RCR ARQUITECTES PRITZKER 2017 “Thiên tài không đơn độc”

Kỷ nguyên của ngôi sao kiến trúc “đơn độc” đang kết thúc! Giải thưởng kiến trúc Pritzker năm 2017 công bố ngày 1/3 vừa qua đã được trao cho nhóm KTS Rafael Aranda, Carme Pigem và Ramón Vilalta của RCR Arquitectes – Nhóm ba KTS người Catalan, những người luôn ủng hộ ý tưởng “chia sẻ sáng tạo”. Đây là lần thứ hai người Tây Ban Nha được trao giải kể từ khi Rafael Moneo, nhận được Giải thưởng Pritzker vào năm 1996. “Đây được xem là một sự khởi đầu mới cho Pritzker” – Các nhà phê bình kiến trúc trên khắp thế giới đều có chung nhận định khi giải Nobel của Kiến trúc trước kia chỉ được trao cho các thiên tài đơn độc như Philip Johnson, Norman Foster, Frank Gehry và Zaha Hadid…

Từ trái sang phải: Rafael Aranda, Carme Pigem và Ramón Vilalta của RCR Arquitectes /Ảnh ©Pritzker.com

Rafael Aranda (1961), Carme Pigem (1962) và Ramon Vilalta (1960) đã hoàn thành nghiên cứu về kiến trúc tại Trường Kiến trúc Valles (Escola Tècnica Superior d’Arquitectura del Vallès, hoặc ETSAV) vào năm 1987 và năm 1988, họ thành lập RCR Arquitectes tại thành phố quê hương ở Olot (một thành phố chỉ có 34000 dân thuộc tỉnh Girona của Tây Ban Nha). Thành phố này được biết đến với cảnh quan thiên nhiên bao quanh bởi bốn ngọn núi lửa thuộc Khu bảo tồn núi lửa Garrotxa. Sự gần gũi giữa văn phòng thiết kế với thiên nhiên đã ảnh hưởng ít nhiều đến sự nhạy cảm trong thiết kế của RCR Arquitectes.

RCR Arquitectes – “Sáu cánh tay nhưng chung một tiếng nói

Văn phòng RCR đặt tại Olot, nơi cách xa sự ồn ào, vội vã và căng thẳng của các thành phố lớn. Một mặt, họ kiên nhẫn tìm tòi, khám phá mối quan hệ giữa địa điểm, nơi chốn với cảnh quan, vật liệu, đồng thời, họ tiếp tục hiện thực hóa các ý tưởng với những người thợ thủ công và các nhà máy sản xuất công nghiệp. Khả năng làm việc với những vấn đề của cảnh quan, nơi chốn chính là khía cạnh đã biến RCR trở thành những tác giả tầm quốc tế, đem đến sự thấu hiểu cho các dự án và những cảm xúc trong nhiều bối cảnh khác nhau.

Barberí Laboratory, 2008, Olot, Girona, Tây Ban Nha / Ảnh chụp bởi Hisao Suzuki

Với chiến thắng đầu tiên ở cuộc thi thiết kế ngọn hải đăng, RCR đã thay đổi tư duy về thiết kế công trình. Carme Pigem đã giải thích với nhà lịch sử kiến trúc William JR Curtis: “Ngọn hải đăng không nhất thiết phải là một ngọn tháp mà đơn giản chỉ là điểm sáng ở một độ cao nhất định” và thiết kế của họ không hề giống với những gì chúng ta vẫn thường nghĩ về một ngọn hải đăng. Hướng tới sự thay đổi các tiêu chí đánh giá của Pritzker với sự tôn vinh các tác giả khác trong quá khứ, Hội đồng giám khảo năm nay đã nhấn mạnh tầm quan trọng của việc công nhận các KTS đang tạo ra sự khác biệt mà tiêu biểu là RCR Arquitectes.

Ba thành viên của RCR Arquitectes năm 1975 – Ảnh©RCR Arquitectes

Tom Pritzker, Chủ tịch quỹ Hyatt tài trợ cho giải thưởng, đã ca ngợi tâm thế làm việc của nhóm KTS RCR – “Cách họ làm việc cùng nhau, quá trình sáng tạo, sự cam kết về tầm nhìn và trách nhiệm được san sẻ, đã dẫn tới việc hội đồng giám khảo lựa chọn ba cá nhân cho giải thưởng năm nay”. Thách thức từ quá nhiều sự cộng tác có thể giết chết sự sáng tạo, giám khảo Glenn Murcutt ca ngợi vẻ đẹp của sản phẩm tập thể từ RCR: “Sự hợp tác của ba KTS này tạo ra lối kiến trúc vô thực trong hữu thực” và “đậm chất thi ca”.

