Xu hướng kiến trúc hiện đại dân tộc qua các kỳ giải thưởng kiến trúc quốc gia

Khái quát về giải thưởng kiến trúc quốc gia

Năm 1994, Giải thưởng Kiến trúc Quốc gia (GTKTQG) được Chính phủ Quyết định tổ chức lần đầu tiên trong bối cảnh công cuộc Đổi mới thúc đẩy nhanh chóng sự phát triển kinh tế – xã hội, mở ra thời kỳ bùng nổ các công trình kiến trúc trên khắp đất nước. Giải thưởng được tổ chức 2 năm một lần, do Hội KTS Việt Nam, Bộ Xây dựng và Bộ Văn hóa Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) thực hiện.

Đến nay, năm 2025, GTKTQG trải qua 16 kỳ, trong hơn 30 năm với mục tiêu ban đầu: “Trao Giải thưởng Kiến trúc không chỉ chắp cánh cho sáng tạo mà còn như ngọn đèn chỉ hướng tới những chân trời mới” [1]; hay cụ thể hơn: “Khích lệ sáng tạo Kiến trúc tiên tiến, hiện đại gắn với văn hóa truyền thống, đáp ứng yêu cầu của thực tiễn và hài hòa, bền vững với môi trường” [3]. Sau này, mục tiêu của Giải thưởng tập trung vào ba yếu tố: Tính sáng tạo trong nghệ thuật kiến trúc; Ý nghĩa xã hội và nhân văn của tác phẩm kiến trúc và Giá trị định hướng phát triển nền kiến trúc Việt Nam đương đại [5]. Ban đầu, Giải thưởng tập trung vào các công trình kiến trúc, thậm chí cả chi tiết trang trí kiến trúc, dần dần bổ sung các lĩnh vực: Quy hoạch đô thị và nông thôn, Lý luận và phê bình kiến trúc, Thiết kế đô thị, Kiến trúc cảnh quan, Nội thất. Số lượng các tác phẩm tham dự tăng dần – Nếu kỳ đầu tiên (1994) có 127 tác phẩm tham gia thì năm nay (2025) có 239 công trình, tác phẩm. Đồng thời, chất lượng các tác phẩm ở một số thể loại được nâng cao, tiệm cận với trình độ của thế giới.

Có thể khẳng định: GTKTQG phản ánh rõ nhất sự phát triển và diện mạo của Kiến trúc Việt Nam hiện đại. Đó là bức tranh đa dạng về xu hướng và phong cách kiến trúc thông qua các tác phẩm, đặc biệt là các tác phẩm – tác giả đoạt giải cao. Tất cả đang nỗ lực làm việc, không chỉ để thể hiện mình mà còn góp phần từng bước khẳng định vị thế của Kiến trúc Việt Nam trên con đường hội nhập với kiến trúc thế giới.

Để giới hạn, bài viết chỉ khái quát và tập trung vào xu hướng kiến trúc hiện đại dân tộc, là một trong những xu hướng có ảnh hưởng tích cực đến sự phát triển của kiến trúc Việt Nam đương đại.

Xu hướng kiến trúc hiện đại dân tộc

Khái niệm “Kiến trúc hiện đại dân tộc” có thể vẫn còn nhiều ý kiến khác nhau. Rất cần có sự thảo luận để thống nhất. Theo người viết, xu hướng Kiến trúc hiện đại dân tộc là xu hướng kết hợp giữa hiện đại và truyền thống trong kiến trúc đương đại, trong đó yếu tố truyền thống được đề cao. Xin được nhấn mạnh: Yếu tố dân tộc, đặc biệt ở khía cạnh tinh thần, luôn được người Việt Nam đề cao bởi là điều kiện tiên quyết cho sự trường tồn của dân tộc trước mọi dã tâm của ngoại bang muốn đồng hóa hoặc xóa bỏ dân tộc. Bên cạnh đó, yếu tố dân tộc cũng cần được hiểu theo cách mở rộng: Là tất cả những gì liên quan đến kiến trúc, như thích ứng điều kiện môi trường, cảnh quan tự nhiên, đặc điểm văn hóa – xã hội của cộng đồng và bối cảnh phát triển kinh tế – xã hội của đất nước.

