Trẻ hóa đô thị: Những thuận lợi và thách thức

Nhận được sự quan tâm, ủng hộ của cộng đồng và chính quyền, quá trình hồi sinh diện mạo, tái phát triển sức sống đô thị đang có những nền tảng và định hướng tích cực, triển vọng. Tuy nhiên, để có được những dấu ấn nổi bật và đáng kể trên hành trình đó, quá trình “trẻ hóa đô thị” cũng phải đương đầu với với rất nhiều thách thức.

Tiềm lực tự thân

Từ lâu, Hà Nội đã có chủ trương di dời nhà máy, xí nghiệp sản xuất ra khỏi nội đô, trong đó có những công trình có tuổi đời hàng trăm năm với giá trị lịch sử và kiến trúc độc đáo. Đây là nguồn “tài nguyên quý giá”, là “quỹ đất vàng” cho sự chuyển đổi thành các không gian văn hóa, sáng tạo, sinh hoạt cộng đồng. Đó là những quỹ đất có thể xây dựng và phát triển các không gian công cộng, công viên cây xanh, công trình hạ tầng xã hội và kỹ thuật đô thị.

Từ nguồn lực văn hóa sẵn có, một số đơn vị kiến trúc đã đề xuất ý tưởng thiết kế khai thác hiệu quả quỹ đất di sản thành không gian công cộng, không gian văn hóa sáng tạo, nơi cộng đồng được trải nghiệm, giải trí, đồng thời góp phần bảo tồn giá trị di sản và định vị hình ảnh thành phố sáng tạo.

Trong Chương trình LIXIL ALP 2023 – 2024 – chương trình nhằm mục đích kết nối và phát triển cộng đồng Kiến trúc – Thiết kế hướng tới những mục tiêu dài hạn, công ty kiến trúc PVCHB đã đề xuất ý tưởng nghiên cứu khai thác một số quỹ đất của Nhà máy xe lửa Gia Lâm sau di dời trở thành mạng lưới không gian công cộng, cây xanh, hoạt động, làm việc và vui chơi mới mẻ nằm trong lòng thành phố hiện tại. Đề xuất hứa hẹn sẽ mang lại những tác động tích cực cho sự phát triển bền vững của đô thị.

Bãi giữa sông Hồng là cảnh quan thiên nhiên hấp dẫn, kéo dài qua nhiều quận nội đô. Sông Hồng gắn liền với sự hình thành và phát triển văn hóa, kiến trúc cảnh quan truyền thống của vùng đồng bằng Bắc Bộ từ bao đời nay, là chứng nhân lịch sử trong ký ức của bao thế hệ người dân Thăng Long – Hà Nội.

Trong các đồ án quy hoạch chung của Thủ đô qua các thời kỳ, sông Hồng và các không gian bãi bồi được xác định là không gian sinh thái đệm quan trọng của Thủ đô, là trục cảnh quan thiên nhiên, trục giao thông đường thủy quan trọng kết nối khu vực nội đô cũ với các khu vực mới phát triển. Với những giá trị lịch sử và văn hóa đó, nơi đây được đánh giá là không gian tiềm năng để phát triển thành không gian công cộng, công viên văn hóa, giải trí, một nơi chốn hứa hẹn của Hà Nội.

Đóng góp cho sự phát triển của không gian công cộng, doanh nghiệp xã hội Think Playgrounds đã đề xuất nghiên cứu “Đánh thức nơi chốn trong thành phố” trong Chương trình LIXIL ALP 2023 – 2024.

Think Playgrounds mong muốn kiến tạo các không gian công cộng như sân chơi tái chế, sân chơi di động, công viên nhỏ thay thế bãi đỗ xe, vườn cộng đồng…nhằm phục vụ sinh hoạt của người dân, đảm bảo sự phát triển đa dạng của hệ sinh thái bản địa, giáo dục môi trường và giúp đô thị thích ứng với biến đổi khí hậu.

Những thuận lợi trên sẽ là nền tảng để tạo thêm không gian công cộng, giải tỏa bớt sự ngột ngạt của đô thị, nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân, góp phần cải tạo, chỉnh trang đô thị theo hướng nhân văn, bền vững, gìn giữ và phát huy giá trị của những di sản đô thị.

Sự ủng hộ của cộng đồng

Không chỉ có những lợi thế về “tài nguyên”, thuận lợi cho quá trình “trẻ hóa đô thị” còn đến từ sự ủng hộ của cộng đồng.

