Chiến lược dài hơn giúp nâng cao tính cạnh tranh đô thị Long An trong Vùng đô thị

Long An là một tỉnh có vị trí cửa ngõ chiến lược khá đặc biệt, vừa thuộc Vùng đô thị TP HCM (gồm TP HCM và 7 tỉnh), vừa thuộc Vùng Đồng bằng Sông Cửu Long (gồm thành phố Cần Thơ và 12 tỉnh), phía Đông giáp TP HCM và tỉnh Tây Ninh, phía Bắc giáp Vương quốc Cambodia, phía Tây giáp tỉnh Đồng Tháp và phía Nam giáp tỉnh Tiền Giang. Do đó, Long An vừa có những thuận lợi, vừa có những thử thách lớn trong nỗ lực nâng cao tính cạnh tranh với các tỉnh thành của vùng đô thị, để đạt được các thành tựu kinh tế tốt đẹp.

Long An có địa hình bị chia cắt bởi hai sông Vàm Cỏ Đông và Vàm Cỏ Tây với hệ thống kênh rạch chằng chịt, chỉ trừ khu vực tương đối cao nằm ở phía Bắc và Đông Bắc, phần lớn diện tích của tỉnh Long An được xếp vào vùng đất ngập nước. Vì vậy, Long An vừa phải phát triển đô thị để phục vụ cho phát triển kinh tế, vừa phải có những cân nhắc về chiến lược ứng phó với các nguy cơ về ngập lụt do sông Mekong và do nước biển dâng.
Việc nâng cao tính cạnh tranh của đô thị Long An trong Vùng Đô thị cần các chiến lược ngắn hạn lẫn dài hạn, nhưng chiến lược dài hạn vẫn mang tính chủ đạo và phải hướng đến phát triển bền vững, đảm bảo tính cạnh tranh và vị thế cao trong tương lai của Long An.

Quy hoạch chung thành phố Tân An
Quy hoạch chung thành phố Tân An

Các chiến lược dài hạn giúp nâng cao tính cạnh tranh đô thị Long An trong Vùng Đô thị

1. Xây dựng các khu vực phát triển trọng điểm của tỉnh Long An dựa trên kết nối chiến lược về nhiều mặt với các đô thị quan trọng của ba vùng đô thị

Tỉnh Long An có một vị trí đặc biệt, là cửa ngõ giao lưu của ba vùng kinh tế đô thị quan trọng: Vùng TP HCM, vùng Đồng bằng sông Cửu Long, Vùng TP. Phnompenh. Có thể nói tương lai phát triển của Long An cũng sẽ tùy thuộc phần lớn vào vị thế quan trọng chiến lược của Long An đối với ba vùng đô thị này, đặc biệt là đối với ba thành phố lớn là TP HCM, Cần Thơ, và Phnompenh.

Kết nối chiến lược về nhiều mặt, không chỉ về mặt hạ tầng giao thông và phát triển đô thị, bao gồm cả việc hợp tác phát triển kinh tế, giao lưu, cung ứng dịch vụ, tham gia thị trường lao động, và các hoạt động đa ngành khác, tập trung vào những thế mạnh của Long An và của các đô thị trong ba vùng đô thị.
Kết nối giữa Long An với các đô thị trong Vùng TP HCM (bao gồm TP HCM, Bình Dương, Bình Phước, Tây Ninh, Long An, Đồng Nai, Bà Rịa – Vũng Tàu, Tiền Giang) và Vùng Đồng bằng Sông Cửu Long (bao gồm TP Cần Thơ, Long An, Tiền Giang, Bến Tre, Vĩnh Long, Trà Vinh, Hậu Giang, Sóc Trăng, Đồng Tháp, An Giang, Kiên Giang, Bạc Liêu, và Cà Mau) là kết nối chiến lược quan trọng nhất. Với tổng diện tích khoảng 30.000 km², và với một bán kính ảnh hưởng khoảng 200 km, Vùng TP HCM là một vùng kinh tế phát triển cao nhất Việt Nam (với đóng góp hơn 60% GDP và xuất khẩu chiếm 70% của cả nước, theo Bộ Xây dựng). Với tổng diện tích khoảng 40.500 km², và trên 17 triệu dân, Vùng Đồng bằng Sông Cửu Long là vùng trọng điểm quốc gia về sản xuất nông nghiệp và đánh bắt, nuôi trồng thủy sản của cả nước.