Trong số các xu hướng và phong cách kiến trúc đang được định hình, xu hướng kiến trúc hiện đại dân tộc là xu hướng đạt được nhiều thành công với các phong cách kiến trúc cụ thể, để lại ấn tượng khá sâu sắc trong cảm nhận của cộng đồng về kiến trúc đương đại Việt Nam. Xu hướng này có những thành công và hạn chế nhất định. Tuy nhiên, để hiểu rõ hơn về sự hình thành xu hướng kiến trúc này, cần tìm hiểu hai cách tiếp cận mô phỏng và tiếp biến truyền thống trong kiến trúc đương đại. Trong đó, cách tiếp cận mô phỏng ít mang lại thành công, còn cách tiếp biến truyền thống, mang lại thành công đáng trân trọng.
Những tác phẩm kiến trúc tiêu biểu tham gia GTKTQG từ đầu đến nay là một minh chứng cho xu hướng kiến trúc hiện đại dân tộc. Bắt đầu từ mô phỏng, cách tân kiến trúc truyền thống, đến khai thác đặc điểm văn hóa, điều kiện tự nhiên khí hậu và giá trị tinh thần của kiến trúc truyền thống.

Về cách mô phỏng, cách tân kiến trúc truyền thống – Đó là Phong cách Tân truyền thống. Đầu tiên phải kể đến các công trình: Nghĩa trang Liệt sĩ Điện Biên Phủ (Giải Nhì 1994, KTS Nguyễn Trực Luyện, KTS Hoàng Phúc Thắng); Khu du lịch Sài Gòn – Mũi Né, Bình Thuận (Giải Nhất – 2000, KTS Nguyễn Văn Tất); Khu Thái học – Di tích Văn Miếu Quốc Tử Giám, Hà Nội (Giải Nhì-2000, KTS Lê Thành Vinh); Nhà ga T1 – Sân bay quốc tế Nội Bài (Giải Nhất – 2002, KTS Lương Anh Dũng, Thân Hồng Linh); Khoa Quốc tế – Bệnh viện Bạch Mai, Hà Nội (Giải Nhì – 2002, KTS Nguyễn Vũ Hưng), sau này là các công trình: Làng Đất (Giải Vàng – 2016, KTS Hoàng Thúc Hào, Nguyễn Duy Thanh,…); Không gian thân thiện BE (Giải Đồng – 2016, KTS Đoàn Thanh Hà, Trần Ngọc Phương, Nguyễn Mạnh Hùng); Nhà ở Bắc Hồng (Giải Vàng – 2018, KTS Lê Cao Anh, KTS Phạm Quốc Đạt); Tái thiết Làng Nủ và Làng Nậm Tông (Giải Vàng – 2024, KTS Hoàng Thúc Hào, Nguyễn Duy Thanh,…); The Park (Giải Vàng – 2024, KTS Nguyễn Hoàng Mạnh,…).

Kiến trúc dân gian của làng quê Việt ở Nam Bộ được khai thác để trở thành: “Một khu nghỉ biển với kiến trúc dung dị đầy chất thơ được tác giả chăm chút từ tổng thể đến từng chi tiết nhỏ nhất bằng gu thẩm mỹ tinh tế khiến lòng người nồng ấm lên. Những thân dừa vươn cao từ thế đất uốn lượn phủ cỏ xanh bồng bềnh bên rạch suối róc rách với những cây cầu đơn sơ – cảnh quan được con người tạo nên mà như trời sinh ra nơi bờ biển tràn cát của vùng đất Thuận Hải thừa nóng và gió” [2]

Công trình nhằm cho cuộc sống hôm nay, thế vào chỗ của tòa Điện Khải Thánh xưa đã bị tàn phá năm 1946 khi toàn quốc kháng chiến. Mặc dù xuất hiện sau nhiều thế kỷ, Nhà Thái học đã làm giàu thêm cho tổng thể kiến trúc và hoạt động của di tích nhất nhì Thủ đô – Văn Miếu Quốc Tử Giám. [2]

Sự dung dị của hình dáng ngôi nhà truyền thống Việt Nam với bộ mái khỏe, vươn rộng cùng với kiến trúc mặt nhà được khai thác tinh tế các chi tiết kiến trúc gỗ quen thuộc, làm nên hình ảnh công trình hiện đại mà lắng đọng chất truyền thống, toát lên vẻ tĩnh lặng ở bề ngoài tương đồng với yêu cầu bình tâm yên ả cho việc chữa trị [3]

