Ngày 15/10/2026, Hội KTS Hà Nội tổ chức Toạ đàm “Đường sắt đô thị mở đường cho hiện đại hóa đô thị Hà Nội, tầm nhìn 100 năm” quy tụ nhiều ý kiến của các cơ quan quản lý, chuyên gia nhằm phân tích chuyên sâu về cơ hội và thách thức mới và cũ khi phát triển các đô thị xung quanh nhà ga theo mô hình TOD.
Hà Nội sẽ có 18 tuyến ĐSĐT với tổng chiều dài 1.015km và 735 nhà ga
Tại Tọa đàm, các chuyên gia đã thống nhất nhận định: đường sắt đô thị (ĐSĐT) không chỉ là phương tiện giao thông khối lượng lớn mà phải đóng vai trò là “khung xương” chiến lược để hiện thực hóa cấu trúc phát triển Thủ đô và được phân thành 4 giai đoạn đầu tư từ nay đến 2030, 2035, 2045 và 2065.
ThS.KTS Lưu Quang Huy, Viện trưởng Viện Quy hoạch xây dựng Hà Nội cho biết mạng lưới ĐSĐT Hà Nội dự kiến gồm 18 tuyến với tổng chiều dài khoảng 1.015 km. Theo kế hoạch, giai đoạn 2026-2030 (thuộc chặng đường phát triển đến năm 2035), Hà Nội đã khởi công 05 tuyến (1, 2, 8, 10, 14) vào ngày 22/6/2026, cùng với Tuyến 3 (đã vận hành đoạn trên cao từ Nhổn – Cầu Giấy) và Tuyến 5 (đã khởi công trước đó), đây là những đoạn tuyến đầu tiên đặt nền móng cho lõi mạng lưới quy mô khoảng 600 km với 602 nhà ga. Như vậy, trong vòng 5 năm, Hà Nội dự kiến triển khai tới 379 km ĐSĐT (trung bình 75 km/năm).
Thành phố cũng quy hoạch 175 nhà ga để phát triển đô thị theo mô hình TOD. Trong đó bao gồm: 05 ga cấp quốc gia/vùng, 44 ga cấp đô thị và 126 ga cấp khu vực.
Đáng chú ý, Tuyến 1 kết nối 3 trong 5 đầu mối TOD cấp quốc gia/vùng quan trọng: Ngọc Hồi: Đầu mối đa phương thức lớn nhất phía Nam; điểm cuối của đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam; depot trung tâm của đường sắt quốc gia và ĐSĐT; gắn kết với tổ hợp công nghiệp phụ trợ đường sắt; Yên Viên: Đầu mối (hub) hàng hóa, hành khách, logistics và thương mại cửa ngõ phía Bắc – Đông Bắc; Nội Bài: Cửa ngõ hàng không quốc tế, gắn liền với mô hình đô thị sân bay.
Để có thể triển khai hiệu quả quy hoạch, KTS Tạ Nam Chiến – Phó chủ tịch Thường trực Hội KTS Hà Nội cho biết Tọa đàm tập trung vào 4 nhóm mô hình chính: TOD đầu mối trung chuyển, TOD hành lang kết nối, TOD đô thị mới và TOD trong lõi đô thị tái thiết.
Đầu tư và vận hành ĐSĐT tại Việt Nam và bài học từ HongKong, Paris, Tokyo
TS Nguyễn Tài Thu – hội viên Hội KTS Hà Nội cho rằng quy hoạch mạng lưới ĐSĐT và đô thị phát triển theo mô hình TOD tại Hà Nội là những lĩnh vực rất mới mẻ, vượt qua tư duy hạ tầng giao thông và đô thị truyền thống, cần khảo cứu những bài học thành công và những thách thức tại các thành phố quốc tế để triển khai tại Hà Nội.
Do đặc thù đầu tư ĐSĐT rất lớn, riêng giai đoạn 2026-2035, nhu cầu vốn dự kiến khoảng 60-70 tỷ USD để đạt gần 600 km ĐSĐT(1); chi phí vận hành gần 1,3 tỷ USD/năm, trong đó Thành phố phải hỗ trợ > 70%, do vậy vấn đề sống còn của tổng thể mạng lưới là cần khảo sát đánh giá nhu cầu đi lại, lựa chọn loại hình giao thông công cộng có công nghệ, công suất phù hợp, tổ chức mạng lưới kết nối đa phương thức tối ưu. Nếu không thận trọng, rủi ro đầu tư sẽ rất cao, thậm chí đối với ngay cả các quốc gia có nền tảng kinh tế hùng mạnh.
