1. Bối cảnh chuyển dịch: Đón đầu bài học phương Tây để kiến tạo lợi thế đi sau
Bức tranh kiến trúc toàn cầu cũng như tại Việt Nam đang trải qua những biến chuyển cấu trúc sâu sắc mang tính bước ngoặt. Những biến động kinh tế vĩ mô, áp lực cam kết phát thải ròng bằng 0 (Net-Zero), làn sóng trí tuệ nhân tạo (AI) và các chuẩn mực số hóa quản lý thông tin đang đồng loạt đặt giới hành nghề trước những câu hỏi sống còn về vai trò thực chất của người KTS.
Quan sát thực tiễn hành nghề tại các quốc gia phương Tây phát triển (Bắc Mỹ, Tây và Bắc Âu), chúng ta thấy rất rõ một quy luật tất yếu: Thời kỳ tăng trưởng nóng dựa trên các đại dự án xây mới quy mô lớn đã nhường chỗ cho giai đoạn quản trị chiều sâu, tối ưu hiệu năng và thích ứng rủi ro. Khi chi phí vật liệu leo thang cùng các quy định giảm phát thải carbon ngày càng khắt khe, xu hướng Tái sử dụng thích ứng đã trở nên tất yếu. Đồng thời, các quy chuẩn đánh giá vòng đời công trình (LCA) và đo lường hàm lượng carbon hàm chứa (Embodied Carbon) đã chuyển từ khái niệm học thuật thành chỉ tiêu kỹ thuật bắt buộc trong hồ sơ thiết kế.
Tại Việt Nam, do có độ trễ nhất định so với phương Tây nên áp lực Net-Zero chưa ở mức quá nghẹt thở. Song, đây chính là “khoảng đệm vàng” để giới nghề đón đầu làn sóng dịch chuyển. Thế hệ KTS Trẻ cần chủ động học hỏi từ kinh nghiệm quốc tế: Chủ động trau dồi năng lực sáng tạo giải pháp thực chứng, thích ứng và tôn trọng tự nhiên.
2. Vươn tầm quốc tế từ chiều sâu bản địa, vật liệu sinh thái và kiến trúc cảnh quan
Nhìn vào thành công của các thực hành kiến trúc Việt Nam trên các diễn đàn quốc tế danh giá (UIA, ARCASIA, WAF), mẫu số chung giúp chúng ta tạo được dấu ấn khác biệt chính là: Khai thác xuất sắc yếu tố bản địa, thấu cảm văn hóa cộng đồng, làm chủ vật liệu địa phương/tái chế và tích hợp nhuần nhuyễn thiết kế kiến trúc cảnh quan. Kiến trúc không còn là một khối vật thể cô lập, mà trở thành một phần tiếp nối hữu cơ của địa hình, vi khí hậu và hệ sinh thái tự nhiên. Điển hình như hướng tiếp cận kiến trúc cộng đồng sinh thái của KTS Hoàng Thúc Hào cùng văn phòng 1+1>2, hay các studio trẻ theo đuổi kiến trúc nhiệt đới đương đại đã chứng minh: Sức mạnh kiến trúc nằm ở nghệ thuật nương tựa cảnh quan bản địa, trí tuệ tổ chức không gian và triết lý sống hòa ái với tự nhiên.
Đó là bài học cốt lõi cho KTS Trẻ: Muốn vươn tầm quốc tế, con đường ngắn và bền vững nhất là tư duy tổng hòa giữa công trình và kiến trúc cảnh quan, đào sâu cội nguồn văn hóa và giải quyết thấu đáo bài toán sinh thái bản địa.
3. Thách thức chuẩn hóa pháp lý và cuộc chuyển dịch số tất yếu
Tiến trình số hóa tại Việt Nam hiện đã bước qua giai đoạn khuyến khích thử nghiệm để tiến vào giai đoạn bắt buộc tuân thủ pháp lý, tiêu biểu là lộ trình áp dụng bắt buộc Mô hình thông tin công trình (BIM) đối với các dự án xây dựng mới từ cấp II trở lên (không phân biệt nguồn vốn) theo các quy định hướng dẫn Luật Xây dựng.