Là cửa ngõ đón bạn bè bốn phương, Nhà ga T1 trong cái nhìn đầu tiên của khách đến sân bay là bộ mái lớn, gợi nét đặc trưng hàng đầu của kiến trúc truyền thống Việt Nam. Mái lớn và xòe rộng làm mát nhờ bóng sâu, cần thiết đối với khí hậu nhiệt đới. Đầu hồi mái vươn xa tạo ấn tượng kiến trúc mạnh và đặc sắc. Cấu trúc không gian tòa nhà mang rõ dấu ấn hiện đại kết hợp với truyền thống với hệ mái – cột – rầm – con sơn đậm chất Việt [3]

Làng Đất là ngôi nhà cộng đồng của đồng bào Dao – Chàm được thiết kế nhằm mục tiêu cải thiện bền vững chất lượng sống trên cơ sở giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc. Vì thế, tường trình và vật liệu địa phương cùng các giải pháp thông gió, khai thác ánh sáng tự nhiên, tận dụng nguồn nước,… được vận dụng một cách sáng tạo, bên cạnh phương thức xây dựng có sự tham gia trực tiếp của cộng đồng. Kiến trúc ngôi làng, vì thế hài hòa với cảnh quan tự nhiên và văn hóa của đồng bào dân tộc. [8]

Lấy nhà cộng đồng, trường học và sân rộng làm trung tâm, các xóm nhỏ nhà ở được bố trí nương theo địa hình, tạo cảm giác tự nhiên, thân thuộc. Kiến trúc ngôi nhà với 4 mái xòe rộng là diện mạo mới hiện đại, bản địa nhưng gần gũi do có sự khai thác, phát huy các yếu tố truyền thống từ ngôi nhà sàn của người Tày (Làng Nủ) và nhà trệt của người Mông (Nậm Tông). Bên cạnh đó, bằng giải pháp lắp ghép và sử dụng vật liệu hiện đại, ngôi làng đã được xây dựng trong thời gian ngắn kỷ lục, đáp ứng kịp thời nhu cầu an cư của người dân sau thảm họa thiên tai. Dự án Tái thiết Làng Nủ và làng Nậm Tông, vì thế có ý nghĩa xã hội, nhân văn sâu sắc. [10]

Công trình The Park nằm trong tổ hợp Ecopark Vinh là một Club House nổi bật với nỗ lực kết hợp giữa tính nhân tạo và tự nhiên. Nhìn từ hồ, công trình gợi nhớ đến kiến trúc gỗ truyền thống. Từ góc nhìn đối diện, lại thấy các lớp mái xanh hòa vào cảnh quan thiên nhiên xung quanh. Sự kết hợp kép này thể hiện cách giải quyết hài hòa mối liên hệ giữa yếu tố nhân tạo và tự nhiên, đồng thời mang lại cho công trình giá trị tạo hình độc đáo, riêng có. [10]

Trong cơn lốc đô thị hóa nông thôn, Nhà ở Bắc Hồng là giải pháp tổ chức không gian ở tại nông thôn theo nếp sống mới, nhưng biết giữ gìn mạch văn hóa truyền thống, kết nối ba thế hệ trong một gia đình với triết lý “Xa mà gần”. Các khối nhà được bố cục xô lệch nhưng hài hòa, đẹp mắt, liên kết với nhau bằng sân giữa và hàng hiên rộng, đồng thời sử dụng kết hợp nhuần nhuyễn các vật liệu quen thuộc như gạch trần, ngói đỏ, gỗ, sắt,… Các phòng cho từng thế hệ được bố trí hợp lý, vừa đảm bảo tính riêng tư, vừa tạo tạo ra sự gần gũi, sum họp cho các thành viên trong gia đình qua sân vườn chung, hành lang, sân trời và mặt nước.[9]

