Sau hơn 5 năm đi vào thực tiễn, Luật Kiến trúc 2019 đã tạo ra hành lang pháp lý quan trọng, định hình bản sắc và quản lý sự phát triển kiến trúc Việt Nam. Tuy nhiên, trước sức ép của chuyển đổi số, biến đổi khí hậu và những biến động kinh tế, đạo luật này đang bộc lộ những “chiếc áo” đã bắt đầu chật hẹp. Để kiến trúc thực sự trở thành động lực phát triển bền vững, việc sửa đổi Luật không chỉ là điều chỉnh câu chữ, mà cần một cuộc cách mạng về tư duy quản lý.
1. Những “điểm nghẽn” từ thực tiễn hành nghề:
Qua tổng hợp ý kiến từ cộng đồng kiến trúc sư (KTS) và các nhà quản lý, có ba nhóm vấn đề chính đang gây khó khăn cho việc thực thi:
- Xung đột và chồng chéo pháp lý: Hiện nay, KTS đang rơi vào “ma trận’ của Luật Kiến trúc, Luật Xây dựng và Luật Quy hoạch. Quy trình thẩm định phương án kiến trúc thường bị chồng lấn, khiến hồ sơ thiết kế phải điều chỉnh nhiều lần qua các cấp, bào mòn tính sáng tạo và kéo dài thời gian dự án.
- Sự lúng túng trong Quy chế quản lý kiến trúc: Tại nhiều địa phương, việc lập quy chế theo Điều 14 (Khoản 1 Điều 14 quy định về việc lập Quy chế quản lý kiến trúc đô thị và nông thôn) còn chậm và thiếu tính thực tiễn (Nhiều địa phương lúng túng trong việc lập quy chế này do thiếu nhân sự chuyên môn hoặc hướng dẫn quá chung chung. Khi chưa có quy chế, việc cấp phép xây dựng dựa trên các chỉ tiêu quy hoạch cũ thường cứng nhắc, không cho phép những đột phá về hình thức kiến trúc hiện đại). Khi chưa có quy chế cụ thể, việc quản lý kiến trúc thường dựa trên các chỉ tiêu kỹ thuật khô khan, thiếu vắng các tiêu chí về thẩm mỹ và bản sắc văn hóa địa phương.
- Vị thế và quyền tác giả bị xem nhẹ: Dù luật đã có quy định bảo hộ, nhưng thực tế KTS thường mất quyền kiểm soát “đứa con tinh thần” ngay sau giai đoạn ý tưởng. Tình trạng chủ đầu tư tự ý thay đổi thiết kế hoặc giao đơn vị khác triển khai thi công mà không có sự đồng ý của tác giả vẫn diễn ra phổ biến mà thiếu chế tài xử lý hữu hiệu.
2. Ba trụ cột cho sự thay đổi:
Để Luật Kiến trúc thực sự là bệ phóng cho nghề nghiệp, nội dung sửa đổi cần tập trung vào các trụ cột sau:
- Thứ nhất: Luật hóa công nghệ và phát triển xanh
Chuyển đổi số (BIM) và Kiến trúc xanh không nên dừng lại ở mức “khuyến khích”. Cần có lộ trình bắt buộc ứng dụng BIM đối với các dự án sử dụng vốn ngân sách và công trình quy mô lớn. Đồng thời, cần cụ thể hóa các ưu đãi (như tăng hệ số sử dụng đất, giảm phí thẩm định) cho các thiết kế đạt chuẩn bền vững, tạo động lực thực tế cho KTS và chủ đầu tư. - Thứ hai: Bảo hộ thực quyền và nâng cao vai trò KTS chủ trì
Cần thiết lập cơ chế “giám sát tác giả” có quyền lực pháp lý cao hơn. KTS chủ trì phải có quyền phủ quyết hoặc đình chỉ thi công nếu công trình làm sai lệch kiến trúc đã phê duyệt. Ngoài ra, việc duy trì chứng chỉ hành nghề (CPD) cần được số hóa và đa dạng hóa hình thức công nhận để tạo sự công bằng cho KTS ở mọi vùng miền (việc bắt buộc tích lũy điểm phát triển nghề nghiệp liên tục (CPD) là tiến bộ, nhưng hình thức tổ chức còn tập trung ở các thành phố lớn. Đối với KTS hành nghề tại các tỉnh lẻ hoặc KTS tự do, việc tiếp cận các chương trình đào tạo chính thống để đủ điểm gia hạn chứng chỉ vẫn là một rào cản về chi phí và thời gian). - Thứ ba: Cải cách thủ tục “Thẩm định kiến trúc một cửa”
Sửa đổi Luật cần hướng tới việc thống nhất cơ quan đầu mối thẩm định. Khi một phương án kiến trúc đã qua hội đồng chuyên môn phê duyệt, các bước kiểm tra kỹ thuật sau đó phải tôn trọng ngôn ngữ thiết kế đã duyệt, tránh tình trạng “mỗi khâu cắt gọt một ít” làm biến dạng tác phẩm. Thiết lập cơ chế trọng tài hoặc hội đồng chuyên gia để giải quyết nhanh các tranh chấp về bản quyền tác giả, tránh việc phải kéo nhau ra tòa dân sự vốn mất rất nhiều thời gian.
Sửa đổi Luật Kiến trúc 2019 là cơ hội vàng để chúng ta nhìn nhận lại vị thế của ngành kiến trúc trong nền kinh tế quốc dân. Một bộ luật tốt không chỉ là công cụ để quản lý, mà phải là “đòn bẩy” để KTS tự tin sáng tạo, tạo nên những giá trị di sản cho tương lai. Hy vọng rằng, những ý kiến đóng góp từ thực tiễn sẽ được tiếp thu một cách thấu đáo, để luật thực sự đi cùng hơi thở của thời đại. Tuy nhiên, tôi có ý kiến đề xuất:
- Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa Bộ Xây dựng và Hội KTS Việt Nam trong việc xây dựng các thông tư hướng dẫn chi tiết;
- Ưu tiên đơn giản hóa thủ tục hành chính đối với các công trình nhà ở nông thôn nhưng vẫn đảm bảo giữ gìn bản sắc kiến trúc làng quê.
Ths.KTS Vũ Tùng
Hội KTS Thái Nguyên
CLB KTS trẻ Việt Nam
CLB KTS trẻ Vùng trung du & Miền núi phía Bắc
(Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 05-2026)