Long An chỉ cách TP HCM khoảng 47 km, do đó khu vực giáp ranh là nơi có tiềm năng rất lớn để phát triển các đô thị dịch vụ, đô thị đại học, và đô thị tri thức. Long An có thể thu hút một số lượng lớn người dân có trình độ chuyên nghiệp và kỹ thuật cao từ TP HCM chuyển về sống tại Long An, khi việc đi lại vào khu trung tâm TP HCM được rút ngắn đáng kể nhờ vào hệ thống giao thông cao tốc hướng tâm và vành đai đang được xây dựng. Điều này vừa giúp tăng thu nhập cho Long An, vừa giúp gia tăng nguồn nhân lực trình độ cao cho Long An trong tương lai.

Long An cách TP Phnompenh khoảng 270km. Khu vực giáp ranh với biên giới Cambodia là nơi có tiềm năng để phát triển các khu đô thị giao thương quốc tế, trao đổi hàng hoá với Cambodia và các nước Đông Nam Á khác, thông qua trên 130 km đường biên giới và hệ thống cửa khẩu quốc tế, kết nối với hành lang Xuyên Á.

Một góc thành phố Long An nhìn từ trên cao
Một góc thành phố Long An nhìn từ trên cao

Long An cách TP Cần Thơ khoảng 120 km, do đó khu vực phía Nam của Long An, nhất là khu nằm gần các trục giao thông huyết mạch kết nối giữa Cần Thơ và TP HCM đi ngang qua Long An, có tiềm năng lớn trong việc phát triển các khu đô thị du lịch và đô thị sinh thái. Khu vực này là cửa ngõ kết nối giữa hai Vùng TP HCM và Vùng ĐBSCL, có thể là điểm du lịch cuối tuần lý tưởng cho các thành phố trong vùng, tận dụng được các lợi thế kết nối với hệ thống hạ tầng quan trọng của Vùng Đồng Bằng Sông Cửu Long như sân bay quốc tế Cần Thơ và mạng lưới giao thông thủy kết nối với sông Mekong.

2. Hoàn thiện từng bước hệ thống giao thông kết nối hoàn chỉnh giữa Long An với các đô thị quan trọng trong ba Vùng Đô thị một cách hiệu quả về kinh tế, theo chiến lược ưu tiên, đặc biệt là hoàn chỉnh hệ thống đường bộ và đường cao tốc trong giai đoạn trước mắt

Long An chưa có một hệ thống kết nối giao thông nào thực sự hoàn chỉnh – cho dù là đường bộ, đường thủy, hoặc đường sắt, theo nghĩa một hệ thống giao thông vận tải toàn diện. Do đó, thay vì tiếp tục dàn trải trong việc đầu tư hạ tầng giao thông, Long An nên có chương trình dài hạn trong việc hoàn thiện từng bước các hệ thống giao thông kết nối hoàn chỉnh giữa Long An với các đô thị quan trọng trong ba Vùng Đô thị một cách hiệu quả, đi đôi với chương trình trung và ngắn hạn theo chiến lược ưu tiên phát triển các hạng mục đem lại hiệu suất cao nhất trước mắt.

Cảnh quan xanh đô thị Long An
Cảnh quan xanh đô thị Long An

Hệ thống giao thông đường bộ giữa Long An với các đô thị quan trọng trong ba Vùng Đô thị hiện đang được phát triển tốt hơn các loại hình giao thông khác, do đó hiện nay chính quyền nên tập trung ưu tiên hoàn thiện mạng lưới giao thông đường bộ, nhất là đường cao tốc, để tạo khung sườn giao thông huyết mạch cho phát triển vùng tỉnh Long An trước, để làm động lực phát triển kinh tế và phát triển dần hệ thống các loại hình giao thông khác theo kế hoạch dài hạn.

