Dự án thiết kế Km0 – Kiến trúc sư Emmanuel Cerise

Hà Nội đang phát động một cuộc thi thiết kế Km 0 và sẽ có mặt trong danh sách các thành phố và thủ đô lớn trên thế giới cụ thể hóa trung tâm bằng một cột mốc Km 0.

Hiểu về các ví dụ về cột mốc km0 trên thế giới có thể là một lời khuyên tuyệt vời cho Hà Nội. Những gì tôi đề xuất trong bài viết này, không phải để đưa ra ý kiến hay hướng dẫn trực tiếp cho Km0 của Hà Nội, mà là để phân tích một số trường hợp trên thế giới, và đặc biệt là của Paris, để mở rộng những khả năng có thể cho Hà Nội. Ý tưởng tổ chức một cuộc thi với mong muốn huy động tất cả mọi người tham gia là rất tốt, nhằm thúc đẩy những người tham gia được thể hiện sức sáng tạo bản thân. Do đó, tôi sẽ dựa trên lập luận của mình để phân tích khoảng bốn mươi địa điểm trên thế giới, nơi có cột mốc Km0 được thực hiện.

Điểm 0 và vị thế trung tâm

Một cách tự nhiên, khi chúng ta nói về cột mốc 0, hoặc điểm 0, hoặc Km0, khái niệm về vị thế trung tâm sẽ nảy sinh và chúng ta dễ dàng đồng hóa điểm này với trung tâm thành phố hoặc quốc gia. Điều đấy phần lớn là đúng.

Trong hầu hết các trường hợp, điểm mốc Km0 được đặt chính xác ở thủ đô và trên một địa điểm được coi là trung tâm. Đây là trường hợp gần như trùng hợp khi mà vị thế thủ đô của đất nước không bị tranh cãi hoặc thay đổi trong lịch sử gần đây.

Bên cạnh đó, ý tưởng ban đầu để cụ thể hóa một cách vật lý sự khởi đầu của những con đường bằng một điểm 0 bắt nguồn từ thời kỳ của Đế chế La Mã. Và trường hợp La Mã đặc biệt thú vị, ở thủ đô của Đế chế La Mã có một tượng đài nhỏ tượng trưng cho điểm 0 của Đế chế, điểm gốc của tất cả các con đường tỏa ra trong khu vực và kết nối các vùng miền xa xôi nhất với thủ đô. Chúng ta biết rằng những con đường La Mã quan trọng như thế nào cho sự phát triển của Đế chế La Mã và vai trò của chúng không chỉ đối với thương mại, mà cả nền hòa bình thịnh vượng trong Đế chế. Biểu tượng của điểm 0 ở Rome, được gọi là Milliarium aureum (dặm vàng), nhắc nhở rằng mọi thứ bắt đầu từ đó! Đó là một cột mốc bằng đồng được mạ vàng được dựng lên bởi Auguste vào thế kỷ thứ IX trước Công nguyên. Câu nói “Mọi con đường đều dẫn đến La Mã” bắt nguồn từ ý tưởng chính trị tạo ra cột mốc này và đánh dấu vị thế trung tâm của Rome trong Đế chế. Ở Rome, dường như mốc 0 này khác với một tượng đài nhỏ khác đánh dấu vị thế trung tâm trên phương diện lý thuyết và biểu tượng của thành phố, Umbilicus Urbis Romae (rốn của thành phố Rome) được xây dựng vào thế kỷ thứ VIII trước Công nguyên.

Rome Miliarium Aureum

Nếu so với quan điểm hiện tại, khi mà điểm 0 thường cũng là sự cụ thể hóa ranh giới trung tâm thành phố để bao quát đất nước, việc hồi tưởng lịch sử này cho thấy nguồn gốc của khái niệm điểm 0 không như bây giờ và ý tưởng nghiêng về việc khởi đầu của những con đường lan tỏa vươn ra khắp bờ cõi của Đế chế.

Như vậy, rất hợp lý khi xác định vị trí Km 0 ở thủ đô của đất nước: Lịch sử cho chúng ta thấy ví dụ về Rome và trong số 37 quốc gia được quan sát, chỉ có năm trường hợp có điểm 0 bên ngoài thủ đô, thường vì lý do lịch sử hoặc chính trị.

