XU HƯỚNG TỔ CHỨC TRUNG TÂM HÀNH CHÍNH – CHÍNH TRỊ HIỆN NAY TRÊN THẾ GIỚI.
1.Xu hướng cổ điển – giá trị di sản
Trong mọi thời đại, ở khắp mọi nơi trên thế giới, các cơ quan đầu não nhà nước, các trung tâm hành chính – chính trị (HCCT) đều đóng một vai trò hết sức quan trọng, như phần ĐÔ của Đô Thị. Trong lịch sử, phần Đô là những khu vực được bao bọc bởi hệ thống hào thành kiên cố, được xây dựng ở những vị trí trung tâm với địa hình cao ráo, tầm nhìn thoáng đạt. Ngày nay, ở châu Âu, các công trình này vẫn được bảo tồn nguyên vẹn, giữ nguyên hình thức, chỉ sửa sang nội thất và biến đổi chức năng để trở thành các trung tâm HCCT của quốc gia, tỉnh, thành phố. Như vậy, việc sử dụng những di sản có giá trị vào chức năng HCCT là một bài học đã có từ trong lịch sử, vừa tiết kiệm ngân sách nhà nước vào xây dựng những công trình đòi hỏi chi phí cực lớn, lại vừa bảo tồn được các di sản không chỉ là công trình kiến trúc mà cả vị trí khu vực giá trị của mỗi địa phương. Xin điểm qua một vài trung tâm HCCT Cổ điển trên thế giới.
Điện Kremli, Nga
Điện Kremli, Nga – Đây là trung tâm địa lý và lịch sử của Moskva, nằm bên trái bờ sông Moskva, tọa lạc tại đồi Borovitski, là một trong những thành phần cổ nhất của thành phố, hiện nay, đó là nơi làm việc của các cơ quan tối cao nhất của chính quyền Nga và là một trong những kiến trúc lịch sử – nghệ thuật chính của quốc gia này.
Tòa thị chính Paris
Tòa Thị chính Paris chính là trung tâm hành chính của Paris từ thế kỷ 14, được gọi là Tòa nhà “maison des piliers”. Vào thế kỉ 16 nó được thay thế bằng một cung điện do Boccador thiết kế, được giữ nguyên mặt trước theo phong cách Phục Hưng. Tuy nhiên, đến năm 1871, nó bị người của Công xã Paris đốt cháy. Từ năm 1874 – 1882, tòa nhà mới được xây dựng theo thiết kế của 2 KTS là Théodore Ballu và Édoard Deperthes. Mặc dù vậy, mặt trước của công trình theo lối Phục Hưng lại được xây lại như cũ, và được bảo tồn cho tới tận ngày nay.
Tòa nhà thị chính thành phố Lyon, Pháp
Tương đồng với Tòa thị chính Paris, Tòa thị chính thành phố Lyon cũng sử dụng tòa nhà cũ, là dinh thự cổ với phong cách kiến trúc thời kỳ Phục hưng. Tuy nhiên, điểm khác biệt là: Công trình này kết hợp với các tòa nhà bao quanh tạo thành một quần thể kiến trúc, với một quảng trường chung cho các tòa nhà. Đây là một không gian công cộng rất có ý nghĩa cho sinh hoạt cộng đồng. Buổi tối, khi hết giờ làm việc thì không gian HCCT lập tức biến đổi thành không gian văn hóa xã hội nhờ hệ thống chiếu sáng linh hoạt và hấp dẫn. Hiệu ứng chiếu sáng độc đáo của Lyon đã biến một tòa nhà trắng, uy nghi trong ánh sáng ban ngày thành một tòa nhà lộng lẫy màu sắc vào ban đêm. Người dân có thể tiếp cận tòa nhà, và sử dụng không gian trống, kể cả không gian tiền sảnh vào các mục đich tham quan, thưởng ngoạn, vui chơi giải trí. Điều đó không chỉ có tác dụng tiết kiệm không gian mà còn làm cho tòa nhà trở nên thân thiện, gần gũi với cộng đồng.