Trục giao thông quan trọng nhất là trục hành lang Quốc lộ 1, đường cao tốc, nối trung tâm TP HCM qua tỉnh Long An với thành phố Cần Thơ trung tâm vùng đồng bằng sông Cửu Long, và nối kết xa hơn với các đô thị phía Nam và phía Bắc của Việt Nam. Thông qua trục giao thông quan trọng này và các tuyến vành đai, mà từ Long An có thể kết nối thuận tiện hạ tầng giao thông hàng không (sân bay Tân Sơn Nhất, sân bay Cần Thơ, sân bay quốc tế Long Thành), các cảng biển và cảng sông (cảng trung chuyển quốc tế Cái Mép – Thị Vải, cảng Bà Rịa – Vũng Tàu, cảng Cần Thơ, … ), và các đầu mối giao thông đường sắt.

Trục hành lang Quốc lộ 62, chạy từ TP Tân An đến cửa khẩu quốc tế Bình Hiệp, kết nối với hành lang Xuyên Á, cần được nâng cấp và phát triển thêm tuyến đường cao tốc khi có thời cơ.

Trục hành lang kinh tế -đô thị quốc gia Quốc lộ 50 nối TP HCM với vùng công nghiệp cảng Cần Giuộc và tỉnh Tiền Giang đi qua Long An cũng cần được xem xét phát triển thêm tuyến cao tốc để tăng thêm tính kết nối theo trục Bắc – Nam của Long An.

Việc phát triển mạng lưới giao thông đường bộ và đường cao tốc không những quan trọng cho phát triển kinh tế của Long An mà cả cho phát triển kinh tế của cả nước. Nhờ có mạng lưới đường cao tốc hướng tâm và vành đai hoàn chỉnh giữa các đô thị lớn, toàn bộ hệ thống hạ tầng giao thông có thể phát huy tác dụng giúp lưu thông con người và hàng hóa hiệu quả hơn, đồng thời kết nối cung và cầu về giao thông, giải quyết vấn đề các địa phương tranh đua xây dựng cảng hàng không quốc tế và cảng biển, cảng sông hoạt động kém hiệu quả trong thời gian qua.

Chính quyền nên khuyến khích phát triển đô thị dọc theo các đại lộ nhánh xương cá của các trục lộ huyết mạch trên, hạn chế xu hướng phát triển đô thị bám dọc theo tuyến, bao gồm tuyến cao tốc lẫn tuyến quốc lộ, vì điều này không những gây mất an toàn cho giao thông, mà còn là trở ngại lớn cho việc phát triển mở rộng các tuyến trong tương lai. Cần cân nhắc dự trù lộ giới đủ rộng cho việc phát triển tùy theo tầm quan trọng của các tuyến đường để không phải chi phí tốn kém cho việc giải tỏa mở đường trong tương lai.

Trục hành lang kinh tế đường thủy quốc gia thông qua hệ thống giao thông sông Soài Rạp, sông Vàm Cỏ Đông, sông Vàm Cỏ Tây, sông Cần Giuộc giúp kết nối đường thủy giữa Long An với TP HCM và với đồng bằng sông Cửu Long. Với hệ thống 9 cảng của Long An hiện nay, cần cân nhắc hiệu quả việc tập trung vốn cho việc xây dựng các tuyến đường bộ huyết mạch kết nối với các cảng nước sâu trong Vùng Đô thị trước, thay vì tập trung vốn cho việc xây dựng Cảng quốc tế Long An. Việc phát triển hệ thống giao thông đường thủy cần phối hợp tốt việc phát triển hệ thống cầu đường bộ, sao cho độ sâu và độ tĩnh không các cầu không làm cản trở cơ hội phát triển tương lai của hệ thống giao thông thủy chuyên chở hàng hóa, chuyên chở người, và các tuyến du lịch đường sông kết nối với Long An.

3. Phát triển đô thị và nông thôn phù hợp chiến lược ứng phó với ngập lụt, nước biển dâng, và biến đổi khí hậu

Long An có nhiều tài nguyên nước, nhưng cũng là nơi có nhiều nguy cơ phải ứng phó với ngập lụt, nước biển dâng, và biến đổi khí hậu.
Theo nghiên cứu Kịch bản biến đổi khí hậu và nước biển dâng tại Việt Nam của Bộ Tài nguyên và Môi trường, Long An là một trong các tỉnh có nguy cơ chịu ảnh hưởng lớn nhất. Theo dự báo có khoảng 49% diện tích của tỉnh Long An có thể sẽ bị ngập khi mực nước biển dâng lên 1m. Điều này có thể nhân rộng các tác hại kèm theo như lũ lụt, bão, thủy triều cao, vòi rồng, xâm nhập mặn, đất đai bị bạc màu, nhiễm phèn, và dịch bệnh.