Cùng với sự bùng nổ của thiết kế tính toán (Computational Design), môi trường dữ liệu chung (CDE theo ISO 19650) và AI phân tích mô phỏng cảnh quan – vi khí hậu, KTS trẻ buộc phải chuẩn hóa toàn diện quy trình sản xuất thông tin. BIM và công nghệ số lúc này không còn là lợi thế cạnh tranh tùy chọn, mà đã trở thành “tấm vé thông hành bắt buộc” để tồn tại và phát triển trên thị trường. Công nghệ sẽ giải phóng sức lao động kỹ thuật lặp lại, tạo khoảng trống cho KTS tập trung vào tư duy chiến lược, cảm xúc không gian và giá trị văn hóa cốt lõi.
4. Chiến lược sinh tồn: Làm sao để KTS Trẻ sống vững và thích ứng?
Nhìn vào sự phân hóa thu nhập gay gắt tại phương Tây, những người gặp khó khăn lớn nhất là nhóm chỉ làm gia công bản vẽ truyền thống; ngược lại, nhóm sống tốt là những người làm chủ công nghệ chuyên sâu (BIM/VDC, Computational Design), tư vấn công trình xanh, hoặc các studio tinh gọn vận hành linh hoạt.
Trước áp lực kép từ thị trường bất động sản phân hóa và bước ngoặt pháp lý bắt buộc áp dụng BIM, chiến lược sinh tồn cho KTS Trẻ – đặc biệt là tại các địa bàn địa phương – bao gồm các giải pháp then chốt:
- Tái cấu trúc mô hình văn phòng tinh gọn và đa ngành: Không duy trì bộ máy cồng kềnh; chủ động liên kết theo mô hình “vệ tinh” với các KTS cảnh quan, kỹ sư môi trường, chuyên gia bảo tồn di sản, quy hoạch và đơn vị tư vấn BIM chuyên sâu theo từng dự án.
- Liên minh công nghệ và chia sẻ hạ tầng số: Trước rào cản chi phí phần mềm và nhân sự kỹ thuật số cao cấp, các văn phòng trẻ cần tận dụng mạng lưới của CLB KTS Trẻ để hình thành các liên minh tư vấn số, chia sẻ môi trường dữ liệu dùng chung (CDE) và nguồn lực chuyên môn để cùng đáp ứng các dự án quy mô lớn theo chuẩn pháp lý mới.
- Mở rộng biên độ sang tư vấn giải pháp toàn diện: Chuyển dịch từ “bán hồ sơ bản vẽ thuần túy” sang “tư vấn giải pháp gia tăng giá trị”: Cải tạo tái thích ứng công trình cũ, thiết kế cảnh quan sinh thái, tối ưu hóa hiệu năng năng lượng vi khí hậu và sử dụng vật liệu bản địa nhằm tối ưu chi phí đầu tư cho khách hàng.
5. Đề xuất hành động và thông điệp gửi tới Đại hội XI
Để hỗ trợ lực lượng KTS trẻ vượt qua bước ngoặt chuyển đổi này, trân trọng đề xuất với Đại hội Hội KTS Việt Nam:
- Đột phá trong đào tạo hành nghề (CPD): Tổ chức các khóa đào tạo thực chiến về BIM quy chuẩn pháp lý mới, quản lý thông tin ISO 19650, phân tích hiệu năng công trình, thiết kế kiến trúc cảnh quan bền vững và kỹ năng quản trị dòng tiền, đàm phán hợp đồng tư vấn.
- Cơ chế trợ lực bản quyền phần mềm và dữ liệu số: Hội cần làm đầu mối đàm phán các gói chính sách ưu đãi bản quyền phần mềm chuyên ngành (BIM, phân tích năng lượng, mô phỏng cảnh quan) cho các văn phòng trẻ; đồng thời xây dựng thư viện số vật liệu bản địa dùng chung.
- Bảo vệ quyền tác giả và ổn định biểu giá tư vấn: Tăng cường cơ chế bảo vệ sở hữu trí tuệ kiến trúc trên môi trường số; ban hành khung biểu giá dịch vụ tư vấn phù hợp thực tiễn để ngăn chặn nạn phá giá làm suy yếu nguồn lực sáng tạo.
Đứng trước vận hội mới, thế hệ KTS Trẻ Việt Nam nguyện cùng nhau kết nối bản lĩnh, nâng chuẩn chuyên môn và kiên định trên con đường:
“Vững vàng bản sắc – Chuẩn hóa quy trình – Sống vững bằng nghề”
ThS. KTS. Bùi Đức Huy
Chủ nhiệm Câu lạc bộ KTS Trẻ Việt Nam
(Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 08-2026)