Kiểu kiến trúc này cũng khiến người ta liên tưởng tới tòa nhà UBND TP HCM của Việt Nam. Mặc dù có quy mô không lớn nhưng nó vẫn tạo nên sự sang trọng và nổi bật của các công trình có giá trị lịch sử – vốn luôn được coi là yếu tố bất biến trong quá trình phát triển đô thị. Tuy nhiên, việc sử dụng các tòa nhà này vào chức năng HCCT cũng không tránh khỏi những khó khăn trong tổ chức các bộ máy làm việc. Việc sử dụng các tòa nhà sẽ gây khó khăn trong tổ hợp tập trung các khối chức năng. Về kiến trúc, do phải bảo tồn kiến trúc di sản nên việc cải tạo không gian sử dụng cũng không đơn giản.
Tòa thị chính Tokyo
Tòa nhà hành chính Yusuhara, Nhật Bản
2. Xu hướng hiện đại
Tồn tại song song với xu hướng cổ điển của trung tâm HCCT là xu hướng hiện đại. Theo xu hướng này, các tòa nhà được xây dựng trên những khu đất mới theo phong cách mới.
Tập trung các cơ quan trong một tòa nhà cao tầng hiện đại là biểu hiện của xu hướng hợp khối cô đặc tập trung, mang tính biểu tượng và hoành tráng, như trường hợp của Tòa thị chính Tokyo. Bên cạnh đó là những công trình mang lại cảm giác thân thiện, cởi mở với người dân.có quy mô vừa phải và kiểu kiến trúc thân thiện. Người sử dụng cũng như dân địa phương có thể tiếp cận gần với công trình với các hoạt động không chỉ HCCT. Đó là trường hợp của Tòa nhà hành chính Yusuhara của Nhật.
XU HƯỚNG TỔ CHỨC TRUNG TÂM HÀNH CHÍNH – CHÍNH TRỊ HIỆN NAY Ở VIỆT NAM
(Phân tích 15 công trình điển hình được khảo sát bởi Viện Kiến trúc Hội KTS Việt Nam)
Trung tâm Hành chính tập trung tỉnh Cao Bằng
1. Từ kiểu bố trí Phi tập trung tới hình thức Tập trung theo Tuyến.
Trước năm 2011, khi chưa có chủ trương hình thành các trung tâm HCCT tập trung, thì các tòa nhà của bộ máy lãnh đạo của tỉnh về mặt Đảng, Chính quyền, Hội đồng nhân dân, khối mặt trận, các sở ban ngành… đều phân tán riêng lẻ ở các vị trí quan trọng trong trung tâm đô thị. Kiểu này có ưu điểm là tận dụng được các tòa nhà công sản, đặc biệt là các công trình có giá trị di sản. Nhược điểm là tốn đất và khó cho sự liên hệ của người dân phải tới “nhiều cửa” trong các cơ quan HCCT của tỉnh.
Trong quá trình phát triển đô thị, ở một số tỉnh, thành phố đã hình thành các tuyến đường bố trí tập trung các cơ quan. Như vậy, đã có sự chuyển hóa dần xu hướng phi tập trung thành tập trung theo tuyến (từ Điểm thành Tuyến). Cho dù các cơ quan vẫn tách biệt trong các tòa nhà đơn lẻ, nhưng việc quy tụ các tòa nhà đó trên một tuyến đường phố là một sự thay đổi lớn về sự tập trung dưới góc độ quy hoạch và thiết kế đô thị.
