TS.KTS Hoàng Anh Tú – Cây Bút Vàng 2025: Kiến trúc như một “ngôn ngữ không lời” của văn hóa và xã hội

Với các bài viết chia sẻ kết quả nghiên cứu kiến trúc trong mối liên hệ liên ngành, TS.KTS Hoàng Anh Tú mang đến cách tiếp cận mới khi nhìn kiến trúc như một hệ thống ngôn ngữ và ký hiệu văn hóa. Trong cuộc trao đổi với Tạp chí Kiến trúc, ông chia sẻ về việc mở rộng chiều sâu lý luận, kết nối liên ngành góp phần định hình bản sắc kiến trúc Việt Nam trong bối cảnh hội nhập. Trân trọng giới thiệu tới bạn đọc!

PV: Các bài viết của ông trong năm 2025 đã kết nối kiến trúc với các nghiên cứu liên ngành xã hội, văn hóa và ngôn ngữ. Ông có thể chia sẻ cảm xúc của “Cây bút vàng 2025” với bạn đọc không?

Thành thật mà nói, tôi rất bất ngờ khi nhận được danh hiệu này. Dĩ nhiên là rất vui và trân trọng, nhưng điều ý nghĩa hơn cả là việc những hướng nghiên cứu có phần hơi xa với Kiến trúc – như liên hệ giữa Kiến trúc với Văn hóa hay Ngôn ngữ – lại được rất quan tâm.

Từ lâu tôi vẫn nghĩ Kiến trúc không chỉ là chuyện thiết kế đường nét hay hình khối –  Nó giống như một dạng “ngôn ngữ không lời” của xã hội. Mỗi công trình, mỗi không gian đô thị đều mang theo những lớp ý nghĩa: Lịch sử của một nơi chốn, ký ức của cộng đồng, và cả những mong muốn của một thời kỳ. Khi nhìn kiến trúc theo cách đó, ta sẽ thấy nó gần với các lĩnh vực như ký hiệu học, nhân học hay nghiên cứu văn hóa hơn là ta thường nghĩ.

Vì vậy, với tôi, sự ghi nhận này không chỉ là niềm vui cá nhân. Nó cũng cho thấy rằng trong giới Kiến trúc Việt Nam đang dần có thêm sự quan tâm và sự đồng cảm hướng đến những cách tiếp cận rộng hơn, liên ngành hơn khi nói về Kiến trúc.

PV: Và ông đã theo đuổi hướng tiếp cận này từ lâu phải không ạ?

Có lẽ, xuất phát điểm chính là từ trải nghiệm giảng dạy, hành nghề và nghiên cứu của tôi. Càng làm việc lâu với Kiến trúc, Quy hoạch và Kiến trúc Cảnh quan, tôi càng thấy rằng nếu chỉ nhìn nó từ góc độ kỹ thuật hay thẩm mỹ thì sẽ rất dễ thiếu sót.
Kiến trúc luôn gắn với xã hội, với văn hóa và với cách con người hiểu về không gian. Ví dụ, khi nghiên cứu về biểu tượng trong kiến trúc hay cấu trúc của các đô thị lịch sử, chúng ta “buộc” phải “mượn” thêm những công cụ của ký hiệu học, nhân học đô thị hoặc văn hóa học… Nếu không, rất nhiều câu hỏi sẽ khó có lời giải đáp thỏa đáng.

Tạp chí Kiến trúc là một diễn đàn rất đặc biệt, vì ở đó có chỗ cho tất cả – cả những Kiến trúc sư thực hành  và những người làm nghiên cứu. Với tôi, đây là một nơi phù hợp để chia sẻ những suy nghĩ mang tính lý luận, nhưng đồng thời vẫn giữ được sự đối thoại với thực tiễn nghề nghiệp. Với hơn 40 năm phát triển, tạp chí đã khẳng định rất rõ vai trò là diễn đàn chuyên ngành uy tín, đồng hành cùng sự phát triển của nền kiến trúc Việt Nam.

PV: Theo ông, mối quan hệ giữa nghiên cứu học thuật liên ngành và thực hành kiến trúc có thể tạo ra những chuyển biến gì trong bối cảnh hội nhập hiện nay?

Trong bối cảnh hội nhập hiện nay, Kiến trúc không chỉ được đánh giá qua công nghệ hay hình thức thiết kế. Câu chuyện bản sắc và chiều sâu văn hóa ngày càng trở nên quan trọng.