Về cách tiếp biến kiến trúc truyền thống, có phong cách Biểu hiện. Kiến trúc biểu hiện nhấn mạnh tính biểu tượng thông qua việc khai thác tinh thần của kiến trúc truyền thống. Đây là phong cách, ngay từ đầu đã có những thành công, phải chăng bởi sáng tạo thoát thai từ nền tảng văn hóa dân tộc sâu sắc trong tâm hồn của các KTS – tác giả. Các công trình tiêu biểu là: Đài tưởng niệm Bắc Sơn (Hà Nội), Đài tưởng niệm các anh hùng liệt sĩ Tuyên Quang (Giải Nhất – 1996, KTS Lê Hiệp); Nghĩa trang Liệt sĩ Ninh Thuận (Giải Ba – 1996, KTS Nguyễn Khởi); Đài Tưởng niệm đôi bờ Hiền Lương, Bảo tàng Đăk Lăk (Giải Nhì – 2012, KTS Nguyễn Tiến Thuận); Cầu Vàng – Đà Nẵng (KTS Nguyễn Việt Anh); Bảo tàng thế giới cà phê, Buôn Ma Thuột (Studio A21); Nhà trăm mái (KTS Lữ Trúc Phương); Biệt thự Hằng Nga (KTS Đặng Việt Nga),…

Vượt ra khỏi hình dáng thường gặp của thể loại đài tưởng niệm, tìm đến sự khái quát có tính tư tưởng nghệ thuật vừa hoành tráng vừa giàu chất thơ. Hình thức cách điệu của cây đa Tân Trào – đặc trưng cho vùng căn cứ cách mạng, gần gũi với tâm tưởng con người mà vẫn gợi được cảm xúc về sự rộng lớn, uy nghi. [8]

Đạt tới sự hoành tráng bởi hình tượng và hình khối kiến trúc cô đọng ước lệ có phần thô cứng, nhưng lại hòa nhập vào khung cảnh của không gian linh dưới bầu trời chói chang của mảnh đất cực Nam Trung Bộ, đồng thời nói lên được lòng biết ơn vô hạn đối với những người đã nằm xuống vì dân tộc. [8]

Ngoài ra, còn có cách tiếp biến kiến trúc truyền thống theo hướng không chỉ thích ứng với môi trường tự nhiên, khí hậu để đảm bảo thông thoáng, mà còn thân thiện về văn hóa với các giải pháp kiến trúc mái rộng, hàng hiên, ô thoáng hoặc thanh che nắng và sử dụng hoa văn trang trí truyền thống. Đó là Kiến trúc hiện đại nhiệt đới.

Kiến trúc hiện đại nhiệt đới khởi đầu với phong cách Kiến trúc Đông Dương, thời Pháp thuộc. Kiến trúc hiện đại nhiệt đới được các thế hệ KTS tiếp tục phát triển với nhiều thành công, góp phần tích cực trong tạo dựng kiến trúc Việt Nam hiện đại và bản sắc. Ví dụ tiêu biểu: Trung tâm Hội nghị Quốc tế, Hà Nội (Giải Nhì – 1998, KTS Nguyễn Thúc Hoàng, Đặng Kim Khôi); Cung Thiếu nhi, Hà Nội (KTS Lê Văn Lân), Trường Bình Dương (Giải Khuyến khích – 2012, KTS Võ Trọng Nghĩa); Trường Liên cấp Hội nhập Quốc tế Ischool Quảng Trị (Giải Bạc – 2018, KTS Nguyễn Xuân Minh, Bùi Hưng Tĩnh, Nguyễn Văn Quý, Phùng Kim Phước, Lê Bá Huynh, Nguyễn Công Tuấn); Nhà Thiếu nhi TP. HCM (Giải Bạc – 2018, KTS Nguyễn Trường Lưu).

Tổng mặt bằng được bố cục và phân khu chức năng rõ ràng, khúc chiết với lõi xanh ở giữa tạo nên một ngôi trường xanh đúng nghĩa. Khối học mầm non vuông vức với cấu trúc 2 mái, mái trên được tách rời và hệ cột thanh mảnh tạo không gian sinh động, thông thoáng, có sân trong rộng kết nối với các khối học phổ thông. Các khối chức năng là không gian mở với những khoảng trống tầng xen kẽ được kết nối bằng hành lang chạy suốt. Mặt đứng là tường 2 lớp gạch hoa trang trí – một dạng tường thở, làm nổi bật hình thức kiến trúc của ngôi trường. [9]