Trung tâm Hành chính chính trị Tỉnh Lâm Đồng
2. Từ kiểu bố trí tập trung theo Tuyến tới hình thức bố trí tập trung thành Khu vực
Thực hiện chủ trương của Thủ tướng Chính phủ về việc hình thành các trung tâm HCCT, kể từ năm 2011 đã hình thành các khu vực dành riêng cho xây dựng các bộ máy HCCT của tỉnh, thành. Đây cũng là một sự chuyển hóa thứ hai (từ Tuyến thành Diện). Việc quy hoạch các cơ quan trong bộ phận chức năng trên cùng một khu đất có 3 kiểu – hình thức:
Xu hướng thứ nhất: Phân tán
Xu hướng này được phát triển ở một số tỉnh, thành phố phía Bắc như Bắc Ninh, Hải Dương, Lai Châu, Cao Bằng, Sơn La… Trong đó, trên mặt bằng khu đất được quy hoạch phân lô cho các công trình cụ thể, kiểu quy hoạch này cho phép tạo dựng những công trình sử dụng chung và không gian chung như Hội trường, quảng trường trung tâm đồng thời lại tạo cho mỗi công trình một không gian riêng của mình. Kiểu này có ưu điểm là các bộ phận chức năng có thể tổ chức các lưu tuyến riêng, không gian riêng và bộ mặt riêng. “Trong cái chung vẫn có cái riêng” – đó là một quan niệm rất đặc trưng của khu vực phía Bắc. Đồng thời với điều kiện khí hậu nóng ẩm thì kiểu quy hoạch này cho phép tăng cường cây xanh mặt nước, làm cho môi trường thông thoáng hơn.
Xu hướng thứ hai: Phân tán – Hợp khối
Xu hướng này đang được triển khai khá mạnh ở các tỉnh phía Nam dưới dạng một quần thể kiến trúc được hình thành bởi sự kết nối của các blok, trong đó mỗi block là một bộ phận chức năng, để tạo nên một tổng thể hài hòa, đó là trường hợp của trung tâm hành chính tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu, trung tâm HCCT tỉnh Ninh Thuận, Đà Lạt.
Kiểu tổ hợp này có ưu điểm là tạo được sự liên hoàn trong dây chuyền chức năng của các bộ phận, tạo được một không gian tổng thể với các diện tích không gian công cộng, cảnh quan và hạ tầng được tập trung. Vì vậy nó có vẻ như là một xu hướng được cộng đồng sử dụng đánh giá cao.
Trung tâm HCCT Bà Rịa, Vũng Tàu được tổ hợp theo một hình chữ nhật mở. Tại góc mở bố trí hội trường trung tâm, ở không gian trung tâm bố trí một hồ nước, đây là không gian thiên nhiên kết nối các tòa nhà. Các thí dụ trong lịch sử cho thấy, không gian trung tâm thường là Quảng trường. Trong trường hợp của Vũng Tàu, đó là mặt nước. Điều đó có ưu điểm trong cải thiện môi trường, đem lại sự yên tĩnh và tiện nghi cho không gian làm việc, nhưng rõ ràng là gây hạn chế cho sinh hoạt cộng đồng.
Trường hợp của Đà Lạt cho thấy các tòa nhà được tổ hợp theo một tuyến. Bốn tòa nhà cao 9 tầng và một tòa nhà thấp hơn được kết nối với nhau một cách liên hoàn, hướng tới sự tập trung cao. Tuy nhiên, theo đánh giá của các KTS địa phương, tòa nhà này đã làm đột biến cảnh quan thiên nhiên vốn rất trữ tình của Đà lạt.
Xu hướng thứ ba: Hợp khối các bộ phận chức năng trong một tòa nhà đa chức năng
Đây là hình thức tổ chức hợp nhất các cơ quan quản lý nhà nước cấp tỉnh vào một tòa nhà. Có thể là một tòa nhà cao tầng như Trung hành chính thành phố Đà Nẵng, có thể là tòa tháp đôi như Bình Dương, với hình thức hợp khối hay hợp nhất các chức năng quản lý, tất cả các trung tâm này đều có chi phí đầu tư rất cao và quy mô lớn. Kiểu này có ưu điểm là tạo ra một sự thống nhất và tập trung ở mức độ cao trong một tòa nhà. Các bộ phận chức năng được liên hệ với nhau theo chiều thẳng đứng, dễ liên hệ và kết nối trong công việc. Đây là một xu hướng hiện đại của một trung tâm HCCT, có thể tạo nên một bộ mặt, một biểu tượng cho thành phố.