Vậy nên, ở Brazil, cột mốc cụ thể hóa Km0 đặt tại Sao Paulo, được điêu khắc vào năm 1934 bởi nghệ sĩ người Pháp Jean Gabriel Villin. Trên thực tế, cột mốc này còn lâu đời hơn so với việc thành lập thủ đô ở Brasilia, một thành phố xuất hiện gần đây từ năm 1960. Ở Malaysia, cột mốc Km0 nằm ở Johor Barhu chứ không phải ở Kuala Lumpur, bởi vì trong lịch sử việc tiếp cận lãnh thổ Malaysia thông qua thành phố này gần phía Singapore. Vị trí của điểm 0 ở Indonesia không nằm ở trung tâm thủ đô Jakarta, mà trên đảo Weh, được giải thích bởi mong muốn chọn nơi xa nhất về phía Bắc trong toàn bộ quần đảo, đánh dấu điểm xuất phát của Indonesia.

Kilometre 0 Bratislava

Ngoại trừ một vài ngoại lệ, cột mốc Km0 là một vấn đề quốc gia, mang biểu tượng của cả nước. Điều này giải thích vị trí của nó ở thủ đô là thành phố nắm giữ quyền lực trung ương của quốc gia, tượng trưng cho trung tâm của đất nước, nếu không phải là địa lý thì ít nhất là về hành chính và chính trị. Trên thực tế, tại Paris, thủ đô không thể tranh cãi của Pháp kể từ khi đất nước được hình thành, Km0 là điểm khởi đầu cho hệ thống đường bộ của Pháp và tên của nó là “Điểm 0 cho những con đường nước Pháp”. Đây cũng là trường hợp của Madrid ở Tây Ban Nha, nơi cột mốc số 0 được gọi là “Origen de las carrereras radiales” (nguồn gốc của các tuyến đường lan tỏa) mà trên một bản đồ khắc của Tây Ban Nha, được xem như nơi đại diện của các tuyến đường xuất phát từ Madrid và tỏa ra khắp cả nước.

Do đó, điểm 0 là một phương tiện cụ thể hóa vai trò trung tâm của thủ đô trên lãnh thổ quốc gia, điều này hoàn toàn đúng ở các nước tập trung cao độ, như Pháp hay Việt Nam.

Vị trí trung tâm trong thành phố không phải lúc nào cũng được chọn cho điểm 0, nhất là khi đánh dấu sự bắt đầu của những con đường. Ở Đan Mạch, cột mốc chỉ định Km0 không nằm ở trung tâm thủ đô Copenhagen, mà đặt tại các cửa ô của thành phố, do đó có tổng cộng tới bốn cột mốc tại bốn lối vào chính của thành phố.

Cũng có thể vai trò của Km 0 thậm chí còn rộng hơn vấn đề quốc gia hoặc mối quan hệ giữa thủ đô và quốc gia. Đây là trường hợp ở Bratislava ở Slovakia, nơi cột mốc số 0 chỉ ra bốn phương chính, và cũng thể hiện khoảng cách giữa trung tâm thủ đô Slovakia và các thủ đô lớn của thế giới: Rome, Buenos Aires, Jerusalem, Sydney, Moscow, Tokyo, New York, Paris và nhiều thủ đô lớn khác. Do đó, điểm 0 của Bratislava không chỉ là một vị trí trong thành phố, không chỉ là điểm đánh dấu trung tâm của thủ đô Slovakia, mà còn truyền tải biểu tượng thành phố trong một mạng lưới toàn cầu, tạo ra bởi những thủ đô lớn của thế giới. Điều này cũng tương tự với điểm 0 của Seoul, “Doro Wonpyo”, để đo khoảng cách của hệ thống đường quốc gia và khu vực. Di tích tương đối mới này (1997) xuất phát một phần từ văn hóa địa phương: Mười hai tấm bia tượng trưng cho mười hai linh vật của cung hoàng đạo theo mười hai hướng của la bàn địa lý, và đồng thời cũng là một phần của văn hóa đô thị quốc tế, với các tấm bảng ghi tên của các thành phố lớn trên thế giới và khoảng cách của chúng theo đường chim bay.

Do đó, điều quan trọng là cần tích hợp cột mốc số 0, nơi đánh dấu điểm Km0 ở Hà Nội vào quy mô của đất nước chứ không phải chỉ ở quy mô thành phố, vì mục tiêu của vấn đề này là nhằm đánh dấu mạnh mẽ vị thế trung tâm của Hà Nội như là điểm khởi đầu cho các tuyến đường tỏa ra từ thủ đô. Đây là một yếu tố quan trọng phải được tính đến trong việc lựa chọn vị trí Km0 của Hà Nội, cũng như lựa chọn cách thức cụ thể hóa cột mốc này. Đây cũng có thể sẽ là một dự án mang tính cục bộ địa phương nhưng đồng thời cũng rất toàn cầu hoặc quốc tế.

