LIXIL ALP 2025-2026: Góc nhìn “Thành phố Khỏe, Mọi người khỏe” từ TS. KTS Vũ Việt Anh – TA Landscape Architecture

Trong khuôn khổ chương trình LIXIL ALP 2025-2026: Sức khỏe Đô thị cho Tương lai Không gian sống Việt: Nhìn lại – Công bố – Đồng hành diễn ra tại TP Hồ Chí Minh, TS. KTS Vũ Việt Anh – Giám đốc thiết kế TA Landscape Architecture đã trình bày luận điểm “Thành phố khỏe, Mọi người khỏe”, phân tích mối quan hệ giữa sức khỏe cộng đồng và cấu trúc đô thị. Từ những dẫn chứng lịch sử đến thực tiễn hiện nay, ông đề xuất các tiếp cận có thể đóng góp cho quá trình kiến tạo những đô thị mạnh khỏe, bền vững và nhân văn trong tương lai.

Đô thị khỏe là gì?

Tốc độ phát triển đô thị tại Việt Nam đang tạo ra nhiều áp lực lên môi trường sống và hệ sinh thái xã hội: mật độ dân số tăng cao, ô nhiễm không khí, biến đổi khí hậu, thiếu hụt không gian công cộng, cùng những vấn đề ảnh hưởng đến sức khỏe thể chất và tinh thần của cư dân. Trong bối cảnh đó, khái niệm “Sức khỏe Đô thị” được nhìn nhận rộng hơn, không chỉ còn là câu chuyện về cơ sở hạ tầng hay quy hoạch mà còn về mối quan hệ giữa con người và không gian sống.

Trong phần dẫn luận “Thành phố Khỏe, Mọi người khỏe”, TS. KTS Vũ Việt Anh – Giám đốc thiết kế TA Landscape Architecture đã đặt ra một câu hỏi tưởng như quen thuộc nhưng đầy thách thức: Sức khỏe đô thị bắt đầu từ đâu và kiến trúc có thể chữa lành như thế nào?

Ông cho rằng, quá trình phát triển đô thị có nhiều điểm tương đồng với sự trưởng thành của mỗi cá nhân, luôn nỗ lực vươn lên, cạnh tranh và mở rộng như một động lực tự nhiên. Tuy nhiên, đại dịch COVID-19 đã tạo ra một bước ngoặt, làm thay đổi sâu sắc cách con người nhìn nhận về sức khỏe. Sức khỏe thể chất và tinh thần được xem như nguồn lực quý giá, không thể được thay thế bằng bất kỳ giá trị vật chất nào. Sức khỏe không chỉ được quyết định bởi những yếu tố thuộc về cơ thể, mà còn bởi môi trường và không gian sống nơi con người hoạt động và gắn kết xã hội. Từ góc nhìn đó, câu chuyện về sức khỏe không dừng lại ở phạm vi từng cá nhân, mà liên quan chặt chẽ đến cấu trúc đô thị và cách đô thị được kiến tạo, vận hành.

Nhìn lại lịch sử, TS. KTS Vũ Việt Anh chỉ ra rằng các đại dịch tại châu Âu đã làm thay đổi toàn bộ bộ mặt đô thị, từ những tiến bộ y tế cho đến cách tổ chức không gian. Chính những thách thức này đã hình thành tiền đề cho mô hình đô thị phục hưng lý tưởng của Leonardo da Vinci, với mục tiêu xây dựng những thành phố có khả năng kháng đại dịch, mở rộng không gian công cộng, giảm mật độ xây dựng nhà ở, cải thiện vệ sinh và lưu thông không khí thông qua quy hoạch đường phố hợp vệ sinh và kiến trúc tăng tính mở thoáng. Tất cả những yếu tố này đều bắt nguồn từ quan tâm về sức khỏe cộng đồng.

Một vấn đề quan trọng khác được TS. KTS Vũ Việt Anh nhấn mạnh là mật độ xây dựng, ra đời từ nhu cầu kiểm soát môi trường xây dựng, đảm bảo mỗi căn nhà trong đô thị tiếp cận được ánh sáng, nắng, gió, cảnh quan và cây xanh, hướng đến sự phát triển cân bằng. Trong cách nhìn này, mật độ cao hay thấp không chỉ phản ánh yếu tố kinh tế, mà còn thể hiện sự cân bằng giữa không gian xây dựng và không gian tự nhiên, đảm bảo các khoảng trống thông thoáng, tạo điều kiện cho đô thị phát triển bền vững.

