1. Ngày…tháng…năm 2003, Văn phòng Hội KTS Việt Nam thanh lý số ấn phẩm cũ lưu trữ ở gầm cầu thang.
Hội chúng ta chật chội, có chỗ cất giữ sách báo xinh xắn như vậy đã là quý hóa. Mọi người hăng hái dọn dẹp, đặng sớm giải phóng gầm cầu thang, lấy chỗ cho số ấn phẩm ít cũ hơn, đang chưa biết lưu giữ vào đâu. Khi ấy trước mắt tôi phát lộ nhiều của quý: những số đầu tiên của thập niên đầu tiên Tạp chí Kiến trúc – Hội KTS Việt Nam.
Quan trọng là, tôi đã không quên xin với chị Y (cán bộ Văn phòng Hội) cho bản thân giữ lại một ít làm của riêng…
2. Về nhà, nhẩn nha đọc lại, mới thấy hay!
Nghiệm ra một điều chẳng có gì mới mẻ: Sách báo càng cũ càng quý như…đồ cổ. Tạp chí Kiến trúc tuy trang trí, màu mè thuở ấy còn khiêm kiệm lắm. Ngay đến giấy in cũng vàng xỉn. Anh em biên tập, làm ma – két, làm bìa, bố cục trang hoàn toàn thủ công. Thế mà trang báo tình cảm lắm.
Vì, các Tạp chí Kiến trúc cũ ấy kể được nhiều chuyện, kể khá chính xác chuyện đời, chuyện nghề của KTS. Và vì, chúng đã hoàn thành nhiệm vụ văn hóa kiến trúc giữa những tháng ngày khốn khó thời xa vắng.
3. Lựa ra đây các số tạp chí từ 1983 đến 1993. Mỗi năm chọn lấy một số, tháng Tư hay gần tháng Tư cho thêm phần ý tứ: Tạp chí Kiến trúc là cơ quan ngôn luận của Hội KTS Việt Nam, (thành lập vào tháng Tư năm 1948). Dưới đây là hai liệt kê từ mươi số của thập niên đầu Tạp chí Kiến trúc:
* Liệt kê thứ nhất
Qua mười năm, Tạp chí Kiến trúc trưởng thành rõ rệt. Nhất là ở các phần mục Kiến trúc sáng tạo (ngày nay gọi là Sáng tác kiến trúc); Kiến trúc Di sản; Lý luận – Phê bình. Lại còn có mục tranh vui do các KTS vẽ. Riêng trang Thông tin từ năm 2000-2006 phát triển thành tờ Bản tin với nội dung chính là giới thiệu hoạt động Hội cơ sở.
* Liệt kê thứ Hai
Ấy là một danh sách dài những tác giả – trụ cột trong mười năm đáng nhớ 1983- 1993.
Hầu hết họ là những KTS, kỹ sư có tên tuổi thuộc các thế hệ từ thứ nhất đến thứ ba thời Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Chưa kể một số học giả, họa sĩ, điêu khắc gia tên tuổi…
Người đọc bấy giờ và cả ngày nay dễ dàng nhận biết những con chữ của họ lấp lánh mỗi trang viết.
Xin nêu ra những tên tuổi từng làm nên “thương hiệu” Tạp chí Kiến trúc của chúng ta: KTS. Huỳnh Tấn Phát (đã mất), KTS. Nguyễn Cao Luyện (đã mất), GS. Bùi Văn Các (đã mất), GS. Nguyễn Mạnh Kiểm, KTS. Nguyễn Chân (đã mất), KTS. Ngô Huy Quỳnh (đã mất), KTS. Nguyễn Quang Nhạc (đã mất), KTS. Lê Quang Ninh (đã mất), KTS. Trần Đức Nhuận (đã mất), KTS. Nguyễn Trực Luyện, KTS. Nguyễn Kim Sến, KTS. Mai Hà San, KTS. Hoàng Đạo Kính, KTS. Đặng Nghiêm Vạn. Nhà Dân tộc học Nguyễn Khắc Tụng, Nhà điêu khắc Lê Công Thành, Họa sĩ Nguyễn Quân, Họa sĩ Phan Cẩm Thượng. Nhà nghiên cứu Đà Lạt Lê Phỉ. KTS. Trương Quang Thao, KTS. Nguyễn Đức Thiềm (đã mất), KTS. Nguyễn Luận, GS. TSKH Ngô Thế Thi, KTS. Tôn Đại, KTS. Đặng Thái Hoàng. KTS. Đặng Tố Tuấn (đã mất), KTS. Trần Hùng, KTS. Huỳnh Lẫm, KTS. Trần Trọng Chi, KTS. Nguyễn Bá Đang, KTS. Hàn Tất Ngạn.