Việc lựa chọn địa điểm để xác định điểm 0 có thể được coi là sự cụ thể hóa trung tâm Hà Nội, nhưng đó không hẳn là một sự bắt buộc. Vị trí này trên hết phải là biểu tượng và đại diện cho điểm khởi đầu những ảnh hưởng của Hà Nội. Đó là một điểm ly tâm – Tạo ra sự khuếch tán, chứ không phải là một điểm hướng tâm – Tạo ra sự tập trung!

Một hay nhiều điểm 0 trong một thành phố hay một quốc gia?

Dường như cho đến nay ở Hà Nội chưa bao giờ có điểm 0 hay cột mốc số 0: Thực ra đó là một khái niệm không có trong các nền văn hóa châu Á và trong thời kỳ thuộc địa, ngay cả khi người Pháp chủ yếu dựa vào các con đường để phát triển và khai thác tài nguyên của đất nước, họ đã không cụ thể hóa điểm 0 là điểm khởi đầu các con đường của thuộc địa.

Sự lựa chọn Hà Nội, thủ đô của đất nước, khá logic, nhưng việc phân tích các ví dụ quốc tế cũng cho chúng ta thấy rằng có thể có nhiều điểm 0 trong cùng một quốc gia, thậm chí ngay cả trong cùng một thành phố.

Ta có thể xem xét trường hợp của Bangkok, nơi có một mốc số 0 cho các con đường bộ và một cốt mốc số 0 khác cho đường sắt của quốc gia, để chỉ ra rằng đường sắt là một yếu tố quan trọng cho sự phát triển hiện đại của đất nước Thái Lan.

Có hai điểm 0 trong một thành phố vẫn là một ngoại lệ hiếm hoi, tuy nhiên, phổ biến hơn là có nhiều thành phố trong cùng một quốc gia mà mỗi thành phố lại có một điểm hoặc cột mốc cho Km0. Điều này khá dễ hiểu đối với các quốc gia liên bang như ở Vương quốc Anh, nơi có một điểm 0 ở Luân Đôn và một điểm 0 khác ở Edinburgh ở Scotland, hoặc thậm chí ở Ấn Độ, với một cột mốc Km0 ở Nagpur được dựng lên bởi chính quyền thực dân Anh và một cột mốc khác ở Mumbai, hiện đại hơn.

Ở Pháp, bởi tính độc lập vùng, một phong trào mạnh mẽ nhằm thúc đẩy bản sắc địa phương giải thích sự tồn tại của một điểm 0 trong mỗi thành phố lớn, cho dù nó có được cụ thể hóa hay không. Các điểm 0 này, trên quy mô vùng, cho phép tính toán khoảng cách đến thủ phủ của vùng và đưa ra số km chính xác giữa thành phố thuộc vùng và Paris dựa trên điểm 0 của các con đường nước Pháp.

Một số thành phố có một điểm 0 đặc biệt với lịch sử thường được liên kết với sự phát triển địa phương của thành phố hoặc với những cuộc biến cố lịch sử của thành phố đó. Ví dụ như ở Bordeaux, ở phía Tây Nam nước Pháp, có một cột mốc số 0 với được xem là “Nguồn gốc của ranh giới”, được xây dựng vào cuối thế kỷ 19 bởi thị trưởng của thành phố để chính thức đánh dấu trung tâm của Bordeaux (ở vị trí số 10 quảng trường Gambetta). Tại Marseille, ở Đông Nam nước Pháp, cũng có một điểm 0 đánh dấu khoảng cách giữa thành phố và Paris, nhưng cũng được sử dụng để đánh số các tòa nhà của thành phố. Thành phố lớn của vùng Côte d’Azur, ở ven biển Địa Trung Hải, lại có đặc thù là có điểm 0 về cao độ ở Pháp, được tạo ra vào năm 1883, và được xem như một tham chiếu cho tất cả các cao độ của quốc gia.

Point Zéro des Routes de France

Hoành tráng hay giản đơn?

Đối với nhiều trường hợp (35% trường hợp được nghiên cứu), điểm 0 được vật chất hóa bằng một tấm bảng đơn giản trên mặt đất, đôi khi đi kèm với quy hoạch đô thị, thường lấy hình tròn hoặc hình vuông để đánh dấu các hướng theo bốn phương.