Trên thực tế đã có một số hoạt động văn hóa, lễ hội với mục tiêu biến di sản công nghiệp thành không gian văn hóa sáng tạo nhận được sự quan tâm của đông đảo cộng đồng. Sau 12 ngày tổ chức, Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội 2023 – sự kiện cho thấy những hình thức tái sinh diện mạo đô thị, đánh thức di sản đã tạo dấu ấn lớn đối với người dân, giới chuyên môn. 200.000 lượt khách đến tham quan, trải nghiệm các hoạt động tại Nhà máy Xe lửa Gia Lâm; 30.000 lượt khách tham quan Tháp nước Hàng Đậu; thu hút sự hưởng ứng, chủ động sáng tác của 1.000 nhà sáng tạo nội dung, hơn 4 triệu thảo luận trên mạng xã hội; 26.000 vé tàu đã bán ra cho khách trải nghiệm chuyến tàu di sản.

Cũng trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2023, những kịch bản phát triển bãi giữa sông Hồng được các chuyên gia, kiến trúc sư thảo luận sôi nổi tại Hội thảo cho thấy sự quan tâm của giới nghề đối với những giải pháp tái sinh đô thị, nâng cao chất lượng không gian sống bền vững.

Hội thảo Công viên văn hóa đa chức năng tại khu vực bãi nổi và bãi giữa ven sông Hồng trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội năm 2023 thu hút sự quan tâm của đông đảo chuyên gia, kiến trúc sư, nhà khoa học cũng như các cơ quan quản lý. Việc lập đề án hướng tới mục tiêu khai thác hiệu quả quỹ đất và lợi thế tiềm năng, vẻ đẹp tự nhiên của sông Hồng, lấy sông Hồng là trục cảnh quan tạo ra không gian mở, xanh, có hạ tầng đô thị văn minh, hiện đại, làm điểm đến vui chơi, tham quan du lịch hấp dẫn mang lại nhiều lợi ích.

Tiến sĩ, Kiến trúc sư Phan Đăng Sơn – Chủ tịch Hội Kiến trúc sư Việt Nam cho rằng thành phố nên tập trung thiết lập các tuyến giao thông ngầm dưới lòng sông để kết nối đô thị hai bờ; tổ chức các vành đai xanh, cảnh quan mang tính chất sinh thái bản địa, lựa chọn hệ sinh thái khả thi với đặc điểm vùng cận sông, vùng ngập nước.

Bên cạnh đó, những hoạt động góp phần hồi sinh đô thị còn có sự quan tâm của chính quyền, các cơ quan chức năng. Đối với việc di dời các nhà máy cũ ra khỏi nội đô, Hà Nội sẽ xem xét, đánh giá và có kế hoạch phù hợp để đảm bảo môi trường và dành quỹ đất cho không gian chung, trên tinh thần khai thác tối đa và sử dụng hiệu quả mọi nguồn lực để phát triển ngành công nghiệp văn hóa Thủ đô, từng bước thực hiện cam kết với UNESCO là đưa Hà Nội trở thành trung tâm văn hóa sáng tạo của khu vực và thế giới.

Nói về những nguồn lực tham gia vào quá trình “ trẻ hóa đô thị”, PGS.TS Nguyễn Minh Hòa – Phó Chủ tịch Hội Quy hoạch phát triển thành phố Hồ Chí Minh nhận định: “Ai sẽ tham gia trẻ hóa thành phố và những nguồn lực nào có thể huy động được? Trong số đó, nhận thức của các nhà lãnh đạo, những người ra quyết định là quan trọng nhất. Do vậy, để “trẻ hóa đô thị”, cần chú ý ba điều: Một là làm sao tạo ra hứng khởi để các kiến trúc sư, nhà quy hoạch, chuyên gia tích cực tham gia vào công cuộc “trẻ hóa đô thị”; hai là làm sao để những sáng kiến đô thị đến được với lãnh đạo thành phố một cách trọn vẹn nhất; ba là làm sao để các nhà đầu tư, doanh nghiệp đóng góp cùng với thành phố hiện thực hóa các đề án thúc đẩy “trẻ hóa đô thị”.

Nền tảng pháp lý tạo cơ hội rộng mở

Các chính sách tạo cơ sở pháp lý cho quá trình “trẻ hóa đô thị” trên các phương diện: cải tạo chung cư cũ, phát triển không gian văn hóa sáng tạo, không gian công cộng, xây dựng nhà ở xã hội, thúc đẩy “không gian xanh” trong đô thị.

