Được UNESCO ghi danh vào Mạng lưới các Thành phố sáng tạo trên thế giới, Hà Nội đã và đang từng bước chuyển động theo hướng: “… Lấy sự sáng tạo và coi nền kinh tế sáng tạo làm cốt lõi trong tiến trình phát triển TP năng động, toàn diện và bền vững.”. Trong quá trình ấy, di sản văn hoá vừa là nền tảng tinh thần và vật chất để xây dựng TP sáng tạo, vừa chính là một nhân tố tham gia trực tiếp vào việc tạo lập các không gian sáng tạo của TP.
Các di sản văn hoá nói chung và các di tích kiến trúc nói riêng thường là nơi sinh hoạt văn hoá của cộng đồng, do cộng đồng tạo dựng, nuôi dưỡng, lưu truyền… nên nếu thích ứng tốt với xã hội đương đại sẽ có vai trò thu hút, thúc đẩy các hoạt động cộng đồng, tận dụng sự sáng tạo của mọi tầng lớp trong xã hội.
Nhận thức rõ về vai trò và mối quan hệ giữa di sản văn hoá với các hoạt động sáng tạo, như một lợi thế có sẵn, sẽ giúp cho sự phát triển TP sáng tạo với bản sắc văn hoá mạnh mẽ, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế – xã hội một cách cân bằng, hiệu quả và bền vững. Đó cũng chính là phần nội dung quan trọng được hiện thực hóa trong Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội do UBND TP Hà Nội, Hội Kiến trúc sư Việt Nam chỉ đạo, Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội – Tạp chí Kiến trúc phối hợp tổ chức với sự đồng hành của nhiều đối tác quan trọng trong nước và quốc tế trong 4 năm liên tiếp: Năm đầu tiên 2021 – “hồi sinh” không gian 22 Hàng Buồn; Năm 2022 – Ứng dụng công nghệ trong việc lưu trữ và phục hồi di sản; Năm 2023 – Di sản công nghiệp trong thành phố sáng tạo và đặc biệt tới năm 2024 – Di sản kiến trúc trong Thành phố sáng tạo.
Cuộc tọa đàm “Di sản kiến trúc trong Thành phố sáng tạo” do Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội phối hợp Tạp chí Kiến trúc – Hội Kiến trúc sư Việt Nam tổ chức với sự tham gia của các chuyên gia, KTS, nhà văn hóa và cộng đồng – Không chỉ là dịp đối thoại giữa kiến trúc, lịch sử, ký ức cộng đồng với các không gian di sản kiến trúc tinh hoa của Thủ đô trong hành trình từ quá khứ đến hiện tại và tương lai mà còn là cơ hội để cùng nhìn lại hành trình hướng tới di sản trong 4 năm qua của Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội 2024.
Tạp chí Kiến trúc xin trân trọng giới thiệu tới bạn đọc nội dung cuộc trò chuyện tại Toạ đàm hết sức ý nghĩa này, nằm trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội 2024 (LHTKSTHN).
KTS Hoàng Thúc Hào – Phó Chủ tịch Hội KTS Việt Nam bày tỏ: “Di sản kiến trúc không chỉ động lực về mặt tinh thần mà còn thúc đẩy phát triển kinh tế thủ đô. LHTKSTHN với nội dung tập trung vào di sản, chúng ta đã được thấy sự tương tác, cộng hưởng của các tác giả đương đại với di sản trong quá khứ, từ các khoảng không tới các tác phẩm cộng sinh.”
Những tiếp cận mới cho di sản kiến trúc
Toạ đàm đầu tiên là cuộc gặp gỡ của chuyên ngành bảo tồn, nhà quản lý, tác giả các pavilion, tuyến di sản kiến trúc và nghệ sĩ – Trong sự tương tác với kiến trúc, không gian đô thị và những tác phẩm nghệ thuật.
Nhà văn Nguyễn Trương Quý: Di sản kiến trúc trong thành phố sáng tạo là câu chuyện nhiều chiều, cần sự tham gia của rất nhiều các cấp, các ngành, chuyên gia, người đóng góp trên nhiều lĩnh vực.