Hai mô hình đô thị kinh điển trong lịch sử được TS. KTS Vũ Việt Anh dẫn chứng cho thấy cách tiếp cận vấn đề mật độ theo những phương thức khác nhau. Mô hình Thành phố Vườn của Ebenezer Howard đề xuất mật độ thấp, chú trọng không gian xanh, môi trường trong lành và sức khỏe cộng đồng, nền tảng cho các định hướng đô thị sinh thái và phát triển theo giao thông công cộng (TOD) sau này. Trong khi đó, mô hình Radiant City của Le Corbusier đề xuất mật độ cao tập trung trong các khối nhà cao tầng quy hoạch theo trục, nhằm giải phóng mặt đất cho không gian mở lớn, cảnh quan, quảng trường và hệ thống hạ tầng hiện đại. Hai mô hình đại diện cho hai cách tiếp cận mật độ khác nhau nhưng cùng chung mục tiêu: tạo nên một cấu trúc đô thị khỏe mạnh, cân bằng giữa các không gian sinh hoạt, thiên nhiên và hạ tầng công cộng.

Các tiếp cận kiến tạo đô thị khỏe mạnh từ TS. KTS Vũ Việt Anh

Đô thị có muôn hình vạn trạng nhưng đâu là thước đo sức khỏe của một đô thị? Theo TS. KTS Vũ Việt Anh, một thành phố khỏe mạnh được đánh giá qua bốn tiêu chí: sức khỏe hành tinh, sức khỏe từng cá nhân, sức khỏe tập thể cộng đồng và phúc lợi kinh tế. Ông nhấn mạnh, con người khỏe mạnh tạo nên đô thị khỏe mạnh và đô thị khỏe mạnh nuôi dưỡng cộng đồng khỏe mạnh. Nhằm hỗ trợ việc thiết kế và quản lý đô thị theo các tiêu chí này, Bộ hướng dẫn thiết kế cho đô thị mạnh khỏe cùng công cụ Healthy Places Index được giới thiệu, giúp đo lường, quản trị và định hướng không gian đô thị theo sức khỏe.

Ông so sánh đô thị với cơ thể sống, cần mạch máu lưu thông thông suốt (hệ thống giao thông, hạ tầng), trái tim năng lượng bền bỉ (nguồn năng lượng tiết kiệm và hiệu quả), lá phổi trong lành (công viên, cây xanh) và mỗi công trình, nội thất là tế bào khỏe mạnh, đáp ứng tiêu chí xanh, lành mạnh. Một đô thị khỏe là nơi mà không gian khuyến khích vận động, chữa lành cả cơ thể lẫn tinh thần, vận dụng liệu pháp thiên nhiên trong trị liệu sức khỏe và tinh thần.

Các công trình thực tế minh họa cho triết lý này như Bệnh viện Quân Y 175, không chỉ tập trung điều trị mà còn chú trọng khuyến khích vận động, đối thoại và chăm sóc tinh thần cho bệnh nhân trong bối cảnh COVID-19. Các không gian công cộng như phố đi bộ Nguyễn Huệ cũng được thiết kế để mỗi người tìm được góc riêng, vừa tận hưởng bóng mát, không khí trong lành, vừa tham gia vào cộng đồng, tạo nên đô thị sống động cả ngày và đêm. Một thực hành khác tại đường sách Nguyễn Văn Bình cho thấy cách giữ lại giá trị thiên nhiên – những hàng cây xanh mát trong bối cảnh đô thị hóa, minh chứng cho việc đô thị khỏe mạnh phải đồng hành cùng thiên nhiên.

Cuối cùng, TS. KTS Vũ Việt Anh nhấn mạnh, một đô thị mạnh khỏe là nơi duy trì sức khỏe của tất cả mọi người, được tạo ra bởi sự hợp tác của mọi người, bao gồm tất cả các bên liên quan từ người dân, nhà quản lý, hiệp hội và thậm chí cả doanh nghiệp.

