Biến đổi khí hậu (BĐKH) là vấn đề cấp bách mà hiện nay các nước trên tòan cầu phải đối mặt. Trong đó, sự gia tăng về nhiệt độ của bề mặt trái đất, sự dâng lên của nước biển cũng như các hiện tượng thời tiết cực đoan đã đặt ra nhiều thách thức đối với các công trình kiến trúc, mà nhà ở xã hội (NOXH) cũng không ngoại lệ.
Đề án NOXH của Việt Nam được hoàn thành không chỉ về số lượng mà còn ở cả chất lượng sống trong từng căn hộ, nhất thiết phải dựa trên các quan điểm đúng đắn trong thiết kế. Tác giả đề xuất 6 quan điểm thiết kế bao gồm: Quan điểm về lựa chọn địa điểm, quan điểm về tính tòan vẹn trong chức năng ở, quan điểm về tính linh hoạt, tính kinh tế cũng như quan điểm về tính đồng bộ và tính bền vững trong thiết kế. Hy vọng các quan điểm thiết kế đó sẽ góp phần hoàn thiện mô hình căn hộ NOXH của Việt Nam nhằm nâng cao chất lượng ở và thích ứng BĐKH.
Phát triển NOXH tại Việt Nam và vấn đề chất lượng ở
Ngày 3/4/2023 Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt Đề án “Đầu tư xây dựng ít nhất 1 triệu căn hộ NOXH cho đối tượng thu nhập thấp, công nhân khu công nghiệp giai đoạn 2021 – 2030”. Đề án NOXH Quốc gia ngoài các thách thức về cơ chế, chính sách mô hình phù hợp nhất thiết phải xem xét thích ứng với các yếu tố của BĐKH.
Bên cạnh đó, Nhà nước khuyến khích các thành phần kinh tế phát triển nhà ở để tạo điều kiện cho mọi người có chỗ ở theo cơ chế thị trường, đáp ứng mọi nhu cầu của người dân, đồng thời có chính sách để hỗ trợ về nhà ở cho các đối tượng chính sách xã hội, người có thu nhập thấp và người nghèo gặp khó khăn về nhà ở nhằm góp phần ổn định chính trị, bảo đảm an sinh xã hội và phát triển đô thị, nông thôn theo hướng văn minh, hiện đại.
Phấn đấu đến năm 2030, tổng số căn hộ các địa phương hoàn thành khoảng 1.062.200 căn. Trong đó, giai đoạn 2021 – 2025 hoàn thành khoảng 428.000 căn; giai đoạn 2025 – 2030 hoàn thành khoảng 634.200 căn.
Ở góc độ tài chính trước mắt, tập trung phối hợp với Ngân hàng Nhà nước Việt Nam triển khai thực hiện Chương trình tín dụng khoảng 120.000 tỷ đồng và các gói tín dụng cụ thể để cho chủ đầu tư và người mua nhà của các dự án NOXH, nhà ở công nhân vay với lãi suất thấp hơn khoảng từ 1,5 – 2% so với lãi suất cho vay trung dài hạn VND bình quân của các ngân hàng thương mại nhà nước (bao gồm Agribank, BIDV, Vietcombank, Vietinbank) trên thị trường trong từng thời kỳ và các ngân hàng thương mại ngoài nhà nước có đủ điều kiện với từng gói tín dụng cụ thể theo chỉ đạo tại Nghị quyết số 33/NQ-CP ngày 11/3/2023 của Chính phủ.
Theo báo cáo của các địa phương, tính đến ngày 18/5, trong giai đoạn 2021-2025 đã hoàn thành 41 dự án NOXH khu vực đô thị, quy mô xây dựng khoảng 19.516 căn; đang tiếp tục triển khai 294 dự án, với quy mô xây dựng khoảng 288000 căn. Trong đó, đa số các dự án mới đang ở khâu chấp thuận chủ trương đầu tư.
Như vậy mục tiêu về số lượng căn hộ NOXH đã được cụ thể hóa và có sự vào cuộc của cả hệ thống các cơ quan hữu quan. Tuy nhiên, dưới góc độ của người làm tư vấn thiết kế cũng còn một số băn khoăn cần giải đáp, đó là: Chất lượng ở trong các căn hộ vốn nhỏ bé nhất từ 25m2 đến 70m2 sẽ như thế nào? Chúng ta vẫn cứ để người dân tự “xoay sở” trong những căn phòng chật hẹp đa phần thiếu thông thóang chiếu sáng tự nhiên?
