Dự án “Compa bay” và hội thảo “Lương thực và Năng lượng của đô thị nông nghiệp Thăng Long”

Đại học Bách Khoa Milan (Ý) là một cơ sở đào tạo có uy tín tại Châu Âu về nhiều ngành khoa học tự nhiên, khoa học xã hội – nhân văn và kỹ thuật, trong đó có ngành kiến trúc. Đại học Bách Khoa Milan là tổ chức sáng lập dự án “Compa Bay” (Tiếng Ý là Compasso Volante) liên kết với các trường đại học đối tác và trung tâm nghiên cứu thành viên trên khắp thế giới, chuyên tổ chức các hội thảo khoa học và xưởng thiết kế kiến trúc về nhiều chủ đề đa dạng và có tính thời sự cao như kiến trúc ứng phó với biến đổi khí hậu, kiến trúc bền vững, bảo tồn di sản kiến trúc đô thị, tái sử dụng công trình cũ, bảo tồn và phát huy kiến trúc bản địa, … Dự án này khởi động từ năm 1999 và cho đến năm 2014 này đã tổ chức được 15 hội thảo, với 15 chủ đề khác nhau. Là một đối tác quan trọng của Đại học Bách Khoa Milan tại khu vực Châu Á – Thái Bình Dương, Đại học Xây dựng vinh dự là đơn vị được lựa chọn đăng cai tổ chức sự kiện Compasso Volante lần thứ 16 năm 2014, mà Hội thảo “Lương thực và Năng lượng của Đô thị Nông nghiệp Thăng Long” diễn ra cả ngày 08/04/2014 là hoạt động chính trong chương trình làm việc 4 ngày của các đoàn tham dự. Hội thảo năm nay có ý nghĩa lớn bởi vì đó là sự kiện mở đầu cho chuỗi hoạt động hướng tới Hội chợ Quốc tế EXPO 2015 tổ chức tại thành phố Milan.

d1
Các đoàn đi thăm quan và khảo sát trước hội thảo

Tham gia hội thảo năm 2014 này ngoài Đại học Xây dựng là đơn vị đăng cai và Đại học Bách Khoa Milan là đơn vị sáng lập, còn có 2 trường đại học quốc tế là Đại học Tổng hợp Palermo (Ý) và Đại học Kugakuin (Nhật Bản).
Đoàn Đại học Bách Khoa Milan (Ý) có 16 người, gồm 4 giảng viên và 12 sinh viên, do GS. TS. Marco Imperadori làm trưởng đoàn.
Đoàn Đại học Tổng hợp Palermo (Ý) có 17 người, gồm 3 giảng viên và 14 sinh viên, do GS. Antonio de Vecchi làm trưởng đoàn.
Đoàn Đại học Kugakuin Tokyo (Nhật Bản) có 11 người, gồm 2 giảng viên và 9 sinh viên, do GS. Toshihiko Suzuki làm trưởng đoàn.

Riêng Khoa Kiến trúc và Quy hoạch thuộc Đại học Xây dựng là đơn vị chủ nhà nên có lực lượng đông đảo nhất, lên tới 27 người – gồm 9 giảng viên và 18 sinh viên – tham gia trực tiếp. Ngoài ra còn rất nhiều giảng viên và sinh viên khác hỗ trợ cả về công tác chuẩn bị chuyên môn lẫn khâu tổ chức trước và trong ngày hội thảo chính 08/04.

Ba ngày đầu tiên (05/04 đến 07/04) của chương trình làm việc dành cho các đoàn khách quốc tế thăm quan vịnh Hạ Long, các di tích lịch sử và công trình văn hóa của Hà Nội và khảo sát khu vực được lựa chọn làm địa điểm nghiên cứu. Các giáo sư và sinh viên nước ngoài đặc biệt thích di tích Văn Miếu – Quốc Tử Giám, được coi là Trường đại học đầu tiên của Việt Nam, nơi in đậm nét truyền thống hiếu học và thành tích khoa bảng của dân tộc trong hàng trăm năm, và Bảo tàng Dân tộc học, nơi hội tụ tinh hoa văn hóa của 54 dân tộc anh em trong đại gia đình các dân tộc Việt Nam. Mỗi dân tộc có một nền văn hóa rất riêng và đặc sắc, thể hiện qua phong tục tập quán, nghi thức thờ cúng, lễ hội, âm nhạc, thơ ca và không kém phần quan trọng là kiến trúc nhà ở đặc trưng của dân tộc mình.