GS. TS. KTS Hoàng Đạo Kính: Bản thân chúng ta khi sống ở Hà Nội, đôi khi đã chai lì với những di sản văn hoá, không nhận ra những giá trị văn hoá của nó. Hà Nội là sự kết hợp rất nhuần nhị, nhân văn, gần gũi, với rất nhiều thời kỳ, thế hệ, sự kết hợp của rất nhiều nền văn hoá, từ thời Lý, Trần, Lê… Hà Nội cũng là sự kết hợp của đô thị đặc sắc, chúng ta có cả phố xá, tới những làng nghề, cảnh quan. Khi được mời tham gia hoạt động Lễ hội Thiết kế sáng tạo, tôi được nhận ra, đánh thức giá trị di sản là hết sức ý nghĩa, kết hợp công nghệ vào bảo vệ di sản, rất đáng được trân trọng.
Nhà văn Nguyễn Trương Quý: Lễ hội năm nay lựa chọn khu vực các tuyến phố cho Giao Lộ Sáng Tạo. Không gian năm nay bao gồm chuỗi các công trình có tính đặc trưng cho trung tâm Hà Nội, xưa nay mọi người vẫn lưu giữ chúng ở dạng công trình khuôn mẫu cho thể loại công trình công cộng, hành chính gắn với quá trình thuộc địa hóa và phần nào là thời bao cấp. Lần này, đội ngũ sáng tạo tiếp cận thế nào để phá vỡ lối mòn trong cách nghĩ đó?
KTS Nguyễn Hồng Quang – Người định hình ra ý tưởng thiết kế tại Lễ hội năm nay: Nhóm thiết kế năm nay đã gặp thách thức rất lớn. Trong quá trình tìm hiểu các công trình được cân nhắc rất nhiều, chúng tôi nhận ra có rất nhiều công trình hàng ngày chúng ta vẫn đi qua, nhưng không nhận ra giá trị của nó. Các công trình đánh dấu các giai đoạn quan trọng của Thủ đô thường xuyên bị đóng cửa. Học tập từ nước ngoài, đẩy các giá trị di sản, tài nguyên ra bên ngoài, tôi cũng nhận ra về mặt hình ảnh, chúng ta không hề thua các nước khác, và cái chúng ta thiếu, là cách đẩy các giá trị đó ra bên ngoài.
KTS Nguyễn Trường Lưu – Phó Chủ tịch Hội KTS Việt Nam, Chủ tịch Hội KTS TP Hồ Chí Minh: Tôi được biết đến hoạt động sáng tạo tại Hà Nội trong nhiều năm qua, và năm nay, tôi muốn đi tham quan mô hình hoạt động này, để xây dựng nên hoạt động cho TP Hồ Chí Minh. So với Hà Nội thì, TP Hồ Chí Minh vẫn là thành phố non trẻ, vậy nên, cần làm gì để kết nối di sản đó. Tôi nghĩ rằng, với con mắt tinh tường của chuyên gia tại Toạ đàm hôm nay, chúng ta sẽ vẫn nhìn ra được điểm gì đó, nhưng tôi muốn nhắn nhủ, dù xây dựng một không gian mới, chúng ta vẫn nên giữ lại một vài điều gì đó vốn có, nó sẽ mang lại sự “an lòng” cho công trình mới.
Nhà văn Nguyễn Trương Quý: Đến đây, tôi muốn hỏi thêm trong khu LHTKSTHN đang hoạt động, các công trình di sản đang khai thác dễ nhận biết nhờ tính hoàn chỉnh, đăng đối và giàu tính trang trí của các công trình. Tuy nhiên điều đó cũng đồng nghĩa là đắp thêm cái gì mới vào cũng dễ gây phản ứng. Liệu sáng tạo có nhất định là lúc nào cũng phải áp những yếu tố thị giác mới lên chúng, hay chỉ cần giữ được trạng thái ổn định nhất của chúng?