Thiết kế NOXH nói riêng và nhà ở nói chung nhất thiết phải chú trọng việc tổ chức không gian nội thất, các điều kiện tiện nghi và chất lượng cuộc sống chủ yếu đạt được khi nội thất từng không gian chức năng được đảm bảo. Với các căn phòng chật hẹp ở mức tối thiểu thì giải pháp thiết kế đồ đạc nội thất, tận dụng không gian và khả năng linh hoạt hóa có tính chất quyết định đến chất lượng ở. Như vậy sẽ không có thiết kế hoàn chỉnh khi chỉ tiếp cận từ cái vỏ công trình, mô hình NOXH mà hạt nhân là những căn hộ phải được tiếp cận từ trong ra ngoài – từ không gian nội thất. Bên cạnh đó sự nóng lên của nhiệt độ trái đất cũng như cả hiện tượng thời tiết cực đoan của BĐKH cũng đặt ra nhiều thách thức hơn cho việc xây dựng mô hình NOXH tại Việt Nam.
Những yêu cầu trong thiết kế NOXH, nâng cao chất lượng ở và thích ứng BĐKH
Để xây dựng các quan điểm đúng đắn cho mô hình NOXH ở Việt Nam ta cần bám sát các yêu cầu đặc trưng của thể loại nhà ở này. Căn cứ vào các đối tượng sử dụng đặc thù cũng như các đòi hỏi phát triển bền vững của kiến trúc có xem xét tới tác động của BĐKH. Có thể khái quát các yêu cầu thiết kế căn bản của thể loại NOXH ở Việt Nam như sau:
- Một là vì NOXH được tổ hợp bởi những căn hộ có diện tích nhỏ hẹp (từ 25 – 70m2). Trong những căn hộ nhỏ hẹp gần như tối thiểu đó đòi hỏi các giải pháp tổ chức không gian và sử dụng đồ đạc nội thất đồng bộ để tối ưu hóa khối tích đáp ứng yêu cầu sử dụng của hộ gia đình. Nếu chỉ tổ chức bố trí nội thất giống như nhà ở thương mại sẽ không đủ diện tích và không gian giao thông, gây ảnh hưởng tới chất lượng ở;
- Hai là, phải hạ tối đa giá thành để đáp ứng khả năng chi trả của đối tựơng sử dụng là người có thu nhập thấp, công nhân khu công nghiệp,… Như vậy, không có cách nào khác phải điển hình hóa, modul hóa từ kiến trúc căn hộ cho tới không gian và đồ đạc nội thất để sản xuất đại trà công nghiệp hóa quá trình thi công NOXH. Việc hạ giá thành không chỉ ở chi phí đầu tư ngôi nhà mà còn cần hạ được chi phí trong quá trình sử dụng khai thác vận hành. Các chi phí điện, nước, sưởi ấm cũng như sửa chữa bảo trì NOXH cũng cần xem xét ngay trong quá trình thiết kế. Đòi hỏi về giá thành của NOXH cũng là đòi hỏi giảm tác động tới môi trường góp phần ứng phó BĐKH;
- Ba là, khả năng linh hoạt một cách tòan diện của các căn hộ NOXH. Ngoài các vấn đề linh hoạt để tận dụng không gian trong từng căn hộ, thiết kế NOXH còn cần tính đến linh hoạt trên cả tầng nhà tức là khả năng ghép nối và phân chia căn hộ đáp ứng các yêu cầu trong cả vòng đời công trình. Việc linh hoạt trong tổ chức không gian, vật liệu, thiết bị để đáp ứng được yêu cầu nâng cấp công trình trong tương lai. Sự linh hoạt này đồng thời giúp mô hình NOXH thích ứng với biến động của nhiệt độ, thời tiết cực đoan cũng như quá trình bảo dưỡng vận hành công trình;
- Bốn là phát triển NOXH ngoài số lượng và tốc độ cần lưu ý tới phát triển bền vững. Cũng như bất kỳ thể loại kiến trúc nào khác NOXH nhất thiết được đáp ứng các yêu cầu phát triển bền vững, việc áp dụng các tiêu chí kiến trúc xanh các công nghệ mới trong sản xuất vật liệu và thi công xây dựng sẽ giúp NOXH đạt được tính kinh tế một cách dài hạn. Học tập các kinh nghiệm xây dựng từ truyền thống, ứng dụng thiết kế thụ động là cách ứng xử thông thái để NOXH gia tăng khả năng đối phó với các tác động tiêu cực mà BĐKH đang ngày càng có biểu hiện gia tăng;
- Năm là, BĐKH theo Công ước khung về BĐKH (UNFCCC) là sự thay đổi của khí hậu do sự đóng góp trực hoặc gián tiếp từ các hoạt động của con người làm thay đổi các thành phần của khí quyển, bổ sung thêm cho những biến động khí hậu tự nhiên được quan trắc trong một thời gian khá dài. BĐKH có liên quan đến các hiện tượng thời tiết gây thiệt hại như bão, lũ lụt, mưa lớn và bão mùa đông thường xuyên hơn và dữ dội hơn. Cùng với việc nước biển ngày càng mở rộng do nhiệt độ tăng làm tan băng ở các vùng cực, mực nước biển dâng cao đã bắt đầu gây thiệt hại cho các bờ biển do lũ lụt và xói mòn gia tăng. Theo đó, các KTS và kỹ sư phải tính đến điều kiện thời tiết ngày càng khắc nghiệt khi thiết kế các công trình. Bên cạnh đó, BĐKH sẽ gây ra những thay đổi trong lối sống và mô hình làm việc, từ đó sẽ có tác động đến kiến trúc và thiết kế. Khi khí hậu thế giới tiếp tục thay đổi, thì thiết kế của các tòa nhà mà chúng ta tạo ra cũng phải thay đổi. Các KTS và kỹ sư hiện phải xem xét một loạt các yếu tố mới khi thiết kế các tòa nhà, từ nguy cơ lũ lụt ngày càng tăng đến ảnh hưởng của điều kiện thời tiết khắc nghiệt lên vật liệu.
