ThS. Trương Trần Trung Hiếu – Cây Bút Vàng 2025: Kết nối giữa tri thức bản địa và thiết kế đương đại

Kiên trì theo đuổi phương pháp nghiên cứu thực địa và tiếp cận nhân học trong kiến trúc, ThS. Trương Trần Trung Hiếu – “Cây Bút Vàng 2025” đã chia sẻ với độc giả Tạp chí Kiến trúc các bài viết về kiến trúc và xã hội, mang đến góc nhìn liên ngành, nơi nghiên cứu thực địa và nhân học trở thành nền tảng cho thực hành kiến trúc. Trong cuộc trao đổi với Tạp chí Kiến trúc, anh chia sẻ về phương thức nghiên cứu, tiếp cận di sản kiến trúc, đồng thời mở ra những khả năng kết nối giữa tri thức bản địa và thiết kế đương đại. Trân trọng giới thiệu tới bạn đọc!

 

Tôi cảm thấy rất bất ngờ khi nhận tin về việc được trao tặng danh hiệu “Cây bút Vàng 2025”. Đây là sự khuyến khích quý giá dành cho nhóm Du khảo và dự án của chúng tôi đang cùng thực hiện suốt thời gian qua.

Nhân dịp này, với cộng tác cùng Tạp chí Kiến trúc cũng khiến tôi cũng suy ngẫm nhiều hơn về việc viết. Trong bối cảnh mà mọi công việc đều phải diễn ra gấp rút với nhiều giới hạn thực tế, viết là cách để chúng ta chậm lại và suy nghĩ tự do hơn. Tôi luôn tin vào mô hình nghiên cứu dựa trên thực hành (practice-informed research) và thực hành dựa trên nghiên cứu (research-informed practice). Ở đó, việc viết đóng vai trò như một thao tác trung gian – vừa giúp hệ thống hóa những gì đã làm, vừa gợi mở những hướng đi mới. Viết và thực hành, vì thế, luôn song hành và bồi đắp cho nhau, giúp chúng ta không chỉ tiếp tục công việc mình đang theo đuổi, tìm thấy ý nghĩa và động lực trên hành trình, mà còn cùng nhau xây dựng những nền tảng suy tư để mở rộng biên độ thực hành trong tương lai.

PV: Điều gì thúc đẩy anh và nhóm Du khảo kiên trì theo đuổi phương pháp nghiên cứu thực địa và chia sẻ trên Tạp chí những nghiên cứu của mình?

Nghiên cứu thực địa là một trong các hoạt động cốt lõi của Dự án Tản Mạn Kiến Trúc từ khi thành lập năm 2019. Chủ đề nghiên cứu chủ chốt của chúng tôi là kiến trúc dân dụng trong đô thị, đó là một tập hợp di sản chưa được thống kê và khảo cứu đầy đủ, do đó, thực địa là bước quan trọng đầu tiên để chúng tôi xây dựng bộ dữ liệu sơ khởi.

Với sự giao thoa liên ngành trong cách tổ chức dự án, kết hợp giữa kiến trúc, lịch sử nghệ thuật, khoa học xã hội và nhân văn, các thao tác thực địa có sự kết hợp đa chiều. Với chuyên môn nhân học, tôi áp dụng phương pháp quan sát tham dự (participant observation) để tiếp cận kiến trúc từ nhãn quan của chính chủ thể. Phương pháp này cho phép tìm hiểu đời sống thực trong tương quan với công trình, từ cách con người tương tác với thực thể xây dựng, thiết lập các mối quan hệ xã hội, đến những động thái bảo tồn hay phá hủy dưới tác động của các điều kiện văn hóa – xã hội. Những hiểu biết này là tiền đề để hướng đến những thực hành thiết kế bền vững và nhân văn hơn.

Qua các cuộc đối thoại và tương tác tại thực địa, chúng tôi thấu cảm được cả niềm tự hào lẫn những gánh nặng thực tế của các gia chủ khi nỗ lực duy trì những ngôi nhà di sản. Trong bối cảnh đô thị biến đổi quá nhanh, khi chỉ số ít công trình được chăm sóc đúng mực, thao tác lưu trữ trở thành nỗ lực khả thi nhất để kịp kiến tạo dữ liệu, giúp tương lai có thể nghiên cứu và suy ngẫm về quá khứ.

PV: Trong các bài viết năm 2025, anh tâm đắc nhất với chủ đề nào và vì sao?

Trong số các tiểu luận thực hiện trong năm 2025, bài viết “Tri thức bản địa: Điểm lại một khuynh hướng thực hành của các văn phòng kiến trúc trẻ tại miền Nam” gợi mở cho tôi nhiều suy ngẫm về lộ trình sắp tới. Bài viết này kết nối nhiều mạch nghiên cứu chúng tôi đang theo đuổi, từ kiến trúc truyền thống, tri thức bản địa, đến phương pháp cộng tác liên ngành và tiềm năng ứng dụng các giá trị di sản vào thực hành đương đại.