Long An có hệ thống sông ngòi, kênh rạch chằng chịt nằm trong vùng trũng đất ngập nước tạo nên sự đa dạng, nét đặc trưng riêng. Tuy nhiên, do nằm trong Vùng ảnh hưởng lũ sông Mêkông, nhiều khu vực tại Long An thường bị thiệt hại do lũ, nhất là khu phía Tây sông Vàm Cỏ Đông và Bắc sông Thủ Thừa. Việc xây dựng các đập thủy lợi, thủy điện của Trung Quốc, nhà máy thủy điện của Lào, Cambodia trên sông MêKông sẽ ảnh hưởng rất lớn đến vùng hạ lưu sông MêKông và cộng đồng cư dân ở đây, đặc biệt là vùng ĐBSCL.

Để ứng phó với các tác hại trên, trước hết Long An cần định hướng ưu tiên cho việc phát triển các khu đô thị mới và các khu công nghiệp tại vùng đất cao, đồng thời tạo điều kiện khuyến khích người dân chuyển về sống và làm việc tại đó, nhằm giảm dần dần áp lực tăng dân số lên vùng đất thấp.
Kế đến, các vùng đất thấp nên khuyến khích phát triển nông lâm ngư nghiệp, với hiệu quả năng suất cao nhưng nhu cầu nhân lực thấp, nhờ vào các phương tiện cơ giới và tự động hóa. Nhờ đó hiệu quả kinh tế vẫn tăng, nhưng nguy cơ tác hại do ngập lụt và nước biển dâng lại giảm, nhờ vào việc giảm đô thị hóa ở vùng đất thấp.

Các trục lộ giao thông bộ huyết mạch cần được xây dựng ở cao độ an toàn, có tính toán đến tác hại có thể xảy ra do ngập lụt và theo nghiên cứu kịch bản nước biển dâng, để đảm bảo giao thông luôn được thông suốt trong mọi tình huống, đảm bảo được hoạt động lưu thông kinh tế và hoạt động ứng cứu kịp thời khi có sự cố.

4. Xây dựng tương lai trên cơ sở Quy hoạch bền vững và Kiến trúc xanh

Với lợi thế về tài nguyên nước và tài nguyên thiên nhiên, Long An có lợi thế mạnh so với TP HCM, về tính khả thi trong việc thực hiện quy hoạch bền vững một cách bài bản và thuận lợi, vì có thể xây dựng mới phần lớn, không phải tốn kém nhiều chi phí cho việc đền bù, giải tỏa, và cải tạo hiện trạng dân cư và đô thị.

Quy hoạch bền vững và Kiến trúc xanh là yếu tố phát triển đô thị thu hút người dân, nhất là người dân trong Vùng TP HCM (là nơi nhiều cơ hội nhưng cũng nhiều ô nhiễm nhất), di dời đến Long An để an cư lạc nghiệp. Long An có thể trở nên đô thị đáng sống thu hút người dân với viễn cảnh hấp dẫn về không gian ở xanh mát hiện đại, quỹ đất nhiều, không gian sông nước kênh rạch thoáng mát, cây trái đa dạng, giá không cao như tại TP HCM, nhưng khoảng cách khá gần đến TP HCM và nhiều đô thị quan trọng trong Vùng TP HCM và Vùng Đồng Bằng sông Cửu Long.