KTS Nguyễn Hồng Quang: Các yếu tố về mặt nơi chốn, đã mang đến những cảm nhận cho không gian. Mặc dù thành phố đã có nhận diện rất rõ, nhưng khi chúng ta có mục tiêu mới, kế hoạch mới, thì thành phố sẽ có sự giãn nở, để phù hợp với con người hiện tại đang sống trong thành phố. LHTKSTHN là không gian dù cho là vật lý, hay không vật lý của những nhà sáng tạo được phô diễn các tác phẩm của mình với cộng đồng. Qua nhiều năm LHTKSTHN cho thấy tiềm năng di sản rất lớn của thành phố, đặc biệt, đến năm nay, chúng tôi muốn tìm đến những công trình bền vững, với những thiết kế sẽ tồn tại với di sản, nâng di sản thành những viên ngọc, và các pavilion sẽ là góc nhìn để chúng ta quan sát di sản.
GS. TS. KTS Hoàng Đạo Kính: Đối với chúng tôi, đối với công tác tôn tạo bảo tồn, trùng tu các công trình di sản ngày càng được làm vững tay hơn. Nhưng Hà Nội đẹp không chỉ bởi các công trình, mà còn bởi các con phố. Tuy nhiên sau nhiều quá trình cải tạo, các con phố đã mất đi vẻ đẹp rất nhiều. Vậy nên điều chúng ta cần làm, là sáng tạo để cải tạo, chỉnh trang để nâng cấp nó thêm đẹp hơn, duyên dáng hơn. Đối với lõi di sản của Hà Nội là quận Hoàn Kiếm, quận Ba Đình, việc chuyển hoá uyển chuyển, mềm mại, tinh tế các không gian cảnh sắc bằng các cảnh quan nho nhỏ là rất cần thiết. Việc này vừa cần tư duy bảo tồn, vừa cần tư duy sáng tạo. Quận Hoàn Kiếm cũng đã thành công trong việc giải phóng các không gian, bổ sung thêm cho các không gian nho nhỏ, hợp với cảm thức của không gian.
Nhà văn Nguyễn Trương Quý: Trong chia sẻ của KTS Hoàng Đạo Kính cũng đã nhắc đến việc khai thác các không gian tại quận Hoàn Kiếm. Các di sản đương nhiên để sống được trong cộng đồng, phải bắt đầu từ công việc rất thực tế: Trùng tu và cải tạo cơ sở vật chất. Tôi muốn hỏi nhà lãnh đạo của quận Hoàn Kiếm – quận đã tạo ra một sự sinh sắc cho các di sản trong địa bàn gần đây. Thưa các ông, kinh nghiệm phục hồi, cải tạo các công trình kiến trúc ở Hà Nội có những điều gì phức tạp hơn các đô thị khác?
TS. KTS Phạm Tuấn Long – Chủ tịch UBND quận Hoàn Kiếm: Chúng ta đã nhắc đến việc bảo tồn trong khoảng 30 năm trước, những hướng bảo tồn một cách hiệu quả mới được thực hiện cách đây vài năm. Các di sản với rất nhiều giá trị kiến trúc, văn hoá, nghệ thuật mà nhiều người chưa được tiếp cận, vậy nên chúng tôi cùng các nhóm nghệ sĩ muốn nghiên cứu, bảo vệ, đồng thời mang vào thông đẹp, xây dựng bảo vệ di sản. Chúng tôi đã bắt đầu từ các công trình nhỏ trước, như không gian 22 Hàng Buồm, Trung tâm văn hoá di sản.. và đặc biệt tại Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội, chúng tôi muốn khai thác thêm các không gian như vậy.
Nhà văn Nguyễn Trương Quý: Việc hỗ trợ cho các bên sáng tạo nội dung, các nghệ sĩ để đưa các công trình được sử dụng vào các mục đích văn hóa dường như là lối thoát sáng sủa hơn cả để chúng được cộng đồng hưởng ứng?
