Các đô thị lớn, nhỏ của Việt Nam đều tồn tại trong nó sự đa dạng, đan xen có phần hỗn độn cả về quy hoạch lẫn kiến trúc công trình. Nói một cách “lạc quan”, chính sự bất hài hòa đó đã làm nên “tính cách riêng” của kiến trúc đô thị Việt Nam đương thời. Liệu đây có thật sự là tương lai đô thị mà chúng ta đang cùng nhau hướng đến?
Đồ án Trung tâm Thanh niên Châu Á tại Hà Nội của SV Đinh Bá Minh Vương đã lọt vào vòng chung kết và được trưng bày tại ARCASIA 2013 tại Kathmandu, Nepal
Trong bối cảnh “kiến trúc mở” này, vai trò của các tổ chức hành nghề kiến trúc chuyên nghiệp có phần mờ nhạt. Nhiều hội thảo của giới kiến trúc đã kết luận về vấn đề mà ai cũng nói, ai cũng biết – rằng KTS ở nước ta thừa về số lượng nhưng thiếu về chất lượng.
Nhìn từ lăng kính đào tạo, nhà trường chắc chắn có trách nhiệm trong vấn đề này song không phải là tất cả. Các tổ chức hành nghề, các đơn vị sử dụng lao động luôn “chê trách” các nhà trường xa rời thực tiễn, không chịu đổi mới, không cung cấp sản phẩm mà xã hội cần. Thực tế hành nghề hiện nay đã khiến cho các cơ sở đào tạo có những bối rối nhất định. Nhiều “chuyện” diễn ra không phải là không nhận thấy, nhưng không chắc các nhà giáo muốn dạy cho sinh viên. Nhiều vấn đề có lẽ các nhà trường đành phải tạm quên đi để hướng sinh viên đi theo “lề phải” của nghề kiến trúc sư.
Đứng trên lằn ranh giữa hàn lâm – chuẩn tắc với thực tiễn – hỗn độn, nhà trường sẽ lựa chọn phương thức ứng đối thế nào để tiếp tục theo đuổi tôn chỉ đào tạo của mình, trong khi vẫn linh hoạt tiệm cận những đòi hỏi từ thực tiễn cuộc sống? Trong khuôn khổ bài viết này, chúng tôi muốn được chia sẻ ít nhiều kinh nghiệm đào tạo của chúng tôi trong thời gian gần đây với các đồng nghiệp, để chúng ta cùng hướng tới mục tiêu chung: Xây dựng nền kiến trúc Việt Nam phát triển và có bản sắc.
Đào tạo kiến trúc sư tại trường đại học Phương Đông
Công tác đào tạo KTS ở nước ta luôn bị chỉ trích là “Lý thuyết suông và xa rời thực tế”, rằng “Chúng ta đang thua ngay trên sân nhà khi cho ra trường những lớp KTS kém cạnh tranh với KTS ngoại… Trong hơn 20 cơ sở đào tạo KTS trên cả nước, có một số cơ sở đào tạo đã bắt đầu nhận thức được tầm quan trọng của việc thoát ra khỏi những hạn chế của cách đào tạo kiểu cũ. Nhiều cách làm mới, hướng đi mới bắt đầu được quan tâm thể nghiệm, trong đó có khoa Kiến trúc – công trình thuộc đại học Phương Đông.
Hiện tại, sau gần 20 năm đào tạo KTS và kỹ sư công trình, Khoa đang đào tạo khối ngành Kiến trúc với 2 chuyên ngành: Kiến trúc công trình và Kiến trúc Phương Đông. Ngành Quy hoạch vùng và đô thị sẽ được triển khai đào tạo từ năm học 2014-2015. Ngoài ra, Khoa cũng đào tạo khối ngành Công trình với 3 ngành học khác. Tổng số sinh viên theo học ngành Kiến trúc hiện có trên 1.100 / 5 khóa, chiếm 50% tổng số sinh viên toàn khoa.