Chủ đề của hội thảo khoa học và thiết kế năm 2014 ở Hà Nội là Lương thực và Năng lượng, gắn liền với sự kiện EXPO 2015 tại Milan, do vậy Lãnh đạo Khoa Kiến trúc và Quy hoạch đã lựa chọn làng bún Phú Đô làm bối cảnh. Phú Đô được biết đến như một trong số rất nhiều làng nghề thủ công ở vùng ven Hà Nội. Với nghề làm bún truyền thống và có lịch sử lâu đời, Phú Đô đang chịu tác động mạnh của quá trình đô thị hóa và đối mặt với nhiều vấn đề cần sớm tìm ra phương án khắc phục như không gian truyền thống bị thu hẹp, vai trò của nông nghiệp ngày càng giảm sút, môi trường sống bị ô nhiễm, an toàn vệ sinh thực phẩm chưa đảm bảo, cảnh quan biến đổi theo chiều hướng tiêu cực, …

Mục tiêu của chương trình hội thảo là khẳng định tầm quan trọng của lương thực và năng lượng trong không gian đô thị, nhấn mạnh ý nghĩa to lớn của hai vấn đề này đối với cuộc sống của cư dân đô thị mọi lúc và mọi nơi, đồng thời giới thiệu văn minh nông nghiệp lúa nước Việt Nam qua trường hợp cụ thể và điển hình là làng bún Phú Đô đến bạn bè quốc tế. Một số ý tưởng của sinh viên trong khuôn khổ hội thảo tại Hà Nội có thể được lựa chọn để thiết kế gian trưng bày của Việt Nam tại EXPO 2015.

Sau khi đi khảo sát khu đất, thăm quan một số hộ làm bún trong làng và nghiên cứu các tài liệu được biên soạn và cung cấp bởi nhóm giảng viên trẻ trong Khoa, các sinh viên tham dự bắt đầu chia nhóm, mỗi nhóm có 6 sinh viên, cùng giới thiệu, làm quen với nhau và trao đổi những ý tưởng ban đầu.

Ngày 08/04 là thời gian làm việc chính thức tại Đại học Xây dựng. Hội thảo với sự có mặt của Đại sứ quán Ý tại Hà Nội đã thu hút sự quan tâm của Trường Đại học Xây dựng, đại diện các trường đại học khác đào tạo ngành kiến trúc đóng tại Hà Nội, nhiều cơ quan chuyên môn và một số đơn vị báo chí, truyền thông.

Chương trình hội thảo đi vào trọng tâm với bài giới thiệu về lịch sử 150 năm của Đại học Bách Khoa Milan, cùng mục tiêu của dự án Compasso Volante qua 15 lần tổ chức. Ngoài ra, hai bài giảng chuyên đề được thiết kế phục vụ trực tiếp cho hai nội dung chính của hội thảo là lương thực và năng lượng.
Bài “Văn minh Lúa nước và Văn hóa Làng xã Việt Nam” của PGS. TS. Phạm Thúy Loan biên soạn qua phần trình bày của TS. Tạ Hoàng Vân đến từ Viện Kiến trúc Quốc gia đã giới thiệu cho các giáo sư và sinh viên nước ngoài sự hình thành và phát triển của làng quê Việt Nam dựa trên hai yếu tố nền tảng hết sức quan trọng là nghề trồng lúa nước và thiết chế văn hóa. Cấu trúc của một làng truyền thống và cách tổ chức không gian của một ngôi nhà nông thôn điển hình đã thể hiện lối sống gắn bó và thích ứng với thiên nhiên của người Việt. Mô hình Vườn – Ao – Chuồng thực chất là một hệ sinh thái khép kín, gắn liền với đồng ruộng và đời sống hàng ngày của người nông dân. Một điểm nhấn khác của bài tham luận là sự liên kết cộng đồng bền chặt trong mỗi làng xã Việt Nam thông qua các tiết chế văn hóa rất chặt chẽ (hương ước làng xã). Ngoài mối quan hệ gia đình và họ tộc, người Việt còn gắn bó với nhau qua một loạt mối quan hệ khác như hàng xóm láng giềng, tổ đội sản xuất nông nghiệp và tiểu thủ công nghiệp, các hoạt động sinh hoạt tín ngưỡng cũng như lễ hội dân gian nhiều màu sắc. Đây thực chất là những biểu hiện sinh động của một hệ sinh thái nhân văn, bên cạnh hệ sinh thái tự nhiên được tổ chức rất khéo léo.

