Đôi điều suy nghĩ về đào tạo KTS

Phó Chủ tịch Hội Kiến trúc sư Việt Nam; Tổng biên tập Tạp chí Kiến trúc

30 năm qua, Chính sách Đổi mới đã thực sự trở thành động lực thúc đẩy nhanh tốc độ xây dựng đô thị và nông thôn ở nước ta. Theo đó thị trường kiến trúc và xây dựng được mở rộng, đòi hỏi nguồn nhân lực có trình độ và tính chuyên nghiệp ngày càng cao.

Đồ án: Trung tâm Văn hóa Lý Sơn – Quảng Ngãi – Đạt giải Nhất Loa Thành 2015

Trong lĩnh vực kiến trúc, cho đến nay theo thống kê của Hội KTS Việt Nam thì: Cả nước có 30 cơ sở đào tạo kiến trúc sư (KTS), gồm 13 trường ở khu vực phía Bắc, 11 trường ở khu vực phía Nam, và 6 trường thuộc khu vực miền Trung. Trong đó có 3 trường công lập là Trường ĐH Kiến trúc Hà Nội, Trường ĐH Kiến trúc TP HCM (trực thuộc Bộ Xây dựng) và Trường ĐH Xây dựng (trực thuộc Bộ Giáo dục và Đào tạo). Còn lại là các trường thuộc sự quản lý của địa phương (UBND tỉnh).

Trước đòi hỏi của thị trường và nhu cầu hội nhập khu vực ASEAN và quốc tế, các trường đã nhận thức sâu sắc yêu cầu về nâng cao chất lượng, khẳng định thế mạnh cùng tính chất đặc thù về sản phẩm đào tạo KTS của mình. Một số trường đã tích cực đẩy mạnh hợp tác quốc tế để mở thêm các chương trình tiên tiến, chương trình chất lượng cao hay các ngành học mới, đào tạo bằng Anh ngữ (hoặc Pháp ngữ).

Tuy nhiên, nếu nhìn thẳng vào thực tế, chất lượng đào tạo KTS ở nước ta vẫn còn nhiều hạn chế. Trong khi đó, một mâu thuẫn khác xuất hiện trong thực tế rất cần và đáng được chú ý: Đó là việc tuyển sinh ngành kiến trúc trong những năm gần đây gặp không ít khó khăn. Nguyên nhân do khủng hoảng kinh tế mà thị trường xây dựng ở nước ta trong những năm gần đây trầm lắng; hay số lượng KTS ra trường quá nhiều, hoặc là do vấn đề về chất lượng đào tạo KTS…??

Để hiểu rõ vấn đề đào tạo KTS gắn với thị trường và hội nhập, cần một công trình nghiên cứu, khảo sát công phu, khoa học về thực trạng đào tạo KTS ở nước ta. Qua quan sát và khảo sát sơ bộ, có thể nêu lên những thách thức mà công tác đào tạo KTS hiện nay phải đối diện là: Thị trường, Hội nhập và Đổi mới. Từ đó, xác định vai trò của Hội KTS Việt Nam đối với công tác đào tạo KTS.

Thị trường và đào tạo KTS

Trong nền kinh tế thị trường, 2 câu hỏi căn bản đặt ra đối với các cơ sở đào tạo KTS và cả đối với người học là:

  1. Sản phẩm đào tạo có đáp ứng nhu cầu của thị trường vốn luôn biến động và khó tính?
  2. Việc làm cho các KTS mới ra trường?

Ở nước ta hiện nay, đối với ngành Kiến trúc, thuận lợi đi cùng với mâu thuẫn. Đó là: Nhu cầu xây dựng rất lớn, nhưng thị trường lại chưa hoàn chỉnh, trong khi cạnh tranh thị trường ngày càng gay gắt. Thêm nữa, mâu thuẫn nằm ngay trong bản chất của kiến trúc khi hiểu kiến trúc vừa là nghệ thuật vừa là khoa học và cả kinh doanh. Sáng tạo nghệ thuật đậm chất chủ quan mang dấu ấn cá nhân, trong khi kiến thức kỹ thuật, công nghệ đòi hỏi độ chính xác và tính khách quan, còn năng lực phối hợp nhóm và khả năng thuyết phục khách hàng lại thuộc phạm trù kinh doanh.