Những chính sách pháp lý tạo điều kiện phát triển “không gian văn hóa sáng tạo” từ quỹ đất di sản có thể kể đến như: Quyết định số 130/QĐ-TTg ngày 23/01/2015 của TTCP về biện pháp, lộ trình di dời và việc sử dụng quỹ đất sau khi di dời cơ sở sản xuất công nghiệp, bệnh viện, cơ sở giáo dục đại học, cơ sở giáo dục nghề nghiệp và các cơ quan, đơn vị trong nội thành Hà Nội; Nghị định 67/2021/NĐ-CP ngày 15/7/2021 sửa đổi Nghị định 167/2017/NĐ-CP ngày 31/12/2017 của Chính phủ Quy định việc sắp xếp lại, xử lý tài sản công; Nghị quyết số 09-NQ/TU của Thành ủy về “Phát triển công nghiệp văn hóa trên địa bàn Thủ đô giai đoạn 2021 – 2025, định hướng đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045”. Theo đó, Hà Nội sẽ xây dựng các cơ chế, chính sách đặc thù của Thủ đô để phát huy sự sáng tạo dựa trên các nguồn lực công nghiệp văn hóa cho phát triển bền vững như: Chuyển đổi di sản công nghiệp, nhà, biệt thự cũ, di sản đô thị, di sản ký ức thành di sản văn hóa mới.

Đối với những chung cư cũ đã xuống cấp, ngày 23/9/2021, HĐND TP Hà Nội đã thông qua nghị quyết về đề án cải tạo, xây dựng lại chung cư cũ trên địa bàn thành phố. Trong giai đoạn 2021 – 2025, thành phố lên kế hoạch cải tạo lại 10 khu chung cư cũ, có nguy cơ sụp đổ, phải di dời khẩn cấp người dân, 6 khu có tính khả thi để cải tạo và tiếp tục đôn đốc 14 dự án cải tạo chung cư cũ đang triển khai. Vừa qua, Quốc hội đã thông qua Luật Nhà ở (sửa đổi) trong đó đã quy định cụ thể các yêu cầu về quy hoạch cải tạo, xây dựng lại nhà chung cư.

Cụ thể, theo Luật Nhà ở (sửa đổi) được thông qua, căn cứ danh mục, địa điểm có nhà chung cư thuộc trường hợp phải phá dỡ để xây dựng lại, Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quyết định giải pháp quy hoạch xây dựng lại cả khu chung cư hoặc giải pháp quy gom để thực hiện xây dựng lại một số nhà chung cư trên cùng địa bàn cấp xã, cấp huyện hoặc cấp huyện lân cận nhằm đảm bảo hiệu quả kinh tế – xã hội, môi trường, gắn với cải tạo, chỉnh trang đô thị. Những chính sách tạo nền tảng pháp lý cho việc cải tạo, đảm bảo công năng và thẩm mỹ cho những khu chung cư đã xuống cấp, mang lại diện mạo đầy sức sống cho không gian đô thị.

Không gian xanh đóng vai trò quan trọng trong quá trình tái sinh diện mạo và chất lượng sống nơi đô thị. Mô hình bảo đảm phát triển đô thị bền vững này đã được định hướng rõ trong Quy hoạch chung xây dựng Thủ đô Hà Nội đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050. Quy hoạch chung xây dựng Thủ đô Hà Nội được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt năm 2011 tại Quyết định số 1259/QĐ-TTg đã định hướng tổ chức không gian cho Hà Nội với mô hình phát triển chùm đô thị, trong đó, đô thị trung tâm được phân cách với các đô thị vệ tinh, thị trấn bằng hành lang xanh. Trong đó, Quyết định định hướng rõ, hành lang xanh gồm khu vực nông thôn, hệ thống sông, hồ, đồi núi, rừng tự nhiên, vùng nông nghiệp…được bảo vệ để trở thành khu hậu cần phục vụ đô thị, giữ gìn cảnh quan và bảo đảm môi trường sống đô thị.