Đối với chúng tôi, điều quan trọng là làm việc cùng nhau – một trong những điều quan trọng nhất mà chúng tôi nói đến là chia sẻ sáng tạo”, Pigem giải thích trên New York Times – “Đó không phải là vấn đề của một người mà là của cả ba. Đôi khi chúng tôi tự nói về mình sáu tay nhưng chung một tiếng nói”.

Rafael Aranda, Carme Pigem và Ramón Vilalta của RCR Arquitectes sẽ nhận giải thưởng tại buổi lễ ở Tokyo vào ngày 20/5.

Kiến trúc là một môn thể thao đồng đội – Vậy tại sao lại chỉ trao Giải thưởng Pritzker cho một người?

Trên thực tế, RCR Arquitectes là “team” thứ hai thắng giải trong lịch sử 39 năm của Giải thưởng Pritzker nhằm tôn vinh những KTS, có những tác phẩm xuất sắc, biểu đạt tổng hòa các giá trị: Tài năng, tầm nhìn và cam kết, có đóng góp lớn cho nhân loại thông qua nghệ thuật kiến trúc. Năm 2010, hai KTS người Nhật Bản Kazuyo Sejima và Ryue Nishizawa (SANAA) được bầu chọn là người chiến thắng, họ trở thành “team” đầu tiên đi vào lịch sử của giải thưởng. Bên cạnh đó, vào năm 2013, Hội đồng giải thưởng Pritzker đã bác bỏ đề nghị trao giải thưởng bổ sung cho Denise Scott Brown – vợ và là cộng sự của Robert Venturi – người được trao tặng Giải thưởng Pritzker năm 1991.

Công trình Les Cols Restaurant Marquee, 2011, Olot,
Soulages Museum, 2014, Rodez, France, In collaboration with G. Trégouët /Ảnh chụp bởi Hisao Suzuki
Bell–Lloc Winery, 2007, Palamós, Girona, Tây Ban Nha / Ảnh chụp bởi Hisao Suzuki

Kết quả của giải thưởng năm nay khiến chúng ta nhớ tới bài viết nổi tiếng “Kiến trúc là một môn thể thao đồng đội – Vậy tại sao lại chỉ trao Giải thưởng Pritzker cho một người?” của GS.KTS Witold Rybczynski năm 2008 khi Jean Nouvel được trao giải Pritzker năm đó. Trong bài viết, GS Witold Rybczynski trình bày luận điểm dựa trên những nền tảng mà “nhóm” của Jean Nouvel – được xem như nhóm tài năng góp phần tạo nên sự “lý thú” của công trình, tiêu biểu là tòa nhà Abgar dạng hình cầu ở Barcelona, được thiết kế cùng sự hợp tác với công ty b270 Arquitectos.

Với kết quả của Giải thưởng 2017, một lần nữa chúng ta nhận ra rằng Nghệ thuật chủ yếu thường là sự phản chiếu của cảm giác riêng. Tuy nhiên, kiến trúc có thể kể cho chúng ta điều gì đó về xã hội đã tạo ra nó, công nghệ, giá trị và thị hiếu? Việc xây dựng những tòa nhà giống như là sản xuất những bộ phim hơn là sáng tạo ra một tác phẩm nghệ thuật cá nhân. Nên Giải thưởng Viện Hàn Lâm (Oscars) đã nhận ra rằng lý thuyết sáng tạo (auteur) trong sản xuất phim rất ít liên quan đến việc sản xuất phim cơ bản – Đó là lý do tại sao giải Oscars được trao cho rất nhiều lĩnh vực bao gồm: Chỉ đạo nghệ thuật, hòa âm, hóa trang… Và giải hình ảnh tốt nhất được trao cho nhà sản xuất, chứ không phải là giám đốc, biên kịch hay một diễn viên.