Chưa hết, còn rất nhiều những cây bút khác. 30 năm Tạp chí lấp lánh những trang viết xưa và nay. Âu cũng là dịp để “ôn cố, tri tân”. Mong Tạp chí giữ lấy nếp xưa, ngày càng đẹp hơn, ý nghĩa hơn trong đời sống của giới nghề…
Bìa Tạp chí Kiến trúc Quý IV năm 1983
4.Do thường xuyên đọc Tạp chí của Hội KTS Việt Nam nên tôi đâm nghiền. Số nào cũng cố mua hay xin về để cho cập nhật chuyên môn. (Chả là, tôi làm nghề dạy Lịch sử kiến trúc và Mỹ học). Đến một ngày của năm 1996, tôi đánh bạo viết bài gửi về tòa soạn. May được đăng. Phấn khởi lắm!
Từ đấy, thỉnh thoảng Ban biên tập Tạp chí đặt bài. Có lẽ khó viết hơn cả là về tác giả KTS nôm na là Chân dung nghệ sĩ – Khó ở chỗ phải hiểu và biết cách tôn vinh phương pháp nghệ thuật của họ.
Nhớ dạo tháng 12/2007, nhân ngày sinh thứ 100 của Oscar Niemeyer, tôi có viết bài Trăm năm sống một cuộc đời. Mở đầu bằng câu “Tạo hóa đã phú cho Oscar Niemeyer một Trái tim thông minh tột bực, để rồi trao tặng ông cho nền kiến trúc hiện đại Brasilia và thế giới.” Lo mình nông cạn, không kham nổi bài nên tôi cố tìm hiểu, viết chậm. Bài khá trơn tru, được Tạp chí cho đăng toàn văn chỉ sửa duy nhất chữ “Trái tim thông minh” thành “Bộ óc thông minh” với lý do bộ óc mới biết khôn (?!)
Bị “mất chữ”, tôi tự trách mình tội cẩu thả văn chương. Tức thời chiêm nghiệm lại một số tác phẩm tiêu biểu của Oscar Niemeyer. Đọc đi đọc lại lời phát biểu của ông trước nhà báo Edouard Ballby (The Unesco Courier, tháng 6 – 1992): “Quan niệm hiện nay của tôi (Oscar Niemeyer) về kiến trúc thế nào ư? Giả sử bây giờ tôi đưa thêm một vài sửa đổi những tòa nhà tại Quảng trường Tam quyền, thì chắc chắn sẽ không phải là những sửa đổi về thực chất. Baudelaire (Charles B. 1821-67. Nhà thơ tiên phong của Chủ nghĩa tượng trưng, tham gia Đại cách mạng Pháp 1848) có viết rằng: cái bất ngờ, cái bất quy tắc, cái ngạc nhiên, cái kinh hoàng là một phần trọng yếu của cái Đẹp. Tôi nghĩ ông đã đúng. Tác phẩm kiến trúc phải đẹp, phải bay bổng khác những cái khác”…
Bìa Tạp chí Kiến trúc Quý III năm 1983
Lại bỏ thời gian khảo cứu lần nữa lịch sử Chủ nghĩa Biểu hiện, lan man sang cả nghệ thuật thời gian. Bồi hồi nhớ lại, chính Lỗ Tấn từng nói (xem Tạp văn) đại ý; mấy “ông” Biểu hiện quanh năm suốt tháng chỉ biết vật vã cái “tôi” của mình. Rồi chợt nhớ, trước đó hơn hai thập kỷ, Lenin từng gọi thời kỳ Gorki viết Makar Tsudra, Bà lão Izerghin, Bài ca chim ưng…là thời kỳ Gorki theo đuổi chủ nghĩa Hiện thực – Lãng mạn (tiền thân của chủ nghĩa Biểu hiện). Còn L. N. Tolstoi, trong một lần trao đổi với Tsekhop thì bảo: Này, cái “anh chàng Mũi mỏ vịt” (lúc vui vẻ ông thích gọi Gorki bằng tên ấy) hóa ra có một “trái tim thông minh” đấy nhé!..
Tra cứu cạn nhẽ, tôi tạm yên tâm: con chữ mình dùng cũng không đến nỗi nào. Qua ít bữa, lên Tạp chí thanh minh. Đáp lại, nhà biên tập phán chắc như đinh đóng cột: đó là người ta dịch sai. Mới hay, viết về kiến trúc gian nan lắm. Phải viết sao cho người ta cảm thông được với nhau, đặng có thể ghi nhận cái đáng trọng, đáng yêu của nghề này.
Chuyện chỉ có thế mà tôi cứ tủi thân mãi. Bẵng đi ba năm không dám gửi bài lên tạp chí Kiến trúc, nhưng mới đây cộng tác lại rồi. Vì, tình cảm của tôi với Tạp chí của chúng ta chả bao giờ hết dạt dào…
KTS Đoàn Khắc Tình