Nghệ sĩ Nguyễn Thế Sơn: Tôi là người làm nghệ thuật, nhưng lại có nhiều liên quan đến kiến trúc. Tôi cũng có một dự án lớn liên quan đến mặt tiền đô thị. Tôi cho rằng mặt tiền đô thị là ký ức của đô thị đó, nếu đánh mất mặt tiền đó, đô thị sẽ đánh mất ký ức của mình. Khi được tiếp cận đến không gian 22 Hàng Buồm, tôi cũng giống như KTS Hoàng Đạo Kính, rất hoài nghi làm sao để đánh thức di sản. Tính đến nay, không gian 22 Hàng Buồm đã trở thành một điểm đến, thu hút nhiều du khách. Tôi đã thay đổi với không gian bằng những giải pháp xanh, không can thiệp đến phần cứng của không gian, để không gian 22 Hàng Buồm trở thành không gian có thể tổ chức nhiều hoạt động, sự kiện khác nhau. Ngoài ra còn nhiều không gian như Đình Phúc Kiến, phố đi bộ Trần Nhật Duật, không gian Cảm thức Đông Dương…
Sáng tạo trên “Cơ thể” di sản
Nhà văn Nguyễn Trương Quý: Trở lại với chủ đề các pavilion để làm rõ hơn những dụng công sáng tạo của các KTS và nghệ sĩ. Ở đây, có hai nghệ sĩ giám tuyển tham gia công việc vận dụng các không gian di sản kiến trúc như Cung Thiếu nhi Hà Nội và tòa nhà 19 Lê Thánh Tông – Đó là Vân Đỗ và Nguyễn Thế Sơn. Tôi muốn hỏi giám tuyển Vân Đỗ, các tác phẩm và hoạt động nghệ thuật tương tác với công trình Cung Thiếu nhi lần này, ngoài việc là hoạt động quy mô nhất đánh thức công trình sau thời gian dài đóng cửa, có định vị một thế hệ thiếu nhi mới không?
Giám tuyển Vân Đỗ: Làm thế nào để công sức sáng tạo và các thiết kế trong thời gian ngắn đi vào các công trình di sản và được giữ lại lâu dài, trở thành một ví dụ tiêu biểu trong việc khai thác công gian di sản là câu hỏi được chúng tôi đặt ra khi nghiên cứu các không gian này. Với trữ lượng rất lớn tại cung thiếu nhi, chúng tôi đã đề xuất các điểm hoạt động dàn trải và các hoạt động đa dạng cả tĩnh và động. Bên cạnh việc can thiệp một cách nhẹ nhàng các không gian tại cung, chúng tôi xây dựng các không gian triển lãm về những con người đã đóng góp cho công trình này, hay những tác phẩm của các bạn thiếu nhi đã thực hiện tại chính cung thiếu nhi, các hoạt động thường diễn ra tại Cung… Ngoài ra các triển lãm cũng bồi đắp thêm các không gian vốn còn nhiều thiết sót tại công trình – Những gì sẽ được giữ lại sau khi Lễ hội kết thúc.
PGS.TS Nguyễn Việt Khôi – Trường Khoa học Liên ngành Nghệ thuật – Đại học Quốc gia Hà Nội: Lần đầu tiên, thông qua Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội, chúng tôi nhận ra kho báu của mình. Trước khi mở cửa Trường Đại học Tổng hợp, các bạn đến xếp hàng tham quan rất đông. Đây là điều rất tự hào với chúng tôi, và tôi mong muốn, sau Lễ hội này, chúng ta sẽ vẫn giữ lại được các giá trị này cho các thế hệ tiếp theo.
Nhà văn Nguyễn Trương Quý: Tôi muốn hỏi KTS Nguyễn Công Hiệp về cái tên khá gợi liên tưởng trò chơi trẻ em là Rồng rắn lên mây ở không gian xưa cũ như Bảo tàng Lịch sử.