* Chuyên ngành Kiến trúc công trình
Trong những năm gần đây, chương trình đào tạo chuyên ngành Kiến trúc công trình đã phát triển và đổi mới mạnh mẽ: Đã xây dựng và bổ sung nhiều môn học mới, mạnh dạn thay thế một số môn học không còn phù hợp với thực tế hành nghề KTS. Đặc biệt, việc đổi mới hình thức giảng dạy đồ án kiến trúc đã giúp cho chất lượng đào tạo được nâng lên rõ rệt.
Về đổi mới môn học, Khoa Kiến trúc công trình đã đưa vào những môn học thiết thực và hữu ích để giảng dạy cho các KTS tương lai như: Nhận diện không gian kiến trúc được đưa vào giảng dạy cho sinh viên năm I, giúp sinh viên tiếp cận với không gian kiến trúc, không gian đô thị một cách cụ thể dưới góc nhìn chuyên môn; môn học Kiến trúc bền vững mang tính “thời sự” cao, thực sự cần thiết cho các KTS tương lai. Những kiến thức về sử dụng vật liệu hoàn thiện trong kiến trúc, thiết kế mặt đứng, thiết kế ánh sáng đã đưa vào giảng dạy trong môn học Vật liệu hoàn thiện kiến trúc và thiết kế mặt đứng (Facade). Đây đều là những kiến thức mới ở Việt Nam được các giảng viên trẻ đúc kết và truyền tải qua nhiều tài liệu giảng dạy quý giá thu thập từ châu Âu và Hoa Kỳ – những nơi dẫn đầu trong việc nghiên cứu, áp dụng những công nghệ mới trong thiết kế và xây dựng công trình.
Ngoài ra, trong chương trình giảng dạy, sinh viên còn được tiếp cận thực tế qua hai workshop quan trọng liên quan tới thiết kế đô thị trong các khu vực di sản lịch sử và nghiên cứu tác động của đô thị hóa ở các vùng ven đô. Các workshop này luôn được xem là “đặc sản” mà chỉ sinh viên kiến trúc theo học tại đại học Phương Đông thường xuyên được học. Đây luôn được coi là “cuộc chơi lớn” mà hầu hết sinh viên háo hức chờ đợi với cách học hoàn toàn mới mẻ. Mỗi đồ án nghiên cứu được dày công tổ chức dưới dạng workshop với nhiều chuyên đề phong phú do các giáo sư, chuyên gia đa ngành cùng tham gia giảng dạy, cùng với những chuyến điền dã khảo sát hiện trạng, và các buổi làm việc tập trung tại xưởng đồ án, thuyết trình báo cáo kết quả nghiên cứu… Trong các workshop này, sinh viên được trải nghiệm như các KTS thực thụ khi phải giải quyết vấn đề theo tư duy logic và trình tự khoa học chuyên ngành, từ việc tìm kiếm thông tin, nghiên cứu, phân tích và đánh giá hiện trạng, để rồi đề xuất các phương án thực tế dưới sự cố vấn của các chuyên gia và giảng viên hướng dẫn. Việc kết hợp nhuần nhuyễn giữa lý thuyết – thực tế, sự tập trung chuyên cần của sinh viên và sự nhiệt tình cao độ của giảng viên đã mang lại nhiều trải nghiệm và kết quả bất ngờ sau mỗi workshop. Mỗi sinh viên dường như “lớn” hơn, dày dạn hơn, hiểu biết hơn và bản lĩnh hơn khi bắt tay thực hiện đồ án tốt nghiệp.
Mô hình học đồ án theo nhóm nghiên cứu và tổ chức như các workshop cho sinh viên năm thứ 4 và 5 đã được khoa Kiến trúc – công trình áp dụng từ 8 năm nay, đã đem lại những kết quả tích cực trong đào tạo. Kể từ năm học tới, theo lộ trình đổi mới chương trình đào tạo, Khoa sẽ bổ sung thêm một workshop nữa về Thiết kế cảnh quan đô thị để giảng dạy cho sinh viên kiến trúc những năm cuối.