Ý tưởng tạo hình gây ấn tượng theo xu hướng kiến trúc xanh. Các nan che nắng được tạo hình khéo léo và tự nhiên, kết hợp hài hòa với cây xanh trên các tầng, tạo nên một tổng thể công trình khá bắt mắt và thân thiện, phù hợp với con mắt của thiếu nhi. [9]

Những năm gần đây, yếu tố bản địa và xanh được các KTS quan tâm. Theo cách tiếp cận này, bản sắc địa phương trong kiến trúc được cảm nhận rõ hơn. Đó là các phong cách kiến trúc bản địa mới mang đậm tính chất địa phương. Nghĩa là, công trình phù hợp với nơi chốn, hướng đến sự tiếp nối và bổ sung truyền thống trong thời đại mới. Những công trình tiêu biểu là: Café Gió và Nước (Giải Nhì – 2006, KTS Võ Trọng Nghĩa, Nguyễn Hòa Hiệp, Sakata Minoru, Ohara); Nhà cộng đồng thôn Suối Rè, Lương Sơn, Hòa Bình (Giải Ba – 2010, KTS Hoàng Thúc Hào, Nguyễn Duy Thanh); Công trình cải tạo chợ Đồng Xuân (KTS Lê Văn Lân), Sơn La Restaurant (Giải Vàng – 2014, KTS Võ Trọng Nghĩa, Vũ Văn Hải, Ngô Thùy Dương, Trần Mai Phương).

KTS đã khéo sử dụng vật liệu địa phương quen thuộc là đá và tre. Những bức tường vuông vức có bề mặt thô mộc tạo nên hình khối vững chắc, mạnh mẽ, hài hòa với khung cảnh miền núi. Không gian được thiết kế từ đóng sang mở, từ riêng sang chung liên thông qua giếng trời với cấu trúc tre nhẹ nhàng và cách bài trí nội thất tối giản vừa dân dã vừa hiện đại [7].

Nhận xét

Đất nước đổi mới, kiến trúc có cơ hội phát triển và GTKTQG ra đời nhằm thúc đẩy sáng tạo kiến trúc, tôn vinh các tác giả – tác phẩm kiến trúc xuất sắc, góp phần định hướng phát triển kiến trúc cũng như nâng cao nhận thức xã hội về kiến trúc. Là nơi tập hợp các công trình – tác phẩm kiến trúc tiêu biểu, GTKTQG phản ánh chân thực bức tranh toàn cảnh của kiến trúc nước nhà với sự đa dạng về xu hướng và phong cách kiến trúc. Mỗi xu hướng đều có những thành công và hạn chế nhất định. Trong đó, kiến trúc hiện đại dân tộc là xu hướng xuyên suốt quá trình phát triển kiến trúc, góp phần quan trọng trong việc định hình bản sắc của kiến trúc Việt Nam đương đại.

Có thể nói, như bản năng và cũng để khẳng định mình, nhiều KTS tìm cảm hứng sáng tạo từ văn hóa và kiến trúc truyền thống, từ đó tạo cho mình phong cách riêng. Theo xu hướng kiến trúc hiện đại dân tộc, nhiều phong cách kiến trúc đã mang lại thành công đáng trân trọng, nên được phát huy, như các xu hướng: Kiến trúc nhiệt đới, Biểu hiện, Bản địa và Kiến trúc xanh. Tuy nhiên, việc mô phỏng kiến trúc truyền thống theo lối nệ cổ hay sao chép kiến trúc cổ điển phương Tây cũng như quá thiên về hình thức, là những hạn chế, cần phải loại bỏ. Nhiều KTS, nhất là KTS trẻ, bằng tác phẩm, đạo đức nghề nghiệp và trách nhiệm xã hội của mình đã khẳng định bản thân trong giới nghề, không chỉ đóng góp vào sự phát triển kiến trúc nước nhà hiện đại và bản sắc mà còn tham gia hội nhập hiệu quả với kiến trúc thế giới.

GS.TS.KTS Nguyễn Quốc Thông
TS Nguyễn Minh Nhất
(Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 05-2025)

---

TÀI LIỆU THAM KHẢO:
1. Hội KTS Việt Nam: GTKTQG 1994; 2000, 2002, 2006, 2010, 2012, 2014, 2016, 2018, 2024
2. Hội KTS Việt Nam: Hướng tới 50 năm kiến trúc Việt Nam – 50 năm Đất nước thống nhất – NXB Xây dựng, 2025.