Tại các vùng cao biên giới như xã Sì Pa Phìn (Nậm Pồ, Điện Biên), việc đến trường của học sinh dân tộc thiểu số không chỉ là một hoạt động giáo dục thường ngày mà là hành trình vượt qua nhiều thách thức về địa hình, khí hậu và điều kiện sống. Xuất phát từ thực tế đó, đồ án Trường dân tộc nội trú vùng cao biên giới Điện Biên được hình thành với mục tiêu xây dựng một môi trường học tập – sinh hoạt an toàn, ấm áp và bền vững, thay vì chỉ đáp ứng nhu cầu lớp học tối thiểu.
Một trong những điểm cốt lõi của đồ án là cách tiếp cận tính bản địa một cách có chọn lọc. Kiến trúc không sao chép hình thức dân gian, mà kế thừa tinh thần thích nghi với tự nhiên của kiến trúc truyền thống vùng cao.
Hình thức mái đá chồng diêm, lấy cảm hứng từ nhà ở của người Thái trắng tại Mường Lay, được lựa chọn không chỉ vì giá trị văn hóa mà còn bởi khả năng cách nhiệt tốt, độ bền cao và phù hợp với điều kiện khí hậu khắc nghiệt. Các gam màu và vật liệu chủ đạo như nâu đất, đỏ gạch, xanh cây, sắc đá được lựa chọn từ thiên nhiên, giúp công trình hòa nhập với cảnh quan rừng núi Tây Bắc.
Bên cạnh yếu tố bản địa, đồ án thể hiện rõ tinh thần kiến trúc hiện đại trong cách tổ chức không gian và tư duy sử dụng công trình. Các khối nhà được thiết kế theo hướng đơn giản, rõ ràng, mô-đun hóa, giúp tối ưu hóa thi công, kiểm soát chi phí và thuận lợi cho bảo trì, vận hành trong điều kiện vùng cao biên giới. Quy mô công trình được chia thành các cụm chức năng thấp tầng, bám theo địa hình tự nhiên, thay vì một khối kiến trúc lớn khép kín.
Tổ chức mặt bằng được phân chia rõ ràng thành khu học tập, khu nội trú và khu thể thao – đa năng, nhưng vẫn liên kết chặt chẽ thông qua hệ thống sân trong, hành lang mở và không gian chuyển tiếp. Những không gian này đóng vai trò như “vùng đệm khí hậu”, giúp thông gió tự nhiên, giảm bức xạ nhiệt, đồng thời tạo ra các khoảng sinh hoạt chung – nơi học sinh có thể giao lưu, vui chơi và hình thành kỹ năng xã hội. Trục thể thao và nhà đa năng được xem như trung tâm sinh hoạt cộng đồng, góp phần xây dựng văn hóa nội trú và tăng cường hoạt động thể chất cho học sinh.
Tính tiện nghi học tập và sinh hoạt được đặt làm trọng tâm trong thiết kế. Các lớp học được bố trí theo trục Bắc – Nam nhằm giảm tác động của nắng gắt, tận dụng ánh sáng tự nhiên và thông gió chéo, tạo môi trường học tập ổn định quanh năm. Hệ thống hành lang mở, hiên rộng và sân trong cho phép học sinh di chuyển linh hoạt, thích ứng với điều kiện mưa nhiều của vùng núi, đồng thời giảm phụ thuộc vào các giải pháp cơ điện phức tạp.
Đồ án cũng thể hiện rõ quan điểm lấy học sinh làm trung tâm, với các giải pháp phù hợp cho nhiều độ tuổi khác nhau. Không gian cho học sinh nhỏ tuổi được tổ chức gần gũi, an toàn, trong khi các khu sinh hoạt chung, thể thao và nhà đa năng giúp học sinh lớn rèn luyện tính tự lập, khả năng thích ứng và tinh thần cộng đồng – những yếu tố đặc biệt quan trọng trong môi trường nội trú vùng cao.
Về vật liệu, thiết kế ưu tiên các giải pháp bền vững, dễ tiếp cận và có tuổi thọ cao. Việc hạn chế sử dụng vật liệu phức tạp, khó thay thế giúp giảm chi phí vận hành dài hạn, đồng thời phù hợp với điều kiện bảo trì tại địa phương. Kiến trúc không chạy theo công nghệ cao, mà hướng tới sự ổn định, bền bỉ và hiệu quả sử dụng lâu dài. Tổng thể, Trường dân tộc nội trú vùng cao biên giới Điện Biên là một ví dụ về sự kết hợp hài hòa giữa tư duy kiến trúc hiện đại và giá trị bản địa. Công trình không tìm kiếm hình thức biểu tượng, mà tập trung tạo dựng một môi trường học tập nhân văn, bền vững, góp phần cải thiện điều kiện sống và mở ra cơ hội giáo dục lâu dài cho học sinh vùng cao biên giới.
Thuỵ An – TCKT.VN
© Tạp chí Kiến trúc