* Chuyên ngành Kiến trúc Phương Đông
Xác định không đào tạo ra những kiến trúc sư chỉ biết vẽ tranh về nhà cửa mà phải thực sự biết sáng tác, gắn với thực tiễn và kết nguồn từ văn hóa của người Việt, chương trình Kiến trúc Phương Đông được lựa chọn là chương trình đào tạo mang bản sắc của Đại học Phương Đông. Chương trình được thiết kế với những môn học đặc thù nhằm trang bị cho sinh viên những kiến thức xã hội và nghề nghiệp quan trọng. Đồ án được ra đề và thiết kế nhiệm vụ dựa trên những địa điểm thật, vấn đề thật, phục vụ đối tượng thật. Lý thuyết gắn với thực tiễn, không học kiểu giả định. Sinh viên chuyên ngành kiến trúc Phương Đông phải “lăn” vào thực tế, cảm nhận vấn đề theo cách riêng của mình. Những đề xuất được định hướng phù hợp với các quan điểm sống bền vững, thân thiện với môi trường, áp dụng công nghệ xây dựng hiện đại nhằm mang lại không gian sống và làm việc tốt nhất cho con người.
Điểm khác biệt dễ nhận thấy ở chương trình đào tạo KTS chuyên ngành Kiến trúc Phương Đông là việc giảng dạy chuyên sâu về di sản kiến trúc và đô thị Việt Nam. Có thể kể đến các môn học lý thuyết và đồ án về Trùng tu di tích kiến trúc, Bảo tồn di sản kiến trúc đô thị, các workshop về Bảo tồn di sản đô thị lịch sử …Với các môn học và đồ án về Trùng tu di tích kiến trúc, sinh viên được trang bị kiến thức để hiểu biết về di sản kiến trúc truyền thống Việt Nam, được tiếp cận với quỹ di sản kiến trúc cổ dưới sự hướng dẫn của những giảng viên đồng thời là những KTS đang hoạt động hành nghề thiết kế trùng tu, bảo tồn. Quá trình học đồ án cũng là quá trình kéo sinh viên ra khỏi khuôn khổ đào tạo lý thuyết thuần túy trên giảng đường, đưa sinh viên đến gần hơn với thực tế để cảm nhận và tư duy về những vấn đề đang hiện hữu, từ đó thêm yêu và trân trọng di sản kiến trúc cổ mà cha ông đã dày công xây dựng. Môn học lý thuyết và đồ án Bảo tồn Di sản kiến trúc đô thị là bước đi tiếp theo của chương trình đào tạo KTS chuyên ngành Kiến trúc Phương Đông. Với những nội dung phong phú về lịch sử hình thành và phát triển đô thị ở Việt Nam và trên thế giới, các lý thuyết về bảo tồn di sản, sau môn học giới thiệu cho sinh viên những bài học thành công về ứng xử với di sản kiến trúc đô thị trên thế giới.
Chương trình đào tạo còn chú trọng trang bị cho sinh viên những hiểu biết về văn hóa – xã hội của người Việt thông qua các môn học như Văn hóa Kiến trúc Việt Nam, Cơ sở minh triết Phương Đông và Đông phương học đại cương…, từ đó mở rộng phân tích về những ảnh hưởng từ văn hóa, lối sống, đặc trưng cư trú tới quá trình phát triển đô thị và kiến trúc Việt Nam. Những kiến thức này không chỉ giúp sinh viên có bề dày văn hóa, mà còn là nền tảng để nhìn nhận từng vấn đề một cách bao quát hơn, tiếp cận đa chiều, hình thành tư duy phản biện, từ đó có cách ứng xử phù hợp với di sản đô thị và kiến trúc. Đây cũng là những cơ sở để Khoa thiết kế chương trình đào tạo sau đại học (trình độ Thạc sỹ Kiến trúc) mang bản sắc riêng của đại học Phương Đông với các môn học chuyên sâu ở trình độ cao hơn như: Tổ chức không gian định cư đô thị và nông thôn Việt Nam, Đô thị Châu Á và các đặc trưng, Triết lý phương Đông về đô thị và kiến trúc, Thiết kế kiến trúc trong môi trường làm việc đa văn hóa… Theo lộ trình, trường đại học Phương Đông sẽ đào tạo: Cao học chuyên ngành Kiến trúc kể từ năm học 2014-2015.