Kết quả khảo sát sơ bộ về năng lực của KTS và thị trường cũng như đánh giá của nhiều nhà tư vấn đã sử dụng KTS (ở nước ta và một số nước khác) cho thấy trung bình chỉ khoảng 10% KTS có khả năng sáng tạo ý tưởng và chủ nhiệm đồ án, 30% số KTS tốt nghiệp không làm nghề. Số còn lại chủ yếu là người triển khai ý tưởng và thực hiện hồ sơ.
Đây là vấn đề quan trọng để các cơ sở đào tạo lựa chọn định hướng đào tạo KTS của mình. Nhưng trên thực tế, không nhiều cơ sở đào tạo thực sự quan tâm – Có thể nói các trường công ít quan tâm hơn các trường tư. Tuy nhiên, các trường tư, mặc dù đã nhận thức sớm được vấn đề, nhưng do nhiều khó khăn khách quan làm cho các sản phẩm đào tạo của mình vẫn chưa đạt được chất lượng như mong muốn.

Trong nền kinh tế thị trường, sự hình thành các môn học mới là cần thiết. Vấn đề đặt ra là: Cần lưu ý điều chỉnh các môn học theo hướng linh hoạt, và thời lượng sao cho sát với đòi hỏi từ thực tiễn, đồng thời phải phù hợp với loại hình KTS mà mình chủ trương đào tạo cho xã hội.

Bên cạnh đó, các cơ sở đào tạo phải đặc biệt chú trọng việc xây dựng đội ngũ cán bộ giảng dạy và nghiên cứu khoa học cũng như xây dựng thương hiệu đào tạo của mình. Thương hiệu đào tạo bao giờ cũng thông qua đặc trưng của sản phẩm là KTS mà mình đào tạo.

Ở nước ta hiện nay, trên thực tế và trong một khía cạnh khác: Các cơ sở đào tạo đang phải đối diện với nhiều thách thức về nguồn lực giảng dạy và về cơ sở vật chất. Làm sao để cân bằng tài chính mà vẫn đáp ứng mục tiêu đào tạo đã xác định. Một số cơ sở đào tạo mở ra nhiều mã ngành mới, thậm chí cả đào tạo cao học khi không đủ số lượng giáo viên có học vị Tiến sỹ theo quy định mà phải phụ thuộc vào đội ngũ các GS, PGS và TS đã về hưu được mời về giảng dạy.

Rõ ràng thị trường, trước hết là thị trường trong nước đang đòi hỏi chất lượng đào tạo KTS – Đây là vấn đề mà 30 cơ sở đào tạo KTS hiện nay không thể bỏ qua để định hướng đào tạo KTS đáp ứng nhu cầu của thị trường xây dựng.

Hội nhập và đào tạo KTS

Trong hội nhập kinh tế quốc tế, kiến trúc là một trong những ngành dịch vụ được phép tự do hành nghề trong thị trường mở rộng tại khu vực và quốc tế theo các hiệp định thương mại mà Việt Nam đã và sẽ tham gia. Cụ thể là, năm 2015 chính thức mở cửa thị trường dịch vụ trong các nước ASEAN. Tiếp theo là thị trường dịch vụ mở rộng hơn theo các Hiệp định thương mại thế hệ mới (AFTA) cũng như Hiệp định xuyên Thái Bình Dương (TPP) mà Việt Nam là một thành viên.