Santiago du Chili

Ví dụ ở Santiago de Chile, tấm bảng đặc biệt đơn giản: Một tấm tròn bằng đồng có đường kính khoảng 25cm được đặt trong mặt của huy hiệu và được ghi “km0”. Là một yếu tố liên quan đến đường, đó cũng có thể là một cột mốc thực sự được dựng lên để đánh dấu Km0 (chiếm 14% các trường hợp được nghiên cứu).

Thật hiếm khi đó là một biển báo đường đơn giản (chỉ duy nhất một trong các trường hợp được nghiên cứu), tương tự như các biển báo được sử dụng cho giao thông đường bộ, như ở Đài Bắc (Đài Loan), nơi Tổng cục Đường bộ của thành phố đặt biển báo vào năm 2012 chỉ hướng đường tỉnh và “Đài Bắc – 0 km”.

Đối với các trường hợp khác, trên thực tế, phần lớn các trường hợp (chiếm 65%), việc đánh dấu Km 0 là một tượng đài, thường là một cột mốc, một cột tháp hoặc một tác phẩm điêu khắc định vị vị trí 0 và đồng thời đóng vai trò ghi nhớ. Tượng đài này sau đó là khởi nguồn để phát triển đô thị, đôi khi được thực hiện một cách đặc biệt để đánh dấu Km 0, nhưng đôi khi đã được thực hiện từ trước đó và chứng minh vị trí của điểm 0 tại địa điểm này. Một số trường hợp ngoại lệ hiếm hoi như ở Warsaw ở Ba Lan, nơi đặt một tấm bia cao vài mét mà không có sự sắp xếp hay quy hoạch trên vỉa hè kể từ khi được lắp đặt vào những năm 1950 gần ga tàu điện ngầm “Centrum” của thủ đô.

Sự rộng mở của các trường hợp nghiên cứu là tiền đề để đề xuất giải pháp cho Km 0 của Hà Nội, đó có thể sẽ là một dự án hoành tráng, nhưng thậm chí cũng có thể đơn giản hơn, theo tôi, điều này sẽ được thực hiện bởi chủ ý và sự hội nhập của đô thị.

Bài học từ Paris

Chúng ta hãy quay trở lại ví dụ về điểm 0 của những con đường nước Pháp tại Paris. Nó nằm trên sân trước của Nhà thờ Đức Bà Paris; được cụ thể hóa bởi một tấm bảng tròn trên mặt đất chỉ ra bốn hướng chính. Phần trung tâm là một hình bát giác bằng đồng được gắn với bốn viên đá, trên đó người ta có thể đọc dòng chữ “Điểm 0 của những con đường nước Pháp”. Tấm biển này được đặt vào năm 1924, do đó không cũ lắm và không được coi là một di tích của Paris. Tấm biển này không xuất hiện trong “Từ điển Di tích của Paris”, tác phẩm nổi tiếng có từ năm 1992 do Jean Colson biên tập (phiên bản Hervas – 918 trang), đã được tái bản và cập nhật nhiều lần. Tuy nhiên, nó lại đóng một vai trò quan trọng với người dân và du khách. Ví dụ, tất cả các học sinh ở Pháp đều biết rằng những con đường nước Pháp xuất phát từ Paris và điểm bắt đầu được đặt chính xác ở phía trước nhà thờ Đức Bà Paris.

Rõ ràng, sự tồn tại một điểm 0 tại địa điểm này có lý do lịch sử và quay trở lại quá khứ xa xưa hơn nhiều so với năm 1924, địa điểm này (vào thời Trung cổ) là nơi mà giám mục Paris (đại diện cao nhất của Giáo hội Công giáo ở Pháp) áp dụng công lý: Bị cáo phải quỳ gối và cầu xin sự tha thứ trước khi nhận được lời kết tội. Năm 1769, vua Louis XV đã biến nó thành điểm khởi đầu cho những con đường nước Pháp, nhưng vẫn giữ vai trò tái hiện sự xét xử công lý với việc lắp đặt vào một năm trước đó một chiếc cùm (vòng kim loại treo trên cột để gắn lên người bị kết án), tượng trưng cho ảnh hưởng của pháp quyền, công lý và quyền lực hoàng gia. Vì lý do như vậy, nơi này, sau đó có tấm biển được đặt, được coi là biểu tượng sự tập trung của nước Pháp xung quanh thủ đô Paris và quyền lực trung tâm của thành phố. Do đó, nếu quên đi quá khứ pháp lý thì điểm mang tính biểu tượng của trung tâm nước Pháp vẫn giải thích sự hợp lý của nó với khách du lịch trong nước và quốc tế. Du khách có thể chụp ảnh xung quanh tấm biển: Họ đang ở trung tâm Paris, ở trung tâm nước Pháp.