Cải tiến trong giảng dạy đồ án
Bên cạnh việc đổi mới các môn học chuyên ngành, ngành Kiến trúc đặc biệt quan tâm tới việc giảng dạy và truyền nghề thông qua hệ thống đồ án kiến trúc. Có thể nói, việc học và hoàn thành các đồ án kiến trúc là vô cùng quan trọng đối với bất kỳ sinh viên kiến trúc nào, do đó Khoa đã không ngừng cải tiến phương pháp và hình thức tổ chức giảng dạy đồ án nhằm nâng cao chất lượng thực sự.
Ngay từ năm thứ III, khi các đồ án đều có “địa chỉ” cụ thể, các yêu cầu phân tích, thuyết minh đồ án kiến trúc theo phương pháp khoa học luôn được đưa vào giảng dạy trong khuôn khổ các đồ án, giúp sinh viên có “khả năng tư duy” phân tích kỹ lưỡng và sâu sắc hơn về một công trình. Ví dụ, để hoàn thành đồ án thiết kế chung cư, sinh viên phải tìm hiểu rõ khu đất dựa trên các yêu cầu về chỉ giới XD, mật độ XD, tầng cao, phân tích các tác động tự nhiên, các tác động kinh tế xã hội,… để trả lời được lý do vì sao một chung cư cần phải được xây dựng tại đó và nếu lựa chọn địa điểm đó thì phải tuân thủ những quy định gì, cần định hướng giải pháp theo cách nào… Bên cạnh đó, sinh viên cũng được yêu cầu phân tích các tiêu chí chuyên môn khác như điểm nhìn ưu tiên, các phương án tổ hợp hình khối và công năng, kết hợp vận dụng kiến thức từ các môn học chuyên ngành khác để đề xuất phương án kiến trúc đáp ứng tiêu chí bền vững, sử dụng vật liệu hoàn thiện hay đề xuất thiết kế ánh sáng cho công trình… Sau khi hoàn thành đồ án, sinh viên phải thực hiện bước quan trọng cuối cùng đó là bảo vệ đồ án. Việc bảo vệ đồ án trước chuyên gia / giảng viên giúp cho sinh viên luôn có ý thức thực hiện đồ án một cách cẩn trọng nhất, rèn luyện tính chuyên nghiệp cần thiết và sự tự tin bảo vệ ý tưởng kiến trúc của mình.
Trong những năm gần đây, Khoa tiến hành đánh giá kết quả cuối cùng của một đồ án theo hai giai đoạn: Giai đoạn hình thành và chốt ý tưởng (chiếm 2/3 thời gian đầu với tỷ lệ điểm bài thể hiện nhanh chiếm 1/3 tổng điểm) và giai đoạn triển khai ý tưởng (chiếm 1/3 thời gian cuối với tỷ lệ điểm bài đồ án nộp chiếm 2/3 tổng điểm. Riêng với các lớp thuộc chuyên ngành Kiến trúc Phương Đông, bài nộp cuối phải bảo vệ trước hội đồng giảng viên). Việc phân đoạn trong quá trình thực hiện một đồ án đòi hỏi sinh viên phải nỗ lực hơn, phải làm việc nghiêm túc ngay từ đầu để đạt yêu cầu đề ra. Ngoài ra, không thể không nhắc đến việc tăng cường giám sát quá trình dạy và học đồ án của Khoa. Thông qua việc quản lý chặt chẽ và nghiêm túc, Khoa luôn công bố danh sách không đạt yêu cầu thể hiện vào tuần học cuối cùng của mỗi đồ án. Tỷ lệ trung bình được thể hiện đồ án đạt từ 70-80%. Số sinh viên không đạt yêu cầu thể hiện bắt buộc phải đăng ký học lại với các lớp môn được mở ở các học kỳ sau. Dù không mong muốn song đôi lúc vẫn có những sinh viên bị phát hiện sao chép ý tưởng. Ngoài việc bị hủy điểm, những sinh viên này còn bị niêm yết tên và ảnh trên “bảng tin đen” của Khoa trong một học kỳ.