Để có thể hành nghề ở các nước, KTS của chúng ta phải đáp ứng các yêu cầu về năng lực và pháp lý. Hiện nay, chúng ta mới có 10 KTS được công nhận là KTS ASEAN. Đây, thực sự là một đòi hỏi đối với các cơ sở đào tạo để không chỉ nâng cao chất lượng đào tạo, mà còn hướng tới thị trường mở rộng. Về vấn đề này, các cơ sở đào tạo cần đặc biệt chú trọng về nội dung đào tạo để nâng cao chất lượng đào tạo KTS. Và ở đây, Hội KTS Việt Nam có trách nhiệm về các vấn đề pháp lý để bảo vệ quyền lợi hành nghề của các KTS. Đó chính là nỗ lực để Luật Kiến trúc (hay Luật Hành nghề KTS) sớm được Quốc Hội phê chuẩn.

“Giải Nhất Diễn họa tại Festival sinh viên kiến trúc tại Đà Lạt 2016” Tác giả: Lê Quang Kha – ĐH Văn Lang

Trong bối cảnh ấy, để các KTS ra trường có khả năng đáp ứng đòi hỏi của thị trường và hội nhập quốc tế, các cơ sở đào tạo KTS nên quan tâm đẩy mạnh các hoạt động cụ thể như:

  • Hợp tác quốc tế trong đào tạo. Đây là vấn đề không mới, nhưng hiện nay đã và sẽ xuất hiện nhiều phương thức hợp tác mới, hứa hẹn mang lại nhiều kết quả khả quan, không chỉ góp phần nâng cao chất lượng đào tạo KTS mà còn hoàn thiện đội ngũ cán bộ giảng dạy và nghiên cứu khoa học của Trường.
    Trên thực tế nhiều cơ sở đào tạo đã và đang triển khai các hoạt động hợp tác quốc tế. Ví dụ: Trường ĐH Kiến trúc TP HCM, nhiều năm nay hợp tác với EU mở ngành mới thành công là “Thiết kế đô thị”,… Trường Đại học Xây dựng có các chương trình trao đổi sinh viên, liên kết đào tạo Kỹ sư đô thị và KTS chất lượng cao với Canada, Pháp,… Trường ĐH Kiến trúc Hà Nội hợp tác với trường ĐH Kiến trúc Southampton, Vương quốc Anh xây dựng Chương trình tiên tiến, hay với Pháp là ngành mới là “Thiết kế kiến trúc cảnh quan” và Chương trình đào tạo cao học sử dụng tiếng Pháp “Thiết kế đô thị với Di sản và Phát triển bền vững”…
  • Mặt khác, hợp tác với các doanh nghiệp, đơn vị tư vấn trong nước và quốc tế có mặt ở Việt Nam là hướng giải pháp khác mà các cơ sở đào tạo cần quan tâm để có điều kiện cho sinh viên thực tập, đồng thời mời các KTS nhà nghề tham gia đào tạo và hướng dẫn tốt nghiệp. Đây là điều kiện tốt nhất để sản phẩm đào tạo đáp ứng nhanh nhất yêu cầu của thị trường.

Có thể khẳng định, trong những năm gần đây hợp tác quốc tế và hợp tác với doanh nghiệp trong đào tạo KTS của một số trường ở nước ta đã thu được nhiều kết quả. Chính kết quả Giải thưởng Loa Thành dành cho SV trong những năm gần đây, đặc biệt năm nay là một trong những ví dụ minh họa. Ví dụ năm nay (2016) giải Nhất tuyệt đối về Kiến trúc thuộc về SV Trường Đại học Xây dựng – Kết quả của các workshop quốc tế hay giải Nhất về Thiết kế đô thị của SV Trường ĐH Kiến trúc TP HCM là kết quả hợp tác với EU về một ngành mới…
Hợp tác quốc tế trong đào tạo, rõ ràng là hướng đi cần khuyến khích.