s1
Các đoàn đại biểu tham dự chụp ảnh lưu niệm với cán bộ và sinh viên
Khoa Kiến trúc và Quy hoạch (Đại học Xây dựng)

Bài thuyết trình “Tiếp cận Thiết kế Thụ động” của GS. Antonio de Vecchi đến từ Đại học Tổng hợp Palermo (Ý) lại được các giảng viên và sinh viên Việt Nam chú ý đặc biệt vì đã giới thiệu khai thác năng lượng tái tạo và giải pháp xây dựng hiệu quả năng lượng là những vấn đề công nghệ – kỹ thuật còn khá mới mẻ ở Việt Nam. Nhà ở nói riêng và công trình xây dựng nói chung, ở bất kỳ đâu trên thế giới, đều là kết quả của một quá trình định cư và thích nghi lâu dài của cư dân đối với các điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng địa phương. GS. Antonio de Vecchi đã tổng kết công trình xây dựng ở các vùng khí hậu khác nhau mang những đặc trưng khác nhau về hình khối, cách tổ chức không gian bên trong, cấu trúc lớp vỏ ngoài, cách lấy ánh sáng và thông gió, và các chi tiết cấu tạo như cửa sổ, mái, … đều phản ánh rõ tác động của điều kiện tự nhiên lên công trình. Những yếu tố khác biệt này giúp nhận diện kiến trúc vùng miền và góp phần tạo lập bản sắc kiến trúc.

Sau khi lĩnh hội kiến thức về văn hóa và kỹ thuật qua hai bài giảng chuyên đề, 9 nhóm sinh viên rất hào hứng nhận nhiệm vụ thiết kế và bắt tay vào làm việc theo nhóm, không khí làm việc khá sôi nổi kéo dài suốt 6 tiếng từ 10h30 đến 16h30, dưới sự hướng dẫn tận tình của các chuyên gia và giảng viên của cả ba nước.

Sau sáu tiếng làm việc khẩn trương, 9 nhóm sinh viên đã hoàn thành các bài thiết kế của mình. Các nhóm đã trình bày ý tưởng trước hai hội đồng giám khảo làm việc song song. Sau đó, hai ban giám khảo hội ý và cùng chọn ra 3 thiết kế xuất sắc nhất để trao giải thưởng. Giải Nhất thuộc về nhóm số 8 với giải pháp kết nối không gian chợ phía trước và nhà văn hóa cộng đồng phía sau thông qua một cụm công trình xây mới ở chính giữa, rất chặt chẽ về chức năng cũng như phù hợp về cảnh quan. Nhóm số 5 giành giải Nhì, so với nhóm số 8 đoạt giải Nhất thì phần phân tích sâu sắc và ý tưởng tốt gần như tương đương, nhưng do quá tập trung vào quy hoạch nên phần thiết kế công trình chưa được hoàn thiện. Nhóm số 4 chiếm giải ba và được Ban giám khảo đánh giá cao ở sự sáng tạo công trình theo một khối cong mềm mại lấy ý tưởng từ sợi bún và tạo ra hai khoảng không gian đệm, một ở phía trước và một ở phía sau khá đẹp mắt và thân thiện.

Điểm chung của các bản thiết kế nói chung và ba phương án đoạt giải nói riêng là sinh viên đã biết tận dụng những ưu thế của khu đất, khai thác hiệu quả chiếu sáng và thông gió tự nhiên và sử dụng vật liệu địa phương có sẵn như tre, gỗ, đất sét, rơm rạ, … sao cho những không gian được tạo lập vừa đáp ứng như cầu sử dụng hiện đại song vẫn gợi hình ảnh kiến trúc truyền thống, đáp ứng được yêu cầu mà Ban Tổ chức đề ra.

Hội thảo “Lương thực và Năng lượng của Đô thị Nông nghiệp Thăng Long” là một hoạt động hợp tác quốc tế trọng điểm của Khoa Kiến trúc – Quy hoạch trong năm 2014 đã thành công tốt đẹp. Những hoạt động chuyên môn có ý nghĩa như thế này sẽ còn được tổ chức thường xuyên hơn nữa, phù hợp với định hướng quốc tế hóa một số hoạt động đào tạo của Khoa Kiến trúc và Quy hoạch trong những năm sắp tới.

TS. KTS. Nguyễn Quang Minh
Cán bộ Giảng dạy và Phụ trách Hợp tác Quốc tế
Khoa Kiến trúc và Quy hoạch – Đại học Xây dựng