Trong công tác cải tạo quy hoạch và lập chính sách phát triển cho các khu đô thị mới, chính quyền nên có chính sách ưu đãi cho các dự án phát triển theo các tiêu chí quy hoạch bền vững và kiến trúc xanh, ví dụ như:

  • Quy hoạch các công trình, nhất là công trình cao tầng, phải đảm bảo không án ngữ tầm nhìn ra sông rạch và ngăn chặn gió thổi vào làm mát cho đô thị. 
  • Cao độ nền của các khu vực quan trọng của các khu đô thị mới phải cao hơn mức lũ lụt 100 năm và mức ngập tính toán theo kịch bản biến đổi khí hậu và nước biển dâng.
  • Diện tích xanh tối thiểu, tính trên tỷ lệ so với diện tích sàn xây dựng, đạt chuẩn cây xanh cao nhất của Việt Nam hoặc thậm chí cao hơn (TP HCM hiện đạt khoảng gần 1m²/người, trong khi tiêu chuẩn đất cây xanh công viên của đô thị đặc biệt theo quy định của Bộ Xây dựng là 7-9 m²/người; Còn TP Paris đạt khoảng gần 11,5 m²/người). 
  • Sân thượng các công trình thấp tầng và sân thượng phần đế của các công trình cao tầng nên được thiết kế với trên 50% diện tích dành cho mái xanh có trồng cây hoặc bố trí hồ nước. 
  • Quy hoạch mạng lưới hệ thống công viên cây xanh và mặt nước sao cho từ mọi nơi trong thành phố, người dân và trẻ em có thể đi bộ đến một trong các nơi đó trong vòng 10 phút (khoảng 800m). 
  • Quy hoạch các dự án đô thị và cải tạo đô thị dựa trên khung sườn mạng lưới hệ thống giao thông công cộng, sao cho người dân có thể đi lại thuận tiện hàng ngày tại địa phương, cũng như đi đến các đô thị lân cận trong Vùng đô thị. 
  • Các công trình đạt chuẩn tiết kiệm năng lượng (Lotus, LEED, hoặc chuẩn kiến trúc xanh tương đương) sẽ được nhận các chính sách ưu đãi về thuế địa ốc.

 Tài liệu Tham khảo:

-Charles Hoch (2000). The Practice of Local Government Planning (Việc Thực hiện Quy hoạch của Chính quyền Địa phương). Municipal Management Series).
-Phân viện Quy hoạch Đô thị Nông thôn Miền Nam. 2013. Quy hoạch xây dựng Vùng Tỉnh Long An đến năm 2020, Tầm nhìn đến năm 2030. Viện Quy hoạch Đô thị Nông thôn Quốc Gia -Bộ Xây dựng.
-Thủ tướng Chính phủ. 2009. Quyết định số 1518/QĐ-TTg ngày 09/10/2009 phê duyệt Quy hoạch xây dựng vùng đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2020 và tầm nhìn đến năm 2050.
-Thủ tướng Chính phủ. 2008. Quyết định số 589/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ ngày 20/5/2008 về việc Phê duyệt Quy hoạch xây dựng vùng TP HCM đến năm 2020 và tầm nhìn đến năm 2050
-Thủ tướng Chính phủ. 2012. Quyết định số 1439/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ ngày 3/10/2012 về việc Phê duyệt Quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế – xã hội tỉnh Long An đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030.
-UBND Tỉnh Long An. 2012. Quy hoạch tổng thể kinh tế – xã hội tỉnh Long An đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030.
-Ngô Viết Nam Sơn. 2014. Chiến lược Phát triển Không gian Vùng TP HCM theo định hướng Phát triển Bền vững và Thích ứng với Biến đổi Khí hậu. Bài tham luận tại Hội thảo Quốc tế Ý tưởng Quy hoạch Xây dựng Vùng TP HCM đến năm 2030 và Tầm nhìn đến năm 2050. Bộ Xây dựng.
-Ngô Viết Nam Sơn. 2008. Quy hoạch Bền vững – Nhân tố góp phần giải quyết vấn nạn ô nhiễm môi trường Đồng Bằng Sông Cửu Long. Tạp chí Cộng sản số 24 (168) 2008.
-UBND Tỉnh Long An. 2013. Quyết định số 4666/QĐ-UBND Ngày 30/12/2013 về việc Phê duyệt Đồ án Quy hoạch xây dựng Vùng Tỉnh Long An đến năm 2020, Tầm nhìn đến năm 2030.

TSKH.KTS Ngô Viết Nam Sơn

( Bài đăng trên Tạp chí kiến trúc số 06 -2015 )