3. Một số vấn đề cần trao đổi
– Về Quy mô xây dựng: Nhìn chung chưa có công thức tính toán xác định quy mô của một trung tâm hành chính cho phù hợp với quy hoạch chung, phù hợp với quy mô dân số và trình độ phát triển kinh tế xã hội của địa phương. Diện tích sàn xây dựng hiện nay được dự phòng quá lớn dẫn đến thừa diện tích sử dụng cũng như làm tăng vốn đầu tư.
– Về việc lựa chọn giải pháp Quy hoạch kiến trúc phù hợp, trước hết cần phải căn cứ vào vị trí địa điểm, đặc điểm địa lý, nhân văn, cảnh quan kiến trúc, ngữ cảnh địa phương, bản sắc văn hóa. Tổ chức công năng sử dụng là nội dung quan trọng của yêu cầu kiến trúc. Cần chú trọng tới 2 đối tượng sử dụng: Đối tượng thứ nhất là Người làm việc – chủ nhân của công trình, chức năng của họ là tiếp dân, hội họp và làm việc độc lập – Chính vì vậy không gian làm việc của họ vừa mở, thân thiện, lại vừa phải đóng, an toàn và yên tĩnh. Những cảm xúc cần thiết là sự thoải mái, không bị áp lực, tổ chức giao thông đi lại và liên hệ giữa các bộ phận cần phải rõ ràng, không bị chồng chéo. Người dân là đối tượng thứ hai cần phải quan tâm. Họ cần phải được tiếp cận công trình dễ dàng và thân thiện.
– Trung tâm HCCT liệu có thể biến đổi linh hoạt thành không gian văn hóa xã hội cho cộng đồng dân cư được không? Trên thế giới, ngoài giờ làm việc, sự uy nghi sang trọng của một không gian HCCT sẽ chuyển hóa thành sự thân mật gần gũi của một không gian văn hóa – xã hội. Như vậy, quảng trường hành chính sẽ đồng thời là quảng trường văn hóa – xã hội. Tiết kiệm và linh hoạt hóa không gian sử dụng là một xu hướng của kiến trúc hiện đại.
– Hình thức và tính biểu tượng của tòa nhà HCCT tập trung là vấn đề được quan tâm đối với cơ quan đầu não của Tỉnh. Một thành phố có thể xây dựng biểu tượng từ một công trình kiến trúc đặc trưng. Có thể là một công trình văn hóa như Nhà hát Lớn ở Paris, Khuê Văn Các ở Hà Nội, có thể là một công trình thương mại như Chợ Bến Thành ở TP HCM, tòa tháp đôi ở Kuala lumpura, Malaysia… Trung tâm HCCT là một trong các thể loại kiến trúc có thể tạo nên một bộ mặt mới của một địa phương. Tuy nhiên khoảng cách giữa tính biểu tượng và tính hình thức có một giới hạn mong manh. Sự chú trọng quá mức vào tính biểu tượng, đôi khi làm hài lòng chủ đầu tư nhưng lại có vấn đề về công năng hoặc văn hóa kiến trúc.
– Về vấn đề bảo trì công trình trong quá trình sử dụng: Một số trung tâm hành chính khi đưa vào sử dụng còn gặp nhiều bất cập trong khâu quản lý, khai thác sử dụng đặc biệt là trong công tác chi phí vận hành công trình tốn kém. Vấn đề tiết kiệm năng lượng và sử dụng năng lượng có hiệu quả sẽ liên quan tới giải pháp kiến trúc thông minh.
– Mặc dù còn nhiều điều cần phải luận bàn, song theo tôi việc xây dựng trung tâm HCCT tập trung là một xu hướng đúng đắn. Để xu hướng đúng đắn đó phát huy hiệu quả tích cực và toàn diện, rất cần phần đóng góp không nhỏ của giới kiến trúc chúng ta.
PGS.TS.KTS Doãn Minh Khôi