Ở đây, nghiên cứu học thuật – đặc biệt là nghiên cứu liên ngành – có thể đóng một vai trò khá hữu ích. Nó giúp kiến trúc sư nhìn rộng hơn bối cảnh mà mình đang làm việc: Bối cảnh văn hóa, xã hội, lịch sử của một nơi chốn. Khi hiểu được những yếu tố đó, các giải pháp thiết kế thường sẽ có chiều sâu hơn và gắn với địa điểm hơn rất nhiều.

Một khía cạnh khác cũng quan trọng không kém là vấn đề lý luận. Nếu chúng ta không tự xây dựng những cách đọc và cách diễn giải kiến trúc của mình, thì kiến trúc Việt Nam rất dễ bị hiểu hoàn toàn thông qua các khung lý thuyết từ bên ngoài, những nét riêng của Kiến trúc Việt Nam sẽ dễ bị trở thành những bản sao chép, cóp nhặt từ những nơi xa lạ.

Tôi nghĩ khi nghiên cứu và thực hành có thể “đối thoại” nhiều hơn, chất lượng của cả hai phía đều sẽ tốt lên. Và đó cũng là điều cần thiết cho sự phát triển lâu dài của kiến trúc và đô thị.

PV: Được  biết ông đang tham gia giảng  dạy ở Khoa Quy hoạch – ĐH  Kiến  trúc  TPHCM  và INRS (Institut National de la Recherche Scientifique –Canada), ông  có  thể  chia  sẻ  những  dự  định  của ông trong năm 2026, đặc  biệt  là  trong  những hoạt động kết nối và lan tỏa học thuật tới cộng đồng KTS trong và ngoài nước?

Trong thời gian tới, tôi vẫn muốn tiếp tục theo đuổi một vài hướng nghiên cứu mà mình đã quan tâm trong những năm gần đây. Một trong số đó là cách nhìn kiến trúc như một hệ thống ngôn ngữ và ký hiệu văn hóa. Tôi rất quan tâm đến việc các công trình và không gian đô thị có thể được “đọc” và được “hiểu” bởi đại đa số người dân – nơi hình khối, vật liệu, ánh sáng hay cấu trúc không gian cùng tham gia vào việc tạo ra ý nghĩa cho cuộc sống thường nhật.

Một hướng khác là ký ức đô thị – di sản cảnh quan – đô thị sáng tạo, đặc biệt là những không gian quen thuộc như công viên, quảng trường hay rộng hơn là các không gian mở đô thị nơi các cấu trúc đô thị lịch sử giao thoa và chuyển mình cùng nhịp phát triển của thành phố. Nhiều khi chính những nơi tưởng chừng rất bình dị ấy lại là phần ký ức quan trọng của thành phố, nhưng lại dễ bị bỏ quên trong quá trình phát triển đô thị quá nhanh và chính những nơi chốn đó là một nền tảng quan trọng của tư duy xây dựng một đô thị sáng tạo.

Ngoài ra, tôi cũng quan tâm đến các mô hình quản trị không gian đô thị, đặc biệt là những cách tiếp cận có sự tham gia của cộng đồng. Trong rất nhiều trường hợp, kiến trúc và không gian đô thị không chỉ là sản phẩm của thiết kế, mà còn là kết quả của những tương tác xã hội phức tạp giữa nhiều chủ thể khác nhau.

Tôi cũng mong rằng Tạp chí Kiến trúc sẽ luôn là một diễn đàn mở cho các cuộc trao đổi, là cầu nối giữa học thuật và thực tiễn. Điều quan trọng không chỉ là công bố nghiên cứu, mà còn là tạo ra những cuộc trò chuyện giữa các kiến trúc sư, các nhà nghiên cứu và các học giả từ những lĩnh vực khác.

Trong một thế giới học thuật – thực tiễn ngày càng kết nối, việc xây dựng những mạng lưới trao đổi tri thức – giữa Việt Nam và Quốc tế – là điều rất cần thiết. Tôi nghĩ khi các cuộc đối thoại đó được mở rộng, Kiến trúc Việt Nam không chỉ phát triển trong thực hành mà còn dần hình thành được những đóng góp lý luận của riêng mình.

Cảm ơn những chia sẻ của Ông!

BBT Tạp chí Kiến trúc
© Tạp chí Kiến trúc