KTS Nguyễn Công Hiệp – CA’ Library: Khi được tiếp xúc tại một đề tài rất đặc biệt như hôm nay, tại một không gian cũng rất đặc biệt, bản thân tôi đã rất thận trọng khi nghiên cứu và đưa ra giải pháp cho không gian này. Tôi muốn tạo ra không gian có tính hiện hữu. Công trình lấy tên gọi Rồng rắn lên mây, gợi nhớ đến trò chơi dân gian đang dần bị quên lãng và cần lưu trữ nó. Không gian được đề xuất cấu trúc phù hợp, ứng xử phù hợp nhất với những vật trưng bày, không gây ra sự xung đột về thị giác chính và tận dụng vật liệu tại pavilion Bến chờ – Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội 2023.
Nhà văn Nguyễn Trương Quý: Nhiều người quan tâm khả năng các cấu trúc được tạo dựng cho LHTKSTHN sẽ được duy trì dài hơi, thậm chí gắn với công trình gốc. Đã từng có những biệt lệ khi các kết cấu của triển lãm hay trưng bày được lưu lại vĩnh viễn như một phần của nơi chốn. Các anh chị nghĩ sao?
Bà Nguyễn Thị Thu Hoan – Phó Giám đốc Bảo tàng lịch sử Việt Nam: Tôi chú ý đến từ “Thúc đẩy” của KTS Hoàng Đạo Kính. Tôi nghĩ đó cũng là từ khoá cho chúng tôi trong việc phát triển bảo tàng. Trước đây, khi nghĩ đến bảo tàng, chúng tôi chỉ nghĩ đến các hiện vật bảo tàng, tuy nhiên khi khách du lịch đến tham quan, họ lại quan tâm đến kiến trúc. Kiến trúc sẽ là nền để tôn lên di sản. Còn việc kéo dài các mô hình, khi duyệt các hiện vật tại bảo tàng, chúng tôi đã cân nhắc rất kỹ, và chúng tôi cũng rất mong muốn được lưu trữ lâu dài. Hiện nay, với các công năng được mở rộng, chúng ta cần có những cải tạo để nó phù hợp với đương đại. Và việc kết hợp giữa kiến trúc và bảo tồn lần này đã mang đến cho chúng tôi những tiếp cận mới. Tôi rất mong, trong thời gian tới, việc bảo tồn trong thời gian tới của công trình sẽ có thêm sự đóng góp của các kiến trúc sư.
TS. KTS Phạm Tuấn Long – Chủ tịch UBND quận Hoàn Kiếm: Sau lễ hội lần này, chúng tôi cũng sẽ phối hợp với Sở văn hoá và kiến nghị với ban tổ chức, vì có nhiều khu vực không thuộc quản lý của quận Hoàn Kiếm, để bàn về cách vận hành, khai thác, sử dụng các không gian này trong thời gian tới. Tôi nghĩ rằng, trong thời gian tới chúng ta cũng sẽ mở ra rất nhiều hướng phát triển mới về di sản trong thành phố.
KTS. Trương Ngọc Lân: Ai cũng muốn công trình của mình có thể được dài hơi trong không gian đô thị này. Tôi mong các công trình này sẽ được mở cửa thường xuyên như một bảo tàng sống, để người dân được tiếp cận. Đó cũng cơ hội để người dân tiếp cận với giáo dục nghệ thuật thong qua các công trình di sản.
KTS Nguyễn Hồng Quang: LHTKSTHN là cơ hội chúng ta gặp gỡ nhau và khai thác tiềm năng của Hà Nội. Và việc đầu tiên chúng ta làm là đặt từng viên gạch, xây dựng lại từng điểm xấu xí. Và tại Lễ hội này, chúng tôi cũng muốn truyền tải thông điệp, cùng xây dựng cho thành phố này thêm đẹp hơn. Hà Nội hoàn toàn có tiềm năng để tiếp cận với quốc tế, và mời các chuyên gia quốc tế cùng tham gia xây dựng phát triển thành phố sáng tạo.
Thuỵ An
(Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 11-2024)