KTS Trần Ngọc Chính – Chủ tịch Hội Quy hoạch Phát triển đô thị Việt Nam (VUPDA) cho rằng chủ đề “Sức khỏe Đô thị” của LIXIL ALP 20256-2026 rất phù hợp với bối cảnh xã hội hiện nay, khi hơn 45% dân số Việt Nam sống trong đô thị. Ông nhấn mạnh, sức khỏe đô thị không chỉ là hạ tầng, giao thông hay kỹ thuật tốt, mà còn bao gồm văn hóa, môi trường trong lành, cảnh quan,…tất cả phải được quy hoạch hợp lý để tạo nên sức sống và niềm vui cho cộng đồng. Theo ông, đô thị khỏe mạnh chính là nền tảng để phát triển kinh tế, nâng cao chất lượng sống và khuyến khích mọi người gắn bó với không gian đô thị.

Chia sẻ về “Sức khỏe Đô thị” – chủ đề của LIXIL ALP 2025-2026, bà Lưu Thị Thanh Mẫu – Tổng giám đốc Phuc Khang Corporation, Phó chủ tịch thường trực Hiệp Hội Doanh Nghiệp Xanh TP.HCM (HGBA) cho rằng, “Sức khỏe đô thị” là một chủ đề bao quát, hợp thời và có ý nghĩa chiến lược. Khái niệm này không chỉ nói về sức khỏe thể chất, mà còn bao gồm sức khỏe tinh thần, xã hội, môi trường và khả năng tiếp cận các dịch vụ thiết yếu. Giống như con người, một đô thị muốn bền vững và đáng sống thì cũng cần có một “sức khỏe tốt”, từ chất lượng môi trường, hệ sinh thái tự nhiên – xã hội đến năng lực vận hành hạ tầng. Khi xem đô thị như một “thực thể sống”, chúng ta có thêm động lực để tìm kiếm các giải pháp tăng khả năng chống chịu, giảm bất bình đẳng, nâng cao chất lượng không gian sống và thúc đẩy phát triển hài hòa, bền vững.”

Bên cạnh đó, câu chuyện về một đô thị khỏe còn gắn liền với cách chúng ta sử dụng tài nguyên và vận hành môi trường sống hằng ngày. Chính vì vậy, các giải pháp tiết kiệm nước, năng lượng và tổn tồn tài nguyên trở thành một phần vô cùng quan trọng.

Ở phương diện này, GROHE – thương hiệu dẫn đầu trên toàn cầu về các giải pháp dành cho phòng tắm và bếp luôn hướng đến tinh thần phát triển bền vững. Những giải pháp của GROHE không chỉ nâng cao trải nghiệm đa giác quan trong không gian sống mà còn thúc đẩy thói quen sử dụng nước và năng lượng tiết kiệm, góp phần nuôi dưỡng sức khỏe thể chất lẫn tinh thần của cộng đồng. Từ những thay đổi tích cực ấy, áp lực lên hệ sinh thái đô thị được giảm nhẹ, tạo nền tảng cho một cấu trúc đô thị khỏe mạnh và bền vững hơn.

Tiếp theo, LIXIL ALP 2025 – 2026 sẽ bước vào giai đoạn triển khai với chuỗi hoạt động liên tục nhằm phát triển các giải pháp khả thi xoay quanh chủ đề “Sức khỏe Đô thị”. Chương trình sẽ tổ chức chuỗi LIXIL ALP Minitalk để mở rộng góc nhìn chuyên môn với sự tham gia của chuyên gia – hiệp hội – đơn vị nghiên cứu. Đồng thời 6 nhóm nghiên cứu sẽ làm việc định kỳ với Ban cố vấn nhằm đảm bảo đề tài đi đúng hướng học thuật và có tính ứng dụng thực tiễn.

Giai đoạn này sẽ kết thúc bằng Hội thảo cuối kỳ và Triển lãm Pavilion dự kiến diễn ra vào tháng 11/2026, nơi công bố và đưa các kết quả nghiên cứu đến gần hơn với cộng đồng, mở ra cơ hội để những ý tưởng bước vào thực tiễn kiến tạo đô thị khỏe mạnh cho tương lai.

© Tạp chí Kiến trúc