Paris avec touriste

Thay lời kết

Bất kể việc cụ thể hóa Km 0 của Hà Nội là gì, vấn đề sẽ là bản sắc và sẽ có tác động đến khách du lịch như thế nào, rõ ràng dự án quan tâm nhiều hơn đến những thách thức của phát triển du lịch và viết một trang mới trong lịch sử của thành phố thay vì chọn địa điểm Km 0 để nhìn nhận lại quá khứ. Trường hợp của tấm biển Km 0 ở Paris là một bài học khác về phương diện này: Vào năm 2006, nhờ các vệ tinh và hệ thống GPS, điểm 0 được tính toán với độ chính xác cao. Do đó, sự tham gia của các công nghệ mới đã giúp việc tích hợp điểm 0 lịch sử của Paris vào tham chiếu địa lý GPS ở Pháp, được sử dụng bởi nhiều cơ quan hành chính công và đặc biệt hữu ích cho các công trình đường bộ hoặc cho bất kỳ sự can thiệp nào vào mạng lưới đô thị.

Do đó, quyết định về điểm 0 ở Hà Nội có thể là một phần cho tầm nhìn tiến bộ của thành phố và, ngoài khía cạnh mang tính biểu tượng, văn hóa và du lịch, có thể tạo ra các lợi ích công nghệ cho thành phố cùng với các dịch vụ đô thị.

TS. Trần Minh Tùng (dịch)
Emmanuel Cerise – Kiến trúc sư – Quy hoạch gia

Đại diện vùng Île-de-France tại Hà Nội/ Giám đốc PRX-Vietnam
© Tạp chí Kiến trúc


Tạp chí Kiến trúc trân trọng giới thiệu các thành viên Hội đồng Giám khảo Cuộc thi thiết kế ý tưởng Cột mốc Km0. Ý kiến và quan điểm của họ về công trình đặc biệt này sẽ liên tục được cập nhật tại website cuocthi.tckt.vn/thietkecotmockm0

Thành viên Hội đồng Giám khảo cuộc thi: 

  • Họa sĩ Lương Xuân Đoàn – Chủ tịch Hội Mỹ thuật Việt Nam – Chủ tịch Hội đồng.
  • GS.TS.KTS Nguyễn Quốc Thông – Phó chủ tịch Hội Kiến trúc sư Việt Nam – Phó Chủ tịch Hội đồng.
  • Nhà sử học Dương Trung Quốc – Phó chủ tịch, Tổng thư ký Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam – Phó Chủ tịch Hội đồng.
  • Họa sĩ Vi Kiến Thành – Cục trưởng Cục Điện ảnh – Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch – Phó chủ tịch Hội Mỹ thuật Việt Nam.
  • PGS.TS Đặng Văn Bài – Phó Chủ tịch Hội Di sản văn hóa Việt Nam.
  • Nhà điêu khắc Lưu Danh Thanh – Chủ tịch Hội đồng nghệ thuật Chuyên ngành Điêu khắc Hội Mỹ thuật Việt Nam.
  • ThS.KTS Phạm Tuấn Long – Phó chủ tịch UBND quận Hoàn Kiếm.
  • Đồng chí Tô Văn Động – Giám đốc Sở Văn hóa Thể thao Hà Nội.
  • Đồng chí Trần Đức Hải – Giám đốc Sở Du lịch Hà Nội.
  • Đồng chí Nguyễn Trọng Kỳ Anh – Phó giám đốc Sở Quy hoạch Kiến trúc Hà Nội.
  • TS. KTS Emmanuel Cerise – Viện PRX vùng thủ đô Paris
  • Nhà điêu khắc Hoa Bích Đào – Ủy viên Ban chấp hành Hội MTVN khóa 9, Phó Chủ tịch Hội đồng nghệ thuật điêu khắc Hội MTVN khóa 8.
  • Nhà điêu khắc Vương Học Báo – Ủy viên Hội đồng nghệ thuật điêu khắc Hội MTVN khóa 8.
  • KTS Lê Hiệp – Hội Kiến trúc sư Việt Nam
  • KTS Nguyễn Tuấn Anh – Phó chủ nhiệm CLB Kiến trúc sư trẻ Việt Nam, Ủy viên Ban chấp hành Hội Kiến trúc sư Việt Nam.