Luật tác quyền – Hãy khuyến khích và yêu cầu KTS tự hào về những tác phẩm của họ

Dù đã có quy định trong Luật Tác Quyền, vấn đề vi phạm quyền tác giả trong kiến trúc vẫn còn phổ biến. Trước hết là do Luật chưa phù hợp với thực tế, dẫn đến việc chưa thực sự coi trọng chất xám, chưa đặt tác phẩm kiến trúc vào vị trí tương xứng trong thang giá trị xã hội. Mặt khác, trong hợp đồng tư vấn thiết kế kiến trúc, khi chưa có Luật KTS thì không có cách đối xử nào với KTS khác hơn là “bên được thuê”, mà trong đó sự hài lòng của “bên thuê” có ý nghĩa quyết định. “Bên được thuê” nhân danh lợi ích gì mâu thuẫn với sự hài lòng của chủ đầu tư đều bất lợi cho việc sinh nhai của chính mình. Tâm lý thực dụng nảy mầm từ mảnh đất màu mỡ này.

Một trong những nội dung quan trọng của quyền tác giả là: Tác phẩm được đánh giá đúng mức, và giá trị đó phải được đảm bảo quyền thụ hưởng. Với tác phẩm kiến trúc, giá trị này là định mức thiết kế phí. Phải nói rằng không ở đâu mà chính sách thiết kế phí bất hợp lý đến mức “bèo bọt” như ở nước ta. Trung bình phí thiết kế ở Việt Nam là 2% trên giá trị dự toán xây lắp. Trong khi phí thiết kế này theo thông lệ quốc tế, trung bình ở mức 10% trên mức tổng đầu tư. Hơn nữa, trong khi suất đầu tư ở ta khoảng 500 USD/m2 thì công trình tương đương ở nước láng giềng Singapore hay Malaysia suất đầu tư đã gấp 3 hay 4 lần. Như vậy, chênh lệch giá trị không chỉ khoảng 5 lần (tính theo phần trăm) mà thực tế có thể lên đến 15 hay 20 lần (tính theo giá trị công việc thực chất). Nguyên nhân chính là chúng ta còn bị ảnh hưởng nặng nề, nếp tư duy thời bao cấp, mọi thứ đều đưa ra định mức, kể cả sự sáng tạo. Trong sáng tạo thì khó có định mức, vì vậy phải chọn lựa giữa việc quên nó đi hoặc chấp nhận một định mức tượng trưng hoàn toàn thiếu sự động viên hiệu quả.

KTS “thai nghén” ra tác phẩm nhưng không được quyền bảo vệ, nuôi nấng. Như vậy thì còn gì là Quyền tác giả?

Công trình Cheering đoạt nhiều giải thưởng Kiến trúc quốc tế do H&P Architects thiết kế

Chính những quy định, ràng buộc thiếu thực tế đó đã khiến cho vấn đề tác quyền trong kiến trúc bị xâm hại nghiêm trọng. Có thể thấy trong tất cả các quy định về thiết kế hiện hành không có khoản nào trả cho ý tưởng kiến trúc, thông thường chỉ bắt đầu trả phí khi làm thiết kế cơ sở (trên một ý tưởng kiến trúc miễn phí trước đó thông qua thi cử hoặc tự nguyện của KTS).