Tăng cường kỹ năng mềm và hướng tới hội nhập quốc tế
Khoa Kiến trúc công trình – Đại học Phương Đông luôn định hướng xây dựng bản lĩnh nghề nghiệp cho sinh viên ngay từ khi đang ngồi trên ghế nhà trường, bởi bản lĩnh này sẽ giúp cho các KTS tương lai có sự tự tin khi hành nghề. Chính vì lẽ đó, song song với các môn học chuyên môn, một số nội dung như kỹ năng thuyết trình, kỹ năng mềm, kỹ năng làm việc nhóm trong môi trường quốc tế,… đã được xây dựng và đưa vào giảng dạy rất hiệu quả với sinh viên kiến trúc. Đây chính là một trong những yếu tố quan trọng góp phần xây dựng bản lĩnh nghề nghiệp của mỗi KTS tương lai, là hành trang mà không ít các KTS đang thiếu trong quá trình hành nghề thực tế, khiến họ bị “hụt hơi và lép vế” khi gặp phải sự cạnh tranh của các KTS nước ngoài.
Kể từ khóa tuyển sinh năm 2011, vào cuối năm học, mỗi sinh viên phải hoàn thành một bản tổng kết các công việc chuyên môn của mình đã hoàn thành trong các năm học trước đó. Mỗi sinh viên sẽ có một portfolio riêng, được yêu cầu update hàng năm, song ngữ và luôn sẵn sàng gửi tới các nhà tuyển dụng khi có cơ hội. Sinh viên cũng được khuyến khích tham gia nghiên cứu khoa học và báo cáo kết quả nghiên cứu tại các hội nghị khoa học của Khoa được tổ chức thường niên vào tháng 10 hàng năm. Trong kỳ hội nghị lần thứ XII – năm 2014, dự kiến có 18 nhóm sinh viên sẽ trình bày kết quả nghiên cứu của mình.
Cũng từ tháng 2 năm 2013, Khoa đã tổ chức hoạt động “Tọa đàm học thuật” hàng tháng cho giảng viên và sinh viên. Hoạt động này đã diễn ra đều đặn và liên tục, mỗi tháng có một chủ đề khác nhau. Nhiều buổi tọa đàm đã vượt ra khỏi khuôn khổ và qui mô tổ chức của một khoa đào tạo như tọa đàm tháng 3/2014 có chủ đề Bảo tồn cầu Long Biên trong phát triển đô thị đã thu hút sự tham gia của gần 30 GS, học giả, chuyên gia, gần 200 sinh viên và gần 50 cơ quan thông tin báo chí; các buổi tọa đàm tháng 4/2014 và tháng 6/2014 được phối hợp tổ chức với Uni-Italia tại Ngôi nhà Ý – Casa Italia tại Hà Nội… Đến với các buổi tọa đàm này, sinh viên sẽ được học hỏi từ sự chia sẻ của các chuyên gia, thông qua trao đổi, bàn luận đa chiều để hiểu biết cặn kẽ hơn về những vấn đề được bàn thảo. Đây là hoạt động rất bổ ích, có tính học thuật cao, ngay từ khi ra đời số đầu tiên đã nhận được sự hưởng ứng rất tích cực của sinh viên kiến trúc của Khoa và của cả các trường khác.
