Nhà an toàn cho người dân vùng lũ – Giới thiệu một mô hình dự án chung tay xây dựng cộng đồng bền vững

Với vai trò là chủ biên cuốn sổ tay Nhà An Toàn (một bản in giới thiệu về các mẫu nhà an toàn cho người dân của nhiều vùng thiên tai nhiều vùng địa lý khác nhau), là KTS, cố vấn chuyên môn cho dự án cộng đồng này, tác giả bài viết xin mô tả những đặc điểm của 10 mô hình nhà an toàn, ứng với từng kiểu thiên tai và từng vùng địa lý mà dự án Nhà Chống Lũ đã nghiên cứu, thực hiện trong 7 năm qua (Kể từ khi làm công trình đầu tiên năm 2013).

Trong sổ tay Nhà An toàn của quỹ Sống, dự án đã thực hiện 10 mô hình (được chia làm 3 nhóm) thích ứng với các loại thiên tai, các kiểu lũ như: Lũ bùn, lũ ống, lũ quét, lũ ngâm, lũ sông, và một số loại lũ đặc biệt.

“Hầu hết các hộ dân được Nhà chống lũ hỗ trợ đều an toàn và có thể chủ động chuẩn bị trước tình hình. Khi nghe tin bão, người dân thường sẽ mua lương thực dự trữ và chuyển đồ đạc quan trọng và gia súc gia cầm đến gác tránh lũ (nếu là nhà kê nền, nhà gác); sửa chữa gia cố nhà phao. Vì vậy, thiệt hại về người và của được hạn chế ở mức thấp nhất”.

Nhà phao là một trong 10 mẫu nhà an toàn, sản phẩm được thiết kế bởi các KTS, thành viên dự án Nhà Chống Lũ thuộc quỹ Sống (Sống foundation) và dựa trên kinh nghiệm làm nhà phao của người dân để đúc kết nguyên lý, triển khai ra được.

Trong khuôn khổ của bài báo, tác giả bài viết xin nêu 3 mô hình cho 3 loại nhà. (Những mô hình còn lại được giới thiệu trong phần tài liệu tham khảo)

(KN01) – NHÀ KÊ NỀN THẤP:

Nhà kê thấp

Mô hình Nhà kê nền thấp được Dự án Nhà chống lũ thiết kế năm 2015, triển khai xây dựng tại Quảng Ninh sau đợt mưa lũ lịch sử cuối tháng 7, đầu tháng 8/2015.

  • Mô tả địa hình khu vực, đặc điểm thiên tai: Khu dân cư phân bố ở chân hoặc lưng chừng sườn dốc của dạng đồi thấp, dưới chân đồi thường có khe nước hoặc mái taluy xuống đường giao thông. Khi mưa lớn, địa hình sườn dốc này có xu hướng tạo thành dòng chảy xiết cuốn theo bùn, đất, cát, sỏi chảy xuống chân đồi. Các loại vật chất bị cuốn theo dòng chảy tạo thành lũ bùn hoặc sạt lở đất cục bộ do địa tầng no nước làm phá vỡ liên kết sẽ bị dồn ứ, tạo áp lực gây sập đổ các công trình xây dựng không kiên cố. Lũ ở khu vực này có mức lũ dao động dưới 500 mm.
    Nhà ở hiện trạng khu vực gồm những nhà ống, nhà cấp 4 xây gạch bình thường không có các kết cấu đặc thù chống bão lũ. Khi có mưa lớn, vật chất bị nước mưa cuốn theo cộng thêm gia tốc sẽ tạo lực đẩy mạnh phá vỡ, đổ sập các công trình trên dòng chảy. Gặp những tình huống nguy hiểm do lũ xảy đến, người dân thường phải di chuyển ra khỏi vùng nguy hiểm mà không có hoạt động ứng phó nào khác.
  • Nguyên lý hoạt động của mô hình: Mô hình Nhà kê nền thấp có thể được áp dụng cho những khu dân cư ở các địa hình sườn dốc, có cấu trúc địa chất yếu, rừng nghèo; các cụm dân cư sống gần khe nước, khe suối nhỏ như vùng trung du và miền núi phía Bắc; vùng đồng bằng bán sơn địa và vùng núi thấp khu vực Bắc Trung Bộ vào mùa mưa lũ có nguy cơ nước dâng, sạt lở đất cục bộ ở mức nhỏ, kết hợp dòng chảy xiết cuốn theo thực bì gây ngập nhà hoặc đổ sập nhà. Các khu vực miền núi và trung du khi xảy ra bão, mưa cường độ cao thời gian kéo dài thường xảy ra lũ bùn kèm theo đất đá. Nếu lũ bùn ở cường độ thấp, áp lực của bùn, đá sỏi không lớn cũng có thể áp dụng mô hình Nhà kê nền thấp.
    Sàn nhà kê lên hệ cột cách mặt đất với khoảng tối thiểu là 500mm , độ cao này tính toán dựa theo thực tế để đảm bảo cho bùn hoặc nước lũ và các vật cuốn theo có thể chảy qua khoảng trống dưới sàn nhà dễ dàng mà không tác hại đáng kể đến hệ kết cấu khung nhà.