TS Nguyễn Tài Thu cho biết trên thế giới có hàng trăm thành phố có ĐSĐT, nhưng chỉ có HongKong đầu tư, vận hành, khai thác ĐSĐT có lãi, còn các thành phố khác đều phải hỗ trợ tài chính đầu tư và vận hành theo các hình thức khác nhau; đã có không ít thành phố đã phải dừng vận hành do hiệu suất vận chuyển thấp.
Thành phố Tokyo (Nhật Bản), sau 146 năm (1870-2026), đã xây dựng và hiện đại hoá 1.034 km ĐSĐT và đường sắt vùng (trung bình 8,3 km/năm). Dù nhiều tuyến tàu thường xuyên phải vận hành gấp đôi công suất thiết kế, Tokyo vẫn duy trì hiệu quả nhờ mô hình vận tải liên tục tiến hóa nhằm tối đa hóa năng lực vận chuyển. Đặc biệt, việc chuyển giao cho các tập đoàn tư nhân vận hành đã giúp đô thị này tối ưu hóa chi phí.
Thành phố Paris (Pháp), sau 140 năm (1900-2026) đã xây dựng và hiện đại hoá 1.026 km ĐSĐT và đường sắt vùng (trung bình 7,3 km/năm). Paris không chỉ ghi dấu ấn bởi hệ thống giao thông công cộng tích hợp đa phương thức – kết nối liền mạch từ đường sắt vùng, ĐSĐT đến xe điện, xe buýt, xe đạp và mạng lưới đi bộ – mà còn đi đầu trong mô hình tài chính xanh. Bằng cách đẩy mạnh phát hành trái phiếu xanh đầu tư cho hơn 200km metro, Paris đã giải hiệu quả bài toán chia sẻ gánh nặng đầu tư công trong cả khâu xây dựng lẫn vận hành hạ tầng.
Hà Nội cần chỉnh trang đô thị theo mô hình TOD quanh 20 ga của 2 tuyến ĐSĐT hiện có
Bên cạnh những triển vọng phát triển các đô thị quanh nhà ga trong tương lai, Toạ đàm đi sâu vào phân tích mô hình chỉnh trang đô thị theo định hướng TOD ngay tại các nhà ga 2 tuyến ĐSĐT Hà Nội hiện có. KTS Dương Tuấn Đạt, đại diện liên danh tư vấn M32-KDDESIGN, trình bày nghiên cứu giải pháp Tactical Urbanism về nhà ga Thượng Đình thuộc tuyến 2A (Cát Linh – Hà Đông) nhằm tăng cường kết nối giao thông đa phương thức (trích báo cáo dự án Moov’ Hanoi). Trong phạm vi phục vụ của nhà ga có nhiều khu nhà cao tầng tập trung dân cư lớn trên đường Nguyễn Trãi, nhưng hiện vẫn còn thiếu kết nối an toàn, thuận tiện với nhà ga. Đây là 1 trong nhiều nguyên nhân khiến giao thông đô thị vẫn ùn tắc trong khi ĐSĐT vắng khách (mới chỉ đạt 16% công suất thiết kế).
KTS Phạm Thị Thu Hương – Khoa Kiến trúc Đô thị, Trường Khoa học Liên ngành & Nghệ thuật, Đại học Quốc gia Hà Nội, phân tích những cơ hội mới trong kết nối các khu dân cư xung quanh nhà ga Thượng Đình sau khi tuyến đường vành đai 2.5 thông tuyến. Các tuyến xe buýt, xe đạp và đi bộ kết nối các khu dân cư, tập thể cũ dọc trục Nguyễn Trãi tới ga Thượng Đình (Tuyến 2A) và ga Chùa Hà (Tuyến 3) là đề xuất rất thực tế để gom khách cho ĐSĐT. Ngay cả khi chỉ giúp tăng thêm vài phần trăm lượng khách, việc nhân rộng mô hình kết nối TOD này tại 20 nhà ga hiện hữu vẫn là bước đi cấp thiết trước khi tính đến các dự án xây mới. Trong bối cảnh giao thông công cộng Hà Nội hiện mới đáp ứng được hơn 4,2% nhu cầu đi lại hàng ngày, đây chính là giải pháp khả thi và cho hiệu quả tức thì để tối ưu hóa năng lực toàn hệ thống(2).