Đề xuất một số quan điểm thiết kế NOXH hiện nay tại Việt Nam
Để có thể đưa ra các giải pháp, các mô hình NOXH đáp ứng được các yêu cầu nói trên nhất thiết phải xây dựng được các quan điểm trong thiết kế NOXH. Tổng hợp kết quả của những nghiên cứu gần đây, đảm bảo các yêu cầu thiết kế đặc thù chúng tôi đưa ra các quan điểm thiết kế NOXH với nội dung chính như sau:
- Quan điểm về lựa chọn địa điểm
Lựa chọn địa điểm NOXH không những phải phù hợp với cự ly phục vụ các đối tượng thu nhập thấp, công nhân khu công nghiệp… mà còn phải xem xét cẩn thận vị trí của dự án và phân tích các rủi ro khí hậu tiềm ẩn để đưa ra quyết định sáng suốt về vị trí, độ cao và hướng xây dựng nhằm giảm thiểu khả năng tiếp xúc với các hiểm họa khí hậu. - Quan điểm về tính tòan vẹn trong chức năng ở của căn hộ NOXH
Cần khẳng định rằng mỗi căn hộ NOXH là một ngôi nhà ở đúng nghĩa, với những không gian chức năng cơ bản đáp ứng các yêu cầu của các đối tượng sử dụng. Dù diện tích nhỏ hẹp căn hộ NOXH không được thiếu các chức năng chính như: Ăn, ngủ, nghỉ ngơi, nấu nướng, giặt, phơi… Các không gian chức năng trong căn hộ NOXH cần được thoả mãn các điều kiện thông thóang chiếu sáng tự nhiên đảm bảo chất lượng cuộc sống. - Quan điểm về tính linh hoạt trong căn hộ và tòa nhà
Linh hoạt là thuộc tính cơ bản trong thiết kế NOXH. Với những không gian nhỏ bé và có phần chật hẹp việc linh hoạt trong NOXH cần đạt được ở các cấp độ khác nhau. Linh hoạt trong sử dụng và bố trí đồ đạc nội thất, linh hoạt trong phân chia không gian chức năng của từng căn phòng cho tới sự linh hoạt giữa các căn hộ trên mặt bằng tầng điển hình. Với các giải pháp thiết kế linh hoạt sẽ tạo điều kiện và khả năng cao trong việc áp dụng công nghệ thi công xây dựng mới linh hoạt giúp tiết kiệm không gian và khả năng chuyển đổi không gian trong cả vòng đời của căn hộ và tòa NOXH. Tính linh hoạt còn cho phép tòa nhà có thể chịu được các điều kiện khắc nghiệt và có thể thích ứng, điều chỉnh khi các kiểu khí hậu phát triển. - Quan điểm về tính kinh tế dài hạn trong NOXH
Để đáp ứng khả năng chi trả khiêm tốn của người ở các căn hộ NOXH nhất thiết phải được thiết kế điển hình hóa, modul hóa từ đồ đạc nội thất, ngăn chia không gian cho tới kiến trúc bao che của căn hộ. Cần hình thành những căn hộ mẫu với các tiện ích tiêu chuẩn đảm bảo để tổ hợp thành tòa nhà dạng chung cư để tiết kiệm đất đai xây dựng, vật liệu xây dựng nhân công xây dựng và giảm chi phí trong sử dụng vận hành NOXH. Việc tận dụng và khai thác không gian theo chiều cao trong từng căn hộ sẽ mang lại khả năng tiết kiệm diện tích, tiết kiệm đất đai và hiệu quả kinh tế. - Quan điểm về tính đồng bộ các khâu trong xây dựng NOXH ngay từ giai đoạn thiết kế