(GA01) – NHÀ HAI GÁC CÓ CHỖ CHO GIA SÚC

Mô hình Nhà hai gác có chỗ cho gia súc được Dự án Nhà Chống Lũ triển khai thi công năm 2013, áp dụng cho các xã của huyện Hương Sơn, huyện Đức Thọ (Hà Tĩnh).

Nhà có gác có chỗ cho gia súc
  • Mô tả đặc điểm thiên tai, địa hình khu vực: Các xã của huyện Hương Sơn và huyện Đức Thọ thuộc đặc thù chung của tỉnh Hà Tĩnh: Địa hình hẹp, bị chia cắt bởi đồi núi, sông, suối và khe/lạch nước (vùng Hương Sơn), đồng thời tiếp giáp với hạ lưu sông La/Lam và gần biển nên chịu tác động bởi triều cường (vùng Đức Thọ – ngoài đê sông La) nên khi có bão kèm theo mưa lớn, dài ngày và một số công trình thủy điện nhỏ xả nước sẽ dẫn tới lũ dâng cao, thoát chậm và lũ ngâm dài ngày. Khu vực có lũ quét, ngập, sạt lở đất làm sập nhà, hư hỏng và tốc mái
    Khu vực lũ, nước ngập sâu từ 2,8m đến 3,2m, thời gian ngâm lũ kéo dài từ 7 đến 15 ngày, vào khoảng cuối tháng 7 đến tháng 10 thường có nhiều đợt bão kèm theo mưa lớn gây ngập úng nhiều nơi lượng mưa lớn nhất lên đến 500mm/ ngày đêm
  • Mô tả đặc điểm nhà ở khu vực, thói quen xây dựng: Nhà dân cư ở hiện trạng của khu vực là nhà tường không có gác, không lên tầng với người dân nghèonên khi có lũ quét, ngập, sạt lở đất nhà dễ sập, tốc mái, hư hỏng nặng nề. Người dân không có cách ứng phó chủ động với thiên tai nên khi có lũ họ sống chung với lũ, sinh hoạt trên nóc nhà và giao thông bằng xuồng và thuyền.
  • Nguyên lý hoạt động của mô hình:
    • Địa bàn áp dụng: Mô hình Nhà hai gác có chỗ tránh lũ cho gia súc có thể được áp dụng ở khu vực người dân chăn nuôi gia súc, gia cầm trong khuôn viên nhà chưa có chỗ tập trung hoặc khu vực chăn nuôi không đủ độ cao nền vượt lũ và không có khu vực cao hơn để chuyển vật nuôi tránh lũ lên.
    • Cách thức ứng phó với lũ: Mô hình Nhà hai gác có chỗ cho gia súc có cầu thang phía ngoài cho người và gia súc di chuyển lên tầng trên khi có lũ. Độ cao tầng hai được tính toán vượt trên mức đỉnh lũ lịch sử của khu vực để đảm bảo cho người dân và gia súc có thể lưu trú trong thời gian ngâm lũ.