Cảm xúc Kiến và thiết kế ý tưởng trong phần dự thi Festival SV Kiến trúc 2016

Đổi mới chương trình đào tạo KTS

Hiện tại, trong điều kiện thị trường và hội nhập, có 2 vấn đề lớn đặt ra đối với công tác đào tạo KTS ở nước ta, không chỉ đòi hỏi các trường phải thường xuyên cập nhật kiến thức mới mà cần thiết phải đổi mới chương trình đào tạo cũng như phương thức đào tạo KTS. Đó là:

  1. Những hạn chế từ thực tiễn quy hoạch, kiến trúc và xây dựng đô thị, nông thôn ở nước ta sau 30 năm Mở cửa.
  2. Sự phát triển nhanh chóng của những tiến bộ khoa học và công nghệ trên thế giới tác động trực tiếp đến Kiến trúc.

Thực tiễn xây dựng đã chỉ ra rằng công tác quy hoạch đô thị và nông thôn có vai trò đặc biệt quan trọng. Tốc độ đô thị hóa diễn ra nhanh chóng. Cho đến nay cả nước có gần 800 đô thị các loại, nhưng bộ mặt kiến trúc đô thị của hầu hết các đô thị vẫn thiếu bản sắc, nhất là những đô thị mới xây dựng. Chưa kể đến những bất cập khác, như: Lãng phí nguồn lực, tắc nghẽn giao thông, ô nhiễm môi trường sống,… Góp vào nguyên nhân của thực trạng này có vấn đề về trình độ và năng lực của đội ngũ tư vấn quy hoạch. Thực tiễn quy hoạch, vì thế đang đòi hỏi phải nhanh chóng thay đổi nhận thức, quy trình và phương thức quy hoạch.

Trong khi, tại các cơ sở đào tạo, từ nhiều năm nay công tác đào tạo Quy hoạch (Nhà quy hoạch hay KTS Quy hoạch) – một chuyên ngành khó, so với Kiến trúc chưa thực sự được chú trọng để đáp ứng một cách hiệu quả đòi hỏi của thực tiễn. Cụ thể là trong trường, vào học Quy hoạch, không phải là những SV đỗ điểm cao. Trong khi, chúng ta đều biết: Lãng phí khi quy hoạch sai là rất lớn. Đây là một vấn đề quan trọng, trở thành một cảnh báo ở nước ta, rất cần được các cơ sở đào tạo dành sự quan tâm đặc biệt.

Về sự phát triển nhanh chóng của các tiến bộ khoa học và công nghệ. Rõ ràng, chúng ta đang sống trong một thời đại của những biến đổi nhanh chóng và sâu sắc theo cả 2 khía cạnh tích cực và tiêu cực. Môi trường thiên nhiên, khí hậu biến đổi dưới tác động quá mức của con người trong quá trình phát triển dẫn đến hiện tượng biến đổi khí hậu toàn cầu mà thế giới đang phải đối diện. Biến đổi khí hậu có liên quan trực tiếp đến Kiến trúc, bởi Kiến trúc tạo môi trường sống thứ hai cho con người.

Vì thế, trong đào tạo KTS, cần bổ sung những kiến thức mới về công nghệ, về sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả, về các vật liệu xanh, kiến trúc xanh, đô thị xanh, các xu hướng sáng tác kiến trúc mới, những cái nhìn khác nhau về kiến trúc đương đại trên thế giới… Kèm theo đó là các phương thức giảng dạy mới, đa dạng và linh hoạt hướng tới người học cũng phải được cập nhật, như: Trao đổi các thông tin, kinh nghiệm, tổ chức hội thảo, tham quan nghiên cứu và tăng cường đối thoại,…

Sự linh hoạt trong xây dựng chương trình đào tạo là một trong những cách thức có thể nâng cao chất lượng đào tạo. Chẳng hạn, các môn học bắt buộc nên giảm bớt, đồng thời các môn học tự chọn nên được tăng lên, đa dạng và liên tục thay đổi theo nhu cầu của xã hội.