Tiểu luận phác thảo một quan sát về các dòng chảy thực hành đang tiếp diễn tại các văn phòng kiến trúc trẻ có quy mô vừa và nhỏ. Đặc trưng về quy mô cho phép họ dành sự chú tâm cho các chủ đề sinh thái và xã hội, từ đó thể hiện nỗ lực tìm kiếm cách ứng dụng các bài học bản địa để thiết kế thích ứng tốt hơn với các điều kiện địa phương. Đây mới chỉ là bước khởi đầu của một hành trình quan sát lâu dài, khi chúng tôi mong muốn đồng hành cùng các văn phòng trong hành trình thực hành và suy tư của họ.

Điều đó cũng dẫn đến một nỗ lực tiếp theo là cùng nhau xây dựng một bộ lưu trữ chuyên sâu về giai đoạn kiến trúc này. Tôi tin rằng việc lưu trữ, song hành cùng các hoạt động cộng đồng là giải pháp khả thi để tránh tình trạng đứt gãy về tri thức và dữ liệu vốn luôn là thách thức trong bối cảnh hiện nay.

PV: Theo anh, nghiên cứu xã hội học nhân học và khảo cứu thực địa có thể đóng góp gì cho thực hành kiến trúc đương đại?

Với xuất thân từ ngành khoa học xã hội và hiện đang theo đuổi nhiều dự án liên ngành về kiến trúc, tôi cho rằng nghiên cứu xã hội không chỉ cung cấp hiểu biết về quá khứ, mà còn mở ra nhiều công cụ suy tư để thực hành kiến trúc đương đại không tách rời khỏi dòng chảy đời sống hiện nay. Sự cộng tác liên ngành kiến trúc – xã hội có thể mang đến nhiều tiềm năng.

Thứ nhất, đó là khả năng tái định vị hệ tri thức bản địa như một nguồn lực thiết kế. Qua quan sát thực địa, chúng tôi nhận thấy một khuynh hướng địa phương hóa đang định hình rõ rệt tại Việt Nam khi các văn phòng chủ động tiếp cận lại tri thức truyền thống. Nghiên cứu nhân học giúp chúng ta nhận diện những giải pháp về vi khí hậu, vật liệu truyền thống hay kinh nghiệm của thợ địa phương, vốn là quá trình thử sai và cải tiến liên tục trong suốt chiều dài lịch sử. Ứng dụng các tri thức này giúp thiết kế phản hồi tốt hơn với bối cảnh xã hội và môi trường hiện tại.

Thứ hai, nghiên cứu xã hội giúp thấu hiểu hành vi tương tác của con người. Khảo cứu thực địa cho phép quan sát cách con người hành xử trong đô thị, cách họ tự sắp xếp và cải tạo môi trường sống trong điều kiện nguồn lực tối thiểu, hay nắm bắt cách sử dụng không gian trong gia đình đa thế hệ, cùng nhu cầu đặc thù của người cao tuổi và các nhóm yếu thế. Khi áp dụng phương pháp quan sát tham dự, thiết kế sẽ phản hồi tốt hơn với nhu cầu của các chủ thể thay vì mang tính áp đặt từ bên ngoài.

Trước những thách thức đương đại, kiến trúc cần sự thích ứng và phản hồi cao hơn. Sự giao thoa giữa kiến trúc và khoa học xã hội – nhân văn giúp chúng ta nghĩ suy về vai trò của người làm kiến trúc, không chỉ như người thiết kế nên công trình mà còn là người tạo ra môi trường nơi nảy sinh các mối quan hệ cộng đồng.

PV: Trong năm 2026, Anh có dự định gì với  việc lan tỏa tình yêu di sản và nghiên cứu – thực hành tới giới trẻ?

Chúng tôi mong muốn tiếp tục đào sâu vào các chủ đề đã cùng phát triển với Tạp chí Kiến trúc trong năm qua, bao gồm các bàn luận về phương pháp nghiên cứu liên ngành, tri thức bản địa, bảo tồn di sản và tái sử dụng thích ứng. Chúng tôi cũng muốn mở rộng biên độ nội dung sang các chủ đề đương đại nhiều hơn. Về mặt phương pháp, chúng tôi đang theo đuổi một số dự án thiết kế tham dự (participatory design), đưa những ý tưởng thử nghiệm liên ngành vào hoạt động thực hành kiến trúc và văn hóa. Chúng tôi rất kỳ vọng được chia sẻ những cập nhật mới nhất và thảo luận sâu hơn cùng quý học giả và độc giả.
Về cốt lõi, Tản Mạn Kiến Trúc hướng tới việc kiến tạo một hệ thống tri thức cộng đồng. Chúng tôi tìm thấy nguồn cảm hứng lớn từ cách TCKT duy trì vị thế là một nền tảng chia sẻ thông tin hữu hiệu. Bởi lẽ tri thức chỉ thực sự lan tỏa và đi vào thực tế khi được vận hành trong một cộng đồng học tập và trao đổi không ngừng.

Trân trọng cảm ơn những chia sẻ của anh!

BBT Tạp chí Kiến trúc
© Tạp chí Kiến trúc

---