Tản mạn về kiến trúc và hội nhập

Thiết kế kiến trúc là một dịch vụ kỹ thuật trong môi trường hành nghề cạnh tranh theo cơ chế thị trường. Theo các thỏa thuận khu vực và quốc tế, nước ta phải mở cửa cho các tổ chức thiết kế xây dựng nước ngoài vào hành nghề. Tuy nhiên ta đã chuẩn bị và đương đầu với tình hình này như thế nào, làm được tới đâu thì vẫn còn nhiều điều cần bàn?

Kiến trúc là nghề dịch vụ kỹ thuật

Chúng ta đang bước vào thời kỳ hội nhập, nếu không khai thông sự bế tắc hiện nay, không theo chuẩn mực chung của thế giới, mà vẫn duy trì các quy định có tính cách kìm hãm tính sáng tạo, phát triển tay nghề trong lĩnh vực kiến trúc, không những chúng ta tự ngăn cản mình, không chỉ tại nước ngoài mà ngay cả trên đất nước của mình!

Phải chấn chỉnh hoạt động của lực lượng KTS, hình thành bằng được tổ chức hoạt động nghề nghiệp KTS – Đoàn KTS Việt Nam – Bảo đảm KTS hoạt động hiệu quả trong khuôn khổ pháp luật Việt Nam, có đủ sức cạnh tranh với KTS nước ngoài, ít nhất trên đất nước mình.

Trong hành nghề, ta vẫn còn phải mò mẫm, tự tìm cho mình lối đi riêng, phải rất vất vả cạnh tranh với tập thể KTS nước ngoài có tổ chức, được hỗ trợ khá mạnh về tài chính. Hậu quả là KTS Việt Nam không có khả năng tham gia thiết kế những công trình quy mô lớn ngay tại đất nước mình, cuối cùng phải đi làm thuê cho các công ty nước ngoài với giá rẻ mạt hoặc phải chuyển ngành.

Muốn hội nhập với thế giới, nghề kiến trúc phải sớm giải quyết các vấn đề như phải tạo được một đội ngũ KTS lành nghề và thực sự có nội lực, bằng cách:

  • Nhanh chóng nâng cấp công tác đào tạo KTS của ta lên ngang tầm với các nước tiên tiến khu vực và thế giới, chuyển đổi theo các chuẩn quốc tế và phải được thế giới công nhận;
  • Thường xuyên nâng cao tay nghề (đào tạo lại, cập nhật kiến thức mới…). Tích cực tạo việc chuyển giao công nghệ (từ nguồn KTS Việt kiều, bạn bè quốc tế, quan hệ vùng Đông Nam Á, Đông Bắc Á);
  • Đoàn kết, tập hợp đội ngũ KTS, đa dạng hoá ngành nghề để tạo nội lực, ví như quy tụ trong các công ty kiến trúc – xây dựng quy mô lớn nhằm tạo sức mạnh cạnh tranh quốc tế.

Bài học kinh nghiệm từ Singapore

Nguyên Thủ tướng Lý Quang Diệu (Singapore) khi còn sống, từng thăm viếng Việt Nam nhiều lần và chia sẻ: “Thế giới đang thay đổi. Môi trường sống thay đổi, lối sống con người thay đổi. Các nước đang nỗ lực phát triển và sự soán ngôi lẫn nhau diễn ra thường xuyên liên tục. Nước nào đứng yên là bị tụt hậu lập tức. Cạnh tranh là sống còn nhưng cạnh tranh như thế nào? Hãy chọn đúng lĩnh vực mình có thể cạnh tranh (Compete and move on!)”.

Kinh nghiệm của Singapore trong hội nhập với thế giới là:

  • Học kiến thức cơ bản, mới mẻ và có hệ thống, đó chỉ là một phần nhỏ của công việc. Cách chúng tôi làm là cử người đi học xong về tìm cách thể nghiệm, vận hành, điều chỉnh cho phù hợp rồi lại tiếp tục cập nhật kiến thức mới… và liên tục điều chỉnh để tìm ra mô hình phù hợp. Như vấn đề giải quyết nạn kẹt xe, Singapore không xây thêm cầu, đường mà hạn chế số lượng xe ô tô riêng lưu thông, bán đấu giá quyền mua xe mới trong tổng số tỷ lệ xe hơi được phép tăng hàng năm, buộc dân vào thành phố giờ cao điểm phải trả tiền, thu tiền thêm những con đường hạn chế xe vào trong giờ cao điểm, tăng thêm ưu đãi cho phương tiện vận tải công cộng… Sau này, chính thành phố London cũng ứng dụng cách của Singapore.
  • Học lẫn nhau trong thực tế rồi vận dụng điều chỉnh cho quốc gia mình là một cách khôn ngoan. Như Thượng Hải năm 1986 còn đầy những khu ổ chuột, họ đã học cách quản lý đô thị của Singapore, phát triển cây xanh, bảo vệ môi trường. Gần đây, Trung Quốc thường xuyên cử những đoàn cán bộ quản lý sang nghiên cứu mô hình của Singapore, cứ mỗi quý họ lại luân chuyển 50 cán bộ đến nước chúng tôi.