Mặt khác, do tính đặc thù của đào tạo KTS là sáng tạo nghệ thuật, nên việc tạo môi trường cho hoạt động sáng tạo, nuôi dưỡng niềm đam mê nghề nghiệp của SV là không thể thiếu trong các cơ sở đào tạo KTS. Theo đó, các hình thức tham quan nghiên cứu, trải nghiệm thực tế, giao tiếp và làm việc nhóm hay tổ chức các cuộc thi trong SV các trường,… là việc làm cần thiết và có ý nghĩa thiết thực, góp phần không những nâng cao chất lượng đào tạo KTS mà còn khẳng định bản sắc và thương hiệu đào tạo KTS của mỗi trường.

Như vậy, có thể nói hiện nay, trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu, rộng, công việc cần phải làm đối với các trường là đổi mới chương trình đào tạo KTS, trong đó chú trọng đào tạo KTS Quy hoạch, đúng hơn là phải mạnh dạn thay đổi như làm một cuộc cách mạng, đặc biệt đối với các trường có điều kiện đi trước trong đổi mới chương trình và phương thức đào tạo KTS.
Tuy nhiên, bất luận trong trường hợp nào, trong chương trình đổi mới không thể thiếu các môn học về văn hóa – nghệ thuật Việt Nam để các KTS Việt Nam sáng tạo kiến trúc Việt Nam có bản sắc trong hội nhập.

Xin nói thêm, trong thế giới toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế nhanh chóng đưa đến thành công về kinh tế, nhưng cũng tạo ra nguy cơ làm mất đi những giá trị văn hoá địa phương truyền thống, nhất là đối với những quốc gia đang phát triển, Việt Nam không là ngoại lệ. Đó là mâu thuẫn trong phát triển, trong đó yếu tố văn hoá truyền thống địa phương ngày càng có vai trò quan trọng với tư cách vừa là mục tiêu vừa là nguồn nội lực phát triển của mỗi một quốc gia trong quá trình hội nhập với thế giới.

Kiến trúc là văn hoá. Vì vậy, trong đào tạo thời hội nhập quốc tế đòi hỏi nhất thiết phải chú trọng yếu tố văn hoá địa phương truyền thống, song cùng với kiến thức và phương pháp mới, tiên tiến để nguồn nhân lực được đào tạo đủ năng lực tạo dựng các không gian kiến trúc đô thị và nông thôn Việt Nam vừa hiện đại vừa có bản sắc.

Một khía cạnh khác, khi thị trường mở rộng không còn biên giới quốc gia. Và không phải ngẫu nhiên, các nước phát triển, từ nhiều năm gần đây lại đặc biệt chú trọng nghiên cứu văn hoá của nước khác, nhất là các nước đang phát triển, cũng như chú trọng đào tạo hướng vào khả năng thuyết phục và khai thác thị trường của người học, chính là để phục vụ mục đích chiếm lĩnh thị trường của nước khác vốn còn rất tiềm tàng. Điều đó càng nhấn mạnh tầm quan trọng và lợi thế của đào tạo KTS dựa trên nền tảng cơ sở văn hóa Việt Nam, giúp chúng ta, trước mắt chủ động và thành công trong hội nhập tại chỗ; đồng thời từng bước mở rộng thị trường kiến trúc ra bên ngoài.

