải pháp giải nhiệt (như tường nhiều lớp, giàn cây xanh, lam che chắn, v.v.) thì nhà đó mát hơn.

Tóm lại, các mâu thuẫn song hành trong quá trình làm nhà thực ra là tác nhân tốt giúp các bên cùng “động não” tìm tòi, kế thừa và sáng tạo, chứ không có vật liệu nào, giải pháp nào là “đũa thần” trong mọi trường hợp. Cho nên hiện nay bên cạnh các công trình thông minh, tiết kiệm, hiệu quả, vẫn còn không ít công trình chỉ chuyển từ hình thức này sang hình thức khác, kinh nghiệm xưa được sàng lọc và nâng cấp, thêm bớt vào thời nay, thông qua vài “chiêu thức” quen thuộc như dùng gạch trần, trồng cây xanh, gắn lam, v.v. Đó là các giải pháp không hẳn tạo nên trào lưu hay đổi mới kiểu dáng công trình, mà là sự kế thừa có chọn lọc trên các nhận thức, quan niệm về môi trường của chủ đầu tư lẫn người xây dựng.

Cây xanh, mặt nước giảm bớt nóng nực, thay vì “bê tông hóa” toàn bộ.

Theo KTS Huân Tú/Tạp chí Kiến trúc & Đời sống