Với những yêu cầu thiết kế khá phức tạp và đôi khi mâu thuẫn với nhau, ngay từ bước thiết kế đòi hỏi sự hợp tác và đồng bộ hóa của tất cả các khâu như thiết kế, sản xuất vật liệu, sản xuất đồ đạc trong thiết bị cho tới thi công để hình thành nền công nghiệp xây dựng NOXH một cách tòan diện. Tất cả các khâu này nhất thiết phải tuân thủ chiến lược kiến trúc thích ứng BĐKH. Thiếu sự liên hiệp này, chúng ta không thể đưa ra được các giải pháp tối ưu đáp ứng nhu cầu “nhanh, nhiều, tốt, rẻ” đặc thù trong xây dựng NOXH nói chung và đề án một triệu căn hộ NOXH nói riêng. - Quan điểm về tính bền vững trong xây dựng NOXH
Cũng như các thể loại kiến trúc khác, kiến trúc NOXH cần tuân thủ các tiêu chuẩn hiện hành, các tiêu chí kiến trúc xanh. NOXH cần không chỉ bền vững về mặt vật lý mà còn phải bền vững về khía cạnh văn hóa xã hội, những mô hình NOXH mới cần có khả năng chuyển đổi và thích ứng để có thể biến đổi thành thể loại nhà ở cao cấp hơn trong các đô thị tương lai khi điều kiện kinh tế phát triển lên. Việc ứng dụng “thiết kế đảo ngược” giúp tòa NOXH có khả năng thích ứng và khả năng tháo rời hoặc sửa đổi cho phép các cấu trúc phát triển theo nhu cầu thay đổi đồng thời giảm thiểu chất thải.
Kết luận
Phát triển NOXH đã được chính phủ mục tiêu hóa trong các văn bản pháp luật, nó cần có sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị và tiếp tục hoàn thiện từ góc độ quản lý đầu tư, quy hoạch, kiến trúc. Tuy nhiên dưới góc độ thiết kế chúng ta cần làm rõ các quan điểm căn bản nhất để dẫn dắt công tác thiết kế và xây dựng NOXH. Xây dựng mô hình NOXH tại Việt Nam đã rất phức tạp do một loạt đòi hỏi đặc thù như diện tích, kinh tế, chính sách … lại càng khó khăn hơn khi phải thích ứng BĐKH. Việc xem xét kỹ lưỡng các đòi hỏi về chất lượng ở cùng khả năng chống chịu, thích nghi của ngôi nhà với các tác động tiêu cực mà BĐKH mang lại cho phép xây dựng các quan điểm thiết kế một cách đầy đủ hơn. Các quan điểm được đề xuất chỉ ra những định hướng chính trong thiết kế NOXH, từ việc coi mỗi căn hộ là một ngôi nhà với đầy đủ chức năng căn bản nhất cho đến tính linh hoạt tất yếu không chỉ trong mỗi căn hộ mà còn giữa các căn hộ với nhau. Bên cạnh đó, các quan điểm về tính kinh tế, tính bền vững giúp người thiết kế có cái nhìn xa hơn với các nhãn quan xã hội. Vấn đề liên hiệp các khâu ngay trong quá trình thiết kế lại là một quan điểm về tính đồng bộ và hệ thống trong công nghiệp hóa xây dựng NOXH. Như thế, chúng ta có quyền hy vọng mục tiêu xây dựng một triệu căn hộ NOXH không chỉ dừng lại ở số lượng mà còn góp phần tạo ra một mô hình ở tương lai có chất lượng cho đông đảo bộ phận cư dân đô thị trên bình diện Quốc gia.
PGS.TS.KTS Vũ Hồng Cương
Trưởng Khoa Nội thất – Trường ĐH Kiến trúc Hà Nội
Chủ tịch Chi hội Kiến trúc – Nội thất – Hội KTS Việt Nam
(Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 9-2024)
Tài liệu tham khảo:
[1]. Hoàng Anh (2021) – “Kiến trúc NOXH tối thiểu tại Hà Nội” – Luận án Tiến sĩ, Trường ĐH Xây Dựng.
[2]. Vũ Hồng Cương (2015) – “Giải pháp tổ chức không gian nội thất và mô hình căn hộ NOXH tại Việt Nam” – Tạp chí Kiến trúc số 09/2015.
[3]. PGS.TS. Nguyễn Anh Tuấn, ThS. Lê Thị Kim Dung, ThS. Nguyễn Ngọc Bình (2022) – “Một số phát hiện về BĐKH và các tác động đến công trình xây dựng ở Việt Nam” – Tạp chí Kiến trúc số 03/2022.