Về các mặt yếu kém của Việt Nam, Nguyên Thủ tướng Lý Quang Diệu lưu ý: Thách thức lớn nhất là: Hạ tầng cơ sở kém, các chuẩn mực giáo dục còn bất bình đẳng. Một trở ngại lớn của Việt Nam trong giáo dục là kém tiếng Anh. Các tài liệu đào tạo hiện phải dịch ra tiếng Việt nên tốn kém thời gian, sức lực và tiền bạc nhiều. Chừng nào người Việt Nam có thể trực tiếp dạy và học bằng tiếng Anh thì giáo dục mới tiến nhanh.

Cam kết giữa các nước ASEAN?

Nhìn ra các nước Đông Nam Á, hầu hết đã ổn định việc đào tạo kiến trúc theo kiểu Âu – Mỹ và tổ chức nghề nghiệp phổ biến dưới dạng “Đoàn nghề nghiệp KTS” theo thông lệ quốc tế. Chỉ ở nước ta lâu nay vẫn còn tình trạng nhập nhằng giữa kinh tế hoạch định và kinh tế thị trường.

  • Ngày 20/11/ 2007, tại Singapore, đại diện chính phủ các nước Asean đã ký kết “Thoả thuận thừa nhận lẫn nhau trong Asean” (Mutual Recognition Arrangement – MRA) trong đó có dịch vụ kiến trúc, với nội dung tạo thuận lợi cho việc di chuyển KTS, thông tin về tiêu chuẩn đào tạo và hành nghề kiến trúc, chuyển giao công nghệ…
  •  Hội đồng KTS Asean (Asean Architect Council – AAC) đã ra đời và tính đến tháng 2/2014, toàn bộ 10 nước Asean đã tham gia AAC. Thời điểm hội nhập môi trường hành nghề kiến trúc đang diễn ra, AAC quan tâm đến môi trường đào tạo KTS, xem đó là cơ sở quan trọng tiến tới thoả thuận thừa nhận lẫn nhau về dịch vụ kiến trúc trong Asean. AAC đã đề xuất thành lập Nhóm Giáo dục Kiến trúc (Architect Education Group) vào năm 2012.
  • Hiện nay, trong khối Asean chỉ có Philippines và Việt Nam là có số lượng nhiều nhất về cơ sở đào tạo kiến trúc. Nhưng Singapore là nước được đánh giá đào tạo kiến trúc uy tín nhất khu vực.

Ở Việt Nam, sự lạm phát cơ sở Đào tạo kiến trúc với trên 25 cơ sở đào tạo (gồm công lập, bán công và dân lập), được xếp vào hạng nhiều trường kiến trúc nhất Asean, song việc đào tạo còn nhiều bất cập (thiếu tính thống nhất, cơ sở vật chất yếu kém, chất lượng đào tạo chưa bảo đảm…).

  • Hiện Đại học Quốc gia đang triển khai một “Hệ thống tiêu chí đánh giá của khu vực” (AUN) theo chuẩn giáo dục Asean, nhằm rà soát các cơ sở đào tạo, đảm bảo điều kiện tuyển sinh và thực hiện chương trình đào tạo phù hợp.

Riêng trong ngành kiến trúc, các thoả thuận Asean lưu ý ta các vấn đề sau đây:

  • Bảo đảm cho KTS tương lai kỹ năng đối mặt với những thách thức khu vực như hiện tượng biến đổi khí hậu toàn cầu, bối cảnh tự nhiên và kinh tế – xã hội khu vực Asean;
  • Tăng cường hợp tác và trao đổi chương trình đào tạo, sinh viên và giảng viên. Ủy ban giáo dục kiến trúc AAC khuyến nghị tạo điều kiện cho phép công nhận lẫn nhau, qua các chương trình workshops, nghiên cứu chung…;
  • Tích cực nâng cao trình độ ngoại ngữ cho sinh viên và cả đội ngũ giảng dạy, nhất là khả năng sử dụng thành thạo tiếng Anh (nghe, nói, đọc, viết).

Xem thêm: Hoàn thiện môi trường hành nghề KTS trong quá trình hội nhập

KTS Nguyễn Hữu Thái

(Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 12-2016)