Pano, tái chế sắp đặt của trường ĐH Bách Khoa TP HCM

Như vậy, về nội dung chương trình đào tạo, ngoài khối kiến thức văn hoá – nghệ thuật truyền thống, khối kiến thức khoa học – kỹ thuật và công nghệ tiên tiến làm tiền đề cho sáng tạo còn rất cần một môi trường thuận lợi để phát triển kỹ năng thiết kế không gian kiến trúc của SV. Đáng tiếc, trong thực tế đào tạo thời gian qua, khối kiến thức văn hoá – nghệ thuật truyền thống và cả môi trường thực hành thuận lợi để phát triển năng lực sáng tạo của SV chưa được quan tâm đúng mức. Trong khi chính kiến thức văn hoá – nghệ thuật truyền thống lại là chìa khoá mở ra sự thành công trong đào tạo KTS. Bởi vì, nếu kiến thức lịch sử, xã hội, văn hoá và nghệ thuật truyền thống, nâng cao lòng tự hào dân tộc của SV thông qua những giá trị văn hoá tích cực mà các thế hệ cha ông để lại, tạo nguồn cảm hứng sáng tạo theo tinh thần dân tộc, thì kiến thức khoa học, kỹ thuật và công nghệ tiên tiến lại mở cánh cửa khám phá trong sáng tạo không gian theo hướng hiện đại. Nói cụ thể hơn, việc kế thừa những tinh hoa truyền thống kết hợp với công nghệ hiện đại bao giờ cũng cần thiết trong đề xuất các giải pháp kiến trúc phù hợp với từng thể loại công trình và điều kiện kinh tế – xã hội cụ thể.

Rõ ràng, giữa văn hoá với kiến trúc có mối quan hệ hữu cơ, nhân quả. Những kết quả nghiên cứu của văn hoá học hay nói rộng hơn của khoa học nhân văn sẽ giúp các KTS lựa chọn và thể hiện các yếu tố văn hoá đặc trưng bằng ngôn ngữ tạo hình không gian sao cho hình thái không gian mới được tạo dựng có giá trị thời đại và dân tộc.

Vai trò của Hội KTS Việt Nam trong việc nâng cao chất lượng đào tạo KTS.

Số lượng các trường có đào tạo KTS ở nước ta tăng nhanh, hiện là 30 và sẽ chưa dừng lại. Số lượng KTS ra trường hằng năm khoảng gần 3000. Chất lượng, cách thức đào tạo và quản lý sinh viên ở các trường có sự khác nhau. Trong bối cảnh đó, với tư cách là một tổ chức chính trị, xã hội và nghề nghiệp, Hội KTS Việt Nam nhận thức rõ vai trò và trách nhiệm của mình đối với công tác đào tạo KTS của các Trường. Từ lâu, Hội KTS Việt Nam đã chủ trương hỗ trợ bằng nhiều hoạt động hướng về SV, tổ chức các hoạt động với mục đích kết nối các cơ sở đào tạo nhằm tạo môi trường sáng tạo kiến trúc cho SV, góp phần nâng cao chất lượng và hiệu quả đào tạo của các trường.

Bên cạnh các hoạt động hướng về kiến trúc đã trở thành truyền thống, như: Liên hoan SV kiến trúc toàn quốc 2 năm/lần; Giải thưởng Loa Thành cho các đồ án tốt nghiệp xuất sắc; Thi sáng tạo kiến trúc cho sinh viên; Hội thảo, tọa đàm, đối thoại; Triển lãm và xuất bản các đồ án sinh viên xuất sắc:… Hội KTS Việt Nam thành lập Câu lạc bộ (CLB) đào tạo KTS – Chủ nhân của Liên hoan SV kiến trúc toàn quốc 2 năm/ lần.

CLB các trường đào tạo KTS có sứ mệnh tạo môi trường liên kết, diễn đàn giao lưu, trao đổi kinh nghiêm về đào tạo KTS giữa các cơ sở đào tạo KTS trên cả nước. Hiện nay Chủ nhiệm CLB là Hiệu trưởng Trường Đại học Kiến trúc TP HCM.

Hy vọng thông qua các hoạt động hướng về đào tạo KTS mà Hội KTS Việt Nam chủ trương và nhất là CLB đào tạo KTS, các cơ sở đào tạo KTS trên cả nước có cơ hội sát cánh cùng nhau vì sự phát triển Đất nước, hướng tới những hoạt động đổi mới, sáng tạo trong công tác đào tạo KTS của mình.

Xem thêm: Đào tạo KTS tại khoa Kiến trúc và Quy hoạch, trường Đại học Xây dựng

PGS.TS.KTS Nguyễn Quốc Thông
Phó Chủ tịch Hội KTS Việt Nam

(Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 11 – 2016)