Mặt khác, Luật Đấu thầu và các bước quản lý thiết kế đã góp phần làm cho các công trình kiến trúc sinh ra như những “đứa con mù mờ lý lịch”. Chẳng hạn như: KTS đã làm thiết kế cơ sở thì không được làm thiết kế thi công; thiết kế thi công thì không được giám sát… Để rồi KTS “thai nghén” ra tác phẩm nhưng không được quyền bảo vệ, nuôi nấng. Như vậy thì còn gì là quyền tác giả?
Bản thân tôi, cũng như biết bao nhiêu đồng nghiệp khác thường xuyên bị rơi vào trường hợp này. Bao nhiêu ý tưởng, công sức thực hiện hồ sơ cơ sở với chi phí rất khiêm tốn. Bước tiếp theo chỉ là khai triển nhưng chiếm phần chi phí chủ yếu thì lại bị yêu cầu đấu thầu. Và hầu hết các đơn vị không phải là tác giả có khi dám giảm giá đến 50% vì không phải “mang nặng đẻ đau” giai đoạn sáng tác, thì KTS – tác giả đành ngậm ngùi chia tay tác phẩm của mình. Điều quan trọng là đơn vị trúng thầu triển khai cũng chẳng buồn hỏi ý kiến tác giả trong giai đoạn “vẽ râu bôi mặt” tiếp theo, bởi chẳng có gì ràng buộc rõ ràng về quyền tác giả. Vậy là, tác phẩm kiến trúc rơi vào cảnh “May nhờ rủi chịu”, đẹp thì âm thầm hãnh diện, lem luốc nhếch nhác thì cũng không trách ai được.

Quyền tác giả trong kiến trúc vì vậy khá phức tạp – Không chỉ trên bản vẽ mà còn là công trình kiến trúc hiện hữu. Không đơn giản quyền sở hữu trí tuệ mà còn là quyền sở hữu tài sản, quyền sử dụng, quyền nhân thân…

Nhà hàng Boomerang với hình thức tương tự như Cheering tại Quảng Bình

Ở đây, bảo vệ bản quyền tác giả trong kiến trúc không chỉ là bảo vệ quyền lợi cho KTS mà còn vì lợi ích chung của cộng đồng. Hãy cứ thẳng thắn nhìn nhận trên khắp đất nước ta có được bao nhiêu công trình kiến trúc có thể tự hào với khu vực, với thế giới? Thay vào đó là một diện mạo kiến trúc tầm tầm thực dụng, xô bồ, lai căng, ăn cắp… và hậu quả là cộng đồng, xã hội sẽ gánh chịu hệ quả nặng nề.

Ngay cả khi đã có Luật Tác quyền phù hợp thì cũng cần những định chế pháp lý hiệu quả. Những quy định pháp lý phải được chuyển hóa vào các quy trình quản lý một cách thực tế, phù hợp với đặc thù nghề nghiệp của KTS. Tránh trường hợp Luật Tác quyền chỉ bảo vệ bản quyền trên bản vẽ. Tác quyền kiến trúc không giống như tác quyền một tác phẩm hội họa. Bản vẽ kiến trúc không phải là tác phẩm, mà chỉ là thông tin về tác phẩm, không thể tách rời tác phẩm kiến trúc thật sự là công trình được xây dựng hoàn chỉnh. Quyền tác giả trong kiến trúc vì vậy khá phức tạp – Không chỉ trên bản vẽ mà còn là công trình kiến trúc hiện hữu. Không đơn giản quyền sở hữu trí tuệ mà còn là quyền sở hữu tài sản, quyền sử dụng, quyền nhân thân… Chính từ những bức xúc trên mà liên tục từ năm 1994 đến nay, Hội KTS Việt Nam đã nỗ lực vận động và thúc đẩy sự ra đời của Luật KTS. Trong đó, nhiều chương của Luật bao hàm sự đảm bảo về quyền tác giả.

Khi được thông qua và đưa vào áp dụng trong cuộc sống, Luật KTS sẽ là cơ sở pháp lý quan trọng để lao động nghệ thuật và kỹ năng chuyên nghiệp của KTS sẽ không bị rẻ rúng bằng sự cạnh tranh đơn thuần về giá cả. Đạo đức KTS đối với nghề, thân chủ, xã hội và đồng nghiệp được đề cao. Điều quan trọng là Luật KTS sẽ tạo ra môi trường làm nghề lành mạnh và hiệu quả để các thế hệ KTS chuyển giao kinh nghiệm, trải nghiệm nghề nghiệp của mình cho thế hệ tiếp nối.

KTS Nguyễn Văn Tất

(Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 02-2018)