Dự thảo định hướng và tầm nhìn phát triển Thủ đô Hà Nội thời kỳ 2021 – 2030, tầm nhìn đến năm 2045 liên quan đến phát triển các không gian xanh, không gian công cộng đô thị. Trong đó, về quan điểm phát triển không gian: Xác định thúc đẩy phát triển các không gian công cộng, không gian xanh, cây xanh, mặt nước đô thị: Tăng không gian xanh, không gian công cộng, bảo vệ không gian sông hồ, cảnh quan mặt nước; Mở rộng không gian đô thị xanh, hiện đại, thông minh, xây dựng đô thị đặc sắc kết hợp cây xanh, mặt nước, văn hóa, lịch sử hòa quyện với các lợi thế cảnh quan thiên nhiên có chất lượng môi trường cao.

Về định hướng về không gian hoạt động kinh tế xã hội Thủ đô Hà Nội thời kỳ 2021 – 2030 đã xác định không gian công cộng, không gian xanh là 1/5 không gian chính. Cụ thể: “Không gian công cộng (không gian xanh) phát triển hệ thống công viên, cây xanh, mặt nước của Thủ đô bền vững, đáp ứng mục tiêu quy hoạch và tạo bản sắc đô thị. Phát triển không gian xanh Thủ đô Hà Nội bao gồm các hành lang xanh, vành đai xanh, đô thị sinh thái, công viên sinh thái, khu sản xuất nông nghiệp chất lượng cao, vùng trồng hoa, vùng bảo tồn cây xanh, trục cảnh quan (Trích báo cáo Quy hoạch Thủ đô 14/9/2023).

Trong suốt quá trình từ khi bắt đầu tiến hành Đổi mới, chính sách về nhà ở có nhiều thay đổi nổi bật. Xen giữa trong giai đoạn xây dựng, hoàn thiện Luật Đất đai là Chương trình phát triển nhà ở quốc gia đến năm 2020 được ban hành năm 2004; Luật Nhà ở năm 2006 có quy định chi tiết về phát triển NƠXH; Năm 2010 Chính phủ ban hành Chương trình Nâng cấp đô thị quốc gia giai đoạn 2009 – 2020, kèm theo các quyết định phát triển nhà ở cho công nhân, học sinh, sinh viên, người thu nhập thấp ở các đô thị; Năm 2014 Luật Nhà ở được sửa đổi, bổ sung và đến năm 2023 Chính phủ ban hành Đề án xây dựng ít nhất 1 triệu căn hộ NƠXH xã hội đến năm 2030… .

Nghị định 49/2021/NĐ-CP quy định: Tại các đô thị loại đặc biệt, loại I, loại II và loại III trong quá trình tập, thẩm định và phê duyệt quy hoạch đô thị; quy hoạch xây dựng nông thôn; quy hoạch phát triển khu công nghiệp; quy hoạch xây dựng các cơ sở giáo dục đại học, trường dạy nghề, UBND cấp tỉnh có trách nhiệm căn cứ vào nhu cầu nhà ở xã hội trên địa bàn và chương trình, kế hoạch phát triển nhà ở đã được phê duyệt để bố trí đủ quỹ đất dành cho phát triển nhà ở xã hội.

Ths.KTS Lã Hồng Sơn – Phó Chủ tịch Hội Quy hoạch phát triển đô thị Hà Nội đánh giá: “Hệ thống các văn bản Luật, Nghị định, Thông tư, các văn bản của thành phố, huyện đối với công tác lập quy hoạch và hệ thống các chính sách khác có liên quan đã chú trọng: Bảo vệ môi trường, phòng ngừa hiểm họa ảnh hưởng đến cộng đồng, cải thiện cảnh quan, bảo tồn các di tích văn hóa, lịch sử và nét đặc trưng địa phương…Hệ thống cơ sở pháp lý có ý nghĩa quan trọng nhằm phát triển nhanh và bền vững Thủ đô theo hướng đô thị xanh, thành phố thông minh, hiện đại”.

Thách thức trong quá trình “trẻ hóa đô thị”

Song song với đầu tư phát triển các khu vực đô thị mới, việc cải tạo đô thị, đặc biệt là cải tạo những khu dân cư cũ, ô phố là nhu cầu tất yếu đang được các thành phố quan tâm. Tuy nhiên trên thực tế, công tác này còn nhiều thách thức khi dân số cơ học ngày càng tăng, gây sức ép lên hệ thống hạ tầng kỹ thuật cũng như hạ tầng xã hội vốn đã thiếu.