Những tòa nhà chuyển hóa thiên nhiên và hành trình tới cội nguồn của Kiến trúc

Trong nhiều năm qua, các sự kiện kiến trúc lớn trên thế giới đều đề cập tới “các nhân tố Kiến trúc – elements of architecture” (tiêu biểu tại Venice biennale – Ý, WAF tại Singapore, …), đó là sự hiện diện của nhiều nhân tố kiến trúc “vượt qua chuẩn mực dựa trên những chuẩn mực”, một sự kiếm tìm có tính chất nâng cao, đánh giá những nhân tố để đưa ra một định nghĩa mới dựa trên nền tảng lý thuyết của Hiện tượng học Kiến trúc – (Phenomenology of Architecture – khởi nguồn từ những năm 1970-1980) và Kiến trúc Không thực (Alpine Architecture trong khoảng năm 1915-1917). Những nhân tố này xuất hiện lại trong các thiết kế của RCR Arquitectes với 7 “nhân tố* ” cơ bản bao gồm: Sự hài hòa với cảnh quan, không gian, sự hiện diện của thời gian, chức năng công cộng và xã hội, kết cấu và vật liệu, hệ thống, và sự tinh thần hóa không gian**.

La Lira Theater Public Open Space © Hisao Suzuki

Trong hầu hết các dự án của RCR Arquitectes, mối quan hệ giữa bên trong và bên ngoài công trình của luôn là một khái niệm trừu tượng. Một công trình không chỉ được tạo ra từ việc giới hạn những bức tường, mà bằng nhiều phương tiện khác. Một trong số đó, đôi khi lại là sự “nhập nhằng” trong việc trải nghiệm, hoặc tính trung thực của vật liệu -“Thép là thép mà không cần đến sự tô vẽ nào”.

Kiến trúc của “Khoảng trống thuần khiết

RCR với các thiết kế của mình đã bền bỉ tiếp nối kiến trúc hiện đại, phá bỏ những ranh giới giữa không gian nội thất và ngoại thất, bên trong và bên ngoài. Công trình của họ luôn có khả năng tạo ra các không gian chuyển tiếp và không gian đệm một cách hoàn hảo, không chỉ là mối quan hệ trong – ngoài thường thấy. Mà đó còn là thủ pháp đưa khái niệm vật chất và nhận thức vào kiến trúc, biểu đạt qua các giác quan khi không gian bên trong và bên ngoài được kiến tạo.
Kiến trúc của RCR trở thành một yêu cầu trong cuộc sống đương đại của chúng ta. Nó gồm những tham vọng, mở ra một tương lai không thể đoán trước. RCR đưa ra một hệ thống tiếp cận kiến trúc bằng concept và quá trình , tối giản các hình dạng và vật liệu sử dụng trong không gian, đưa không gian trở thành những khoảng trống thuần khiết nhất, nâng cao chất lượng cuộc sống con người.


Chú thích
(*) 7 “nhân tố”: landscape, Space, The presence of time, Public and social function, Structure and materiality, The system, and Dematerialisation. Được phân tích trong bài “The Palau Robert exhibits the innovative, shared creativity of RCR Arquitectes”. – “RCR Arquitectes”, Palau Robert
(**)“Sự tinh thần hóa không gian – Dematerialization of space”: Thủ pháp đưa khái niệm vật chất và nhận thức vào kiến trúc, biểu đạt qua các giác quan khi không gian bên trong và bên ngoài được kiến tạo.


KTS. Thái Vũ Mạnh Linh
(Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 4 – 2017)

Tài liệu tham khảo:

1. http://www.pritzkerprize.com/
2. Ramon Vilalta of RCR Arquitectes Speaks of Pritzker Win and Post-Prize Ambitions / Archdaily 2017
3. 2017 Pritzker Prize Goes to Rafael Aranda, Carme Pigem, & Ramon Vilalta of RCR Arquitectes / Architectural Record
4. Sách Phenomenology of Architecture – 1970
5. Sách Alpine Architecture của Bruno Taut (1917)
6. Architecture Is a Team Sport – So why do they award the Pritzker Prize to just one person?(http://www.slate.com/articles/arts/architecture/2008/04/architecture_is_a_team_sport.html ) By Witold Rybczynski
7. Bản dịch Bài phỏng vấn với RCR của Đặng Ngọc Anh & Nguyễn Mạnh Hùng
8. The winners of architecture’s prestigious Pritzker Prize prove that genius isn’t always solitary – Anne Quito