Phát triển đô thị theo mô hình TOD gia tăng giá trị văn hoá – lịch sử Thăng Long Hà Nội
Thay mặt Chi hội KTS Nhà Đất (Hội KTS Hà Nội), Trần Huy Ánh tổng hợp các thông tin phát triển các đô thị xung quanh nhà ga theo mô hình TOD tại Hà Nội. Theo dự kiến giai đoạn 2026-2035, Hà Nội cần khoảng 28,56 tỷ USD đầu tư cho hệ thống ĐSĐT. Trong khi đó, khả năng huy động vốn từ khai thác giá trị quỹ đất TOD giai đoạn trước năm 2030 là rất khó khăn; còn giai đoạn 2031-2035 dự kiến cũng chỉ thu được khoảng 1,3 tỷ USD(3) (tương đương 5% tổng vốn đầu tư). Từ thực tế này, mô hình TOD tại Hà Nội không thể chỉ thu hẹp trong mục tiêu khai thác giá trị gia tăng từ đất (Land Value Capture – LVC), mà bắt buộc phải hướng tới các giá trị đa chiều hơn: nâng cao chất lượng cuộc sống, gắn kết cộng đồng, bảo tồn văn hóa – lịch sử, kiến tạo “giá trị nơi chốn” (sense of place) và tối ưu hóa tổng thể lợi ích xã hội. Hiện nay, Hà Nội đã khởi động các dự án TOD tại ga Yên Viên và Ngọc Hồi gắn với cụm công nghiệp đường sắt và dịch vụ phân phối, cùng ga cửa ngõ Nội Bài với thế mạnh về logistics. Dù vậy, bài toán thách thức lẫn cơ hội lớn nhất còn lại chính là phát triển TOD tại khu vực “lõi đô thị tái thiết”.
Căn cứ Kế hoạch số 105/KH-UBND do Uỷ ban Nhân dân Thành phố ban hành ngày 14/3/2026 về “Kế hoạch tổ chức các hoạt động kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám – Trường Quốc học đầu tiên của Việt Nam (1076-2026)”, trong đó có nhiệm vụ “Kịp thời bổ sung cập nhật nội dung mở rộng không gian di tích Văn Miếu – Quốc Tử Giám vào bản điều chỉnh Quy hoạch Thủ đô tầm nhìn 100 năm”, Hội KTS Hà Nội đã hoàn thành nhiệm vụ này.
Diện tích đất đô thị Hà Nội đã tăng từ 122 km² (năm 2003) lên hơn 1.200 km² hiện nay, và theo định hướng Quy hoạch Thủ đô tầm nhìn 100 năm sẽ đạt khoảng 184.000-201.000 ha (tương đương 55-60% diện tích đất tự nhiên toàn Thành phố)(4). Trước tốc độ đô thị hóa nhanh chóng, việc mở rộng không gian văn hóa – lịch sử kết hợp với “lõi xanh” tại trung tâm Thủ đô là yêu cầu vô cùng cấp thiết.
Đề xuất mở rộng không gian di tích Văn Miếu – Quốc Tử Giám không chỉ dừng lại ở việc bảo tồn một trung tâm văn hóa – lịch sử, mà còn hướng tới kết nối liên hoàn với Hoàng thành Thăng Long, Quảng trường Ga Hà Nội và Công viên Lênin để tạo thành lõi xanh văn hóa của Thủ đô. Bài học quốc tế đã chứng minh: Khu phố Latinh tại trung tâm Paris (1,7 km²) hay làng Hanok Ikseon-dong tại Seoul (1,4 km²) đều là những không gian di sản định hình nên bản sắc văn hóa đô thị đặc trưng của châu Âu và châu Á. Với bề dày nghìn năm văn hiến, Hà Nội trong tầm nhìn 100 năm hoàn toàn xứng đáng sở hữu một không gian di sản với quy mô và vị thế tương xứng.
Việc mở rộng không gian Văn Miếu – Quốc Tử Giám chính là bước cụ thể hóa tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam và Nghị quyết số 26-NQ/TW (ngày 22/8/2026) về phát triển du lịch trở thành ngành kinh tế mũi nhọn trong kỷ nguyên mới, gắn liền với chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa và đổi mới sáng tạo của Thủ đô. Qua đó khẳng định: Phát triển đô thị theo mô hình TOD không chỉ nhằm khai thác giá trị đất đai hay bất động sản, mà quan trọng hơn là gia tăng giá trị văn hóa – lịch sử Thăng Long – Hà Nội, nâng cao chất lượng sống cho người dân và khẳng định vị thế quốc gia.
Trần Huy Ánh – Uỷ viên Ban thường vụ Hội KTS Hà Nội
© Tạp chí Kiến trúc
[1] https://daidoanket.vn/ha-noi-dinh-huong-18-tuyen-metro-gan-1-000-km-dat-nen-mong-giao-thong-cho-tam-nhin-100-nam.html
[2] Trích dẫn bài tại toạ đàm của ThS.KTS Lưu Quang Huy, Viện trưởng Viện Quy hoạch xây dựng Hà Nội
[3] https://daidoanket.vn/ha-noi-dinh-huong-18-tuyen-metro-gan-1-000-km-dat-nen-mong-giao-thong-cho-tam-nhin-100-nam.html
[4] Trích dẫn bài tại toạ đàm của ThS.KTS Lưu Quang Huy, Viện trưởng Viện Quy hoạch xây dựng Hà Nội