Sử dụng phần chiếu nghỉ trước khi lên sàn làm nơi cho gia súc, gia cầm tránh lũ. Thiết kế bản thang rộng 1,2m -1,5m, bậc cầu thang có độ cao 10cm- 12cm đảm bảo cho trâu, bò, dê dễ dàng di chuyển lên trên. Phần chiếu nghỉ này có thể căng bạt hoặc lợp mái che mưa và đảm bảo diện tích đủ cho trâu, bò, dê trú ngụ.

Mô hình nhà có cầu thang ngoài còn có tác dụng khi nhà bị lũ ngập, việc di chuyển, sinh hoạt, cứu trợ của người dân và lực lượng cứu hộ bằng thuyền sẽ cập mạn cầu thang ngoài để vào nhà thuận lợi. Toàn bộ gian phía sau để chứa cỏ, rơm, và nông sản; gian trước dành cho người.

(PH01) MÔ HÌNH NHÀ PHAO BIỆT LẬP

Mô hình Nhà phao/ Nhà bè được Dự án Nhà chống lũ thiết kế triển khai xây dựng từ tháng 5/2014-8/2017 tại Tân Hóa, Minh Hóa, Quảng Bình.

Mô hình nhà phao biệt lập

Mô tả đặc điểm thiên tai, địa hình khu vực: Lũ ở huyện Tân Hóa, Minh Hóa, Quảng Bình có mức ngập dao động với biên độ lớn từ 4 – 14m. Thời gian có lũ từ tháng 8 đến tháng 11 âm lịch tùy từng năm, thường chịu 3-4 cơn lũ mỗi năm. Mỗi đợt lũ ngâm lâu từ 3 – 10 ngày và có bão và có dòng chảy.

Địa bàn cư trú lâu đời của người dân Tân Hóa nằm gọn trong vùng lòng chảo thung lũng núi đá vôi. Mưa lũ, nước từ một số xã lân cận đổ về khiến thung lũng thành một túi chứa nước khổng lồ. Hướng thoát nước chủ yếu qua hệ thống hang Tú Làn đổ về Tuyên Hóa và Quảng Trạch trước khi nhập vào cửa Gianh ra biển. Vì lưu lượng thoát nước kém khiến mức ngập lụt ở đây có biên độ dao động lớn (4-14m). Trong trận lũ lịch sử năm 2010, toàn bộ các công trình xây dựng (có cả nhà xây 3 tầng lợp mái) đều bị nhấn chìm dưới mực nước lũ. Do đó, phương án xây nhà vượt lũ đảm bảo vượt qua đỉnh lũ là bất khả thi so với điều kiện kinh tế của người dân.

Sống trong những căn nhà gỗ truyền thống là một phong tục truyền lại từ rất lâu đời ở Tân Hóa. Người dân có tập tục từ xa xưa rằng trong nhà sinh được bao nhiêu người con trai thì bố mẹ phải lo chừng đó bộ khung nhà gỗ làm của thừa kế. Việc làm bộ khung bê tông để nâng cả căn nhà gỗ lên rất tốn kém về kinh tế và vừa không thoát khỏi mức đỉnh lũ vì căn nhà gỗ của người Tân Hóa có bộ cột lớn, cao và gian nhà rộng.