Thông qua các hoạt động hợp tác quốc tế của Khoa và nhà trường, đã mở ra các cơ hội lớn cho sinh viên kiến trúc có thể được tiếp tục theo học tại các cơ sở đào tạo đại học và sau đại học của Italia (vốn nổi tiếng về đào tạo KTS chuyên sâu về bảo tồn), hoặc có cơ hội thực tập ngắn – dài hạn tại các tổ chức tư vấn quốc tế đang hoạt động tại Việt Nam hoặc nước ngoài. Sắp tới, Khoa có thể sẽ điều chỉnh chương trình để tăng thời gian thực tập tiền tốt nghiệp của sinh viên năm cuối lên gấp hai lần hiện nay.
Dự kiến, vào dịp kỷ niệm 20 năm thành lập trường Đại học Phương Đông (24/10/2014), Khoa sẽ công bố giải thưởng thường niên (lần đầu tiên tổ chức) dành cho đồ án môn học và đồ án tốt nghiệp xuất sắc dành cho sinh viên kiến trúc. Giải thưởng gồm 6 hạng mục và một giải thưởng Lớn. Việc tổ chức giải thưởng sẽ tạo động lực thúc đẩy sinh viên nỗ lực hơn trong học tập và sáng tạo, động viên và biểu dương các đồ án và sinh viên tốt, góp phần nâng cao chất lượng đào tạo KTS tại Khoa Kiến trúc – Công trình, Trường Đại học Phương Đông.
Thay lời kết
Trong nỗ lực mạnh mẽ nhằm thoát khỏi “cái bóng” định kiến của xã hội về đại học dân lập, cũng như những hạn chế về cơ sở vật chất như đa số các trường đại học Việt Nam đang phải đối diện, đội ngũ giảng viên đại học Phương Đông đã và đang tìm tòi, áp dụng nhiều phương pháp đào tạo tiên tiến để có thể tối ưu hóa chất lượng đầu ra của sản phẩm đào tạo. Đối với ngành Kiến trúc, chương trình đào tạo Kiến trúc Phương Đông được xem là chương trình đào tạo chất lượng cao, làm mũi nhọn định hình một lớp KTS ra trường đủ kiến thức, bản lĩnh và hơn hết là cái “tâm” đối với từng sản phẩm – đứa con tinh thần của mình. Niềm vui về chất lượng đào tạo như được nhân lên gấp bội mỗi khi đón nhận những thông tin từ các giải thưởng mà sinh viên ĐH Phương Đông đạt được trong các cuộc thi cũng như từ các tổ chức tư vấn thiết kế sẵn sàng hài lòng tiếp nhận sản phẩm đào tạo KTS của trường.
Nhận thấy rõ những ưu và nhược điểm, không ngừng so sánh và tham khảo các chương trình đào tạo KTS chuẩn quốc tế tại các trường nước ngoài, trường đại học Phương Đông đã và đang phát triển phương thức đào tạo KTS của mình với các chương trình đào tạo được xây dựng, đổi mới thường xuyên một cách sáng tạo và bền vững. Thời gian tới nhà trường sẽ kết hợp với một số trường đại học nước ngoài có uy tín để cùng xây dựng những mô hình đào tạo mới có chất lượng. Bên cạnh đó, việc xây dựng đội ngũ giảng viên có TÂM với nghề được quan tâm như một yếu tố sống còn để đại học Phương Đông luôn là địa chỉ tin cậy đào tạo nên những KTS tương lai có năng lực, bản lĩnh và trách nhiệm nghề nghiệp.
Hy vọng rằng, những cố gắng đổi mới của khoa Kiến trúc – công trình, trường đại học Phương Đông sẽ góp phần “tôi luyện” càng ngày càng nhiều hơn những sản phẩm đạt yêu cầu của xã hội.
Hãy cùng chúng tôi chia sẻ suy nghĩ: Cần bắt đầu mọi chuyện thật sự nghiêm túc và trách nhiệm từ khâu ĐÀO TẠO.
ThS.KTS Nguyễn Vinh Quang, ThS.KTS Thái Minh Hải Hà
Giảng viên Khoa Kiến trúc Công trình – Đại học Phương Đông