KTS Nguyễn Trường Lưu – Chủ tịch Hội KTS thành phố Hồ Chí Minh nhận định: “Quá trình “trẻ hóa đô thị” hiện nay có nhiều thuận lợi khi chúng ta có đội ngũ kiến trúc sư, nhà quy hoạch đô thị có đầy đủ kiến thức để thực hiện một công cuộc trẻ hóa, tuy nhiên chỉ phù hợp với các đô thị mới, quy mô nhỏ hoặc từng khu vực trong một đô thị vừa hoặc một đô thị lớn. Đối với Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh, có thể gọi đó là siêu đô thị, thậm chí như Hà Nội còn có tuổi đời hơn ngàn năm, có sự chồng lấn giữa di sản kiến trúc và khu ở mới, “trẻ hóa đô thị” là một bài toán khó. Mặt khác, khi quy mô đô thị quá lớn, dân số quá đông, việc trẻ hóa đồng bộ một thành phố sẽ có nhiều trở ngại vì còn phụ thuộc vào điều kiện kinh tế”.

Những chương trình, đề án, dự án để cải tạo đô thị mới tập trung chính vào cải tạo chung cư cũ, tuyến đường, tuyến phố. Theo KTS Nguyễn Minh Đức, tại các ô phố của Hà Nội hiện mới chỉ diễn ra hình thức cải tạo đô thị theo kiểu đơn lẻ, nhiều hộ dân cư trong đô thị tự xây mới, xây xen, cải tạo, ít đóng góp cho việc cải thiện cảnh quan chung của khu vực. Một số tuyến phố chính được triển khai cải tạo, chỉnh trang nhưng chủ yếu chỉ là sửa chữa mặt đứng, biển hiệu, biển quảng cáo, hệ thống cây xanh, vỉa hè, chiếu sáng.

Những yêu cầu cụ thể về lập quy hoạch, thiết kế đô thị ngay cả trong các nghị định, thông tư hướng dẫn vẫn còn thiếu dẫn đến công trình xây dựng đơn lẻ thiếu tính tổng thể.

Số lượng nhà chung cư đã và đang thực hiện cải tạo còn chiếm tỷ lệ khiêm tốn so với tổng số nhà chung cư cần phải thực hiện cải tạo, xây dựng lại do một số nguyên nhân: Luật Nhà ở năm 2014 và các văn bản hướng dẫn thi hành chưa quy định cụ thể về các trường hợp nhà chung cư phải phá dỡ để cải tạo, xây dựng lại dẫn đến công tác triển khai gặp nhiều khó khăn; lực cản từ việc không di dời được người dân ra khỏi các chung cư nguy hiểm; chưa xác định rõ trách nhiệm của các chủ thể có liên quan trong việc kiểm định, đánh giá chất lượng nhà chung cư; các cơ chế ưu đãi để khuyến khích các chủ đầu tư tham gia thực hiện dự án còn chưa đủ sức thu hút…

Đối với sự phát triển không gian sáng tạo (KGST), sự nở rộ ở Hà Nội thời gian qua với hoạt động phong phú, đa dạng cho thấy nhu cầu kết nối của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo cho các ngành công nghiệp văn hóa phát triển. Tuy nhiên, những tổ hợp không gian sáng tạo này dù tỏ rõ sức hấp dẫn đối với giới trẻ nhưng chỉ hoạt động được trong thời gian ngắn.

Ngoài ra, một trong những khó khăn chung đối với các chủ đầu tư KGST là hiện chưa có quy định rõ ràng về loại hình hoạt động của KGST. Theo quy định hiện tại, KGST vẫn phải có tư cách pháp nhân, phải đóng thuế, trả tiền thuê nhà, trong khi đó, đây là mô hình kinh doanh vì cộng đồng thì rất cần một chính sách khác.

Về phương diện nhà ở xã hội (NƠXH), chính sách vẫn còn tồn tại một số hạn chế: Tiếp cận đất đai: bị hạn chế do hệ thống định giá và thuế đất còn nhiều bất cập; những dự án nhà ở xã hội đa số nằm rải rác không tập trung, quy mô nhỏ lẻ, giao thông tiếp cận và tiện ích chưa thuận tiện phù hợp; thiếu hụt nguồn cung do cơ chế cho phép chuyển đổi mục đích sử dụng, nhiều dự án khi được cấp phép NƠXH nhưng một thời gian thì chuyển đổi thành mục đích thương mại; dù đã có quy định về đối tượng và điều kiện được mua NƠXH (Luật Nhà ở 2014 và Nghị định 100/2015/NĐ-CP 2015) nhưng thực tế người có nhu cầu ở thực mua NƠXH khó đáp ứng đúng đối tượng và điều kiện.

© Tạp chí Kiến trúc