  • Mô tả đặc điểm nhà ở, thói quen xây dựng: Khi chưa có nhà phao, mỗi khi lũ đến, người dân di chuyển đến các điểm cao và điểm tập trung để tránh bão (Chạy lũ lên núi, sử dụng bè,…) và thường bị thiệt hại nhiều về tài sản do không kịp di dời để bảo đảm an toàn. Kiến trúc địa phương của người dân Tân Hóa là nhà gỗ truyền thống nhưng hiện nay đang xuất hiện nhà ống khung bê tông cốt thép xây gạch.
  • Nguyên lý hoạt động:
    + Vùng áp dụng: Mô hình áp dụng cho khu vực có mức lũ cao với biên độ dao động lớn từ 4-14m và xuất hiện bất ngờ. Khi lũ đến, người dân chất hết đồ đạc cùng lương thực và đồ dùng thiết yếu và lên nhà phao trú ẩn chờ cơn bão đi qua, vừa bảo vệ được tài sản và tính mạng.
    + Cách thức chống bão, lũ: Tiếp thu kinh nghiệm làm bè tránh lũ của bà con, Nhà phao/Nhà bè được hình thành với mẫu thiết kế sơ khai là khung nhà bằng gỗ có mặt bằng nhà hình chữ nhật, sàn lát ván gỗ, vách thưng ván gỗ hoặc tôn kẽm, mái lợp tôn kẽm hai mái chảy dọc theo chiều dài nhà. Dưới gầm sàn nhà được bố trí các thùng phuy sắt làm hệ phao nổi giúp nâng toàn bộ nhà, người và tài sản bên trong nổi lên, hạ xuống theo mức nước lũ và được neo giữ bằng hệ cọc trượt hoặc dây neo. Sau thời gian triển khai, mẫu Nhà phao dần được cải tiến, bổ sung các kỹ thuật phù hợp để đảm bảo độ an toàn là lựa chọn tối ưu cho người dân vùng lũ Tân Hóa.

Kết luận

Từ mục tiêu chính của Dự án Nhà chống lũ và cũng là mục tiêu phát triển chung của mỗi cộng đồng vùng chịu ảnh hưởng nặng nề của thiên tai: Ngôi nhà phải giúp người dân an toàn, chủ động ứng phó với thiên tai và nhanh chóng ổn định cuộc sống sau thiên tai. Những ngôi nhà an toàn như đã nghiên cứu và đang đưa vào thử nghiệm trong 7 năm qua đã và đang phát huy tác dụng rất tốt khiến cho những người làm công tác chuyên môn, các chuyên gia, các KTS thực hiện dự án càng khẳng định giá trị của cách tiếp cận từ cộng đồng: Người dân chủ động tham gia xây nhà của mình, KTS chủ động học tập kinh nghiệm từ các cách truyền thống úng phó với sự cực đoan của khí hậu trong dân. Với mục tiêu “chủ động” và “phương thức chung tay”, những mẫu nhà an toàn sẽ được nhân rộng và càng ngày càng được cải tiến để thực sự trở nên thiết thực cho cuộc sống của người dân nông thôn các vùng bão, lũ.

Khái niệm Lũ và Lụt

Lũ là mức nước và tốc độ dòng chảy trên sông, suối vượt quá mức bình thường.

Lụt xảy ra khi nước lũ dâng cao tràn qua sông, suối, hồ, đập và đê vào các vùng trũng, làm ngập nhà cửa, cây cối, đồng ruộng.

Phân loại lũ: Có 3 loại lũ chính: lũ quét, lũ sông và lũ ven biển:

  • Lũ quét: Thường xảy ra trên các sông nhỏ hoặc ở miền núi. Thường là kết quả của những trận mưa rất lớn ở những vùng có độ dốc cao, cây cối bị phá huỷ và đất không còn khả năng giữ nước; Diễn ra trong một thời gian rất ngắn, dòng nước chảy với tốc độ cực lớn, có thể cuốn theo mọi thứ nơi dòng chảy đi qua; Xuất hiện rất nhanh sau khi trời bắt đầu mưa và khó dự báo trước lũ quét sẽ xảy ra ở đâu; Có thể xảy ra khi vỡ hồ, đập.
    Phân loại lũ quét: Lũ quét sườn dốc; Lũ quét nghẽn dòng; Lũ quét bùn đá; Lũ quét do vỡ đập; Lũ quét hỗn hợp
  • Lũ sông: Xảy ra trên sông khi có mực nước cao hơn và tốc độ dòng nước nhanh hơn mức bình thường; Thường do các trận mưa lớn ở đầu nguồn gây ra; Có thể xuất hiện từ từ như ở vùng Đồng bằng sông Cửu Long hoặc nhanh như ở các sông thuộc Trung Bộ;
  • Lũ ven biển (nước biển dâng)

Nguyên Hạnh Nguyên
Cố vấn dự án Nhà Chống Lũ thuộc Quỹ Sống (Sống Foundation)
(Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 10-2020)


Trang thông tin này có sự phối hợp của Văn phòng Điều phối nông thôn mới Trung Ương