Sáng tạo trong giảng dạy đồ án kiến trúc

Sáng tạo trong giảng dạy đồ án kiến trúc

Đó luôn luôn là một quá trình vận động trong tư duy đào tạo. Nó gần như không có sự kết thúc. Mỗi đồ án đòi hỏi một lời giải khác nhau, liên quan tới sự hiểu biết của giảng viên về thể loại và đặc tính công trình. Có lúc, nó chỉ là bài toán giải quyết những mong muốn trong không gian nhỏ của một ngôi nhà. Có lúc nó lại là sự đáp ứng những thách thức của một không gian lớn của thành phố. Đồ án kiến trúc là một quá trình đi từ ý tưởng tới thực tiễn, là một biểu hiện của quy trình “Hiểu biết – thực tiễn” – Một nghệ thuật kết hợp kỹ thuật.

Tuy nhiên, có một điều quan trọng là: Kỹ năng thực hành đồ án là điều kiện bất biến, đóng vai trò quan trọng, có thể giúp chúng ta rút ngắn thời gian hình thành ý tưởng, cho dù những cảm hứng trong các phác thảo đầu tiên là một tư duy trừu tượng, đầy xúc cảm, tập trung và cô đọng. Những phác thảo này có thể phải đi cùng các sơ đồ diễn giải ý tưởng đơn giản hoặc đa nghĩa, được hình thành một cách tự nhiên, bất ngờ nhưng cũng có thể là một quá trình mày mò có chủ đích.

Sáng tác là công việc của một nghệ sỹ, trong khi nghiên cứu là công việc của một nhà khoa học. KTS ngày nay không chỉ giải bài toán sáng tác kiến trúc của thời Cổ điển, Phục hưng – Chú trọng tới vẻ đẹp nghệ thuật; cũng không chỉ đơn thuần là giải bài toán công năng kỹ thuật của kiến trúc hiện đại. Đối tượng của kiến trúc ngày nay là những phức thể đa chiều, đòi hỏi người tạo ra nó không chỉ là nghệ sỹ mà còn phải là một nhà khoa học, biết nghiên cứu và phân tích – Họ phải biết quy trình thực hiện đồ án, phải biết tự mở rộng kiến thức ở nhiều lĩnh vực, và quan trọng là phải có kỹ năng thực hành công việc sáng tạo kiến trúc. Từ đó có thể thấy rằng, việc nghiên cứu trong sáng tạo đồ án kiến trúc càng ngày càng trở nên quan trọng.

Khóa tập huấn đào tạo KTS của Hội KTS Việt Nam

Trong khóa đào tạo cho các giảng viên trẻ của các trường – Thành viên Câu lạc bộ các trường Đào tạo KTS, Hội KTS Việt Nam tại Vũng Tàu từ 16 – 22 tháng 10/2017, chúng tôi kiến nghị một quy trình hướng dẫn thực hành đồ án kiến trúc quy hoạch theo 4 bước:

– Phương pháp phân tích hiện trạng và tiếp cận tìm ý;
– Các công cụ, (môn học) hỗ trợ đồ án;
– Sự hình thành và triển khai ý tưởng;
– Phương pháp hướng dẫn, đánh giá, trình bày đồ án.

Cả 4 bước này đều rất quan trọng và được sắp xếp thành 4 bài giảng kế tiếp nhau

1. Giai đoạn đầu tiên: Phân tích hiện trạng và tiếp cận tìm ý

Sự khởi đầu bao giờ cũng là khó khăn nhất. Các KTS đều cho rằng đối với người làm sáng tạo, ở giai đoạn này không biết “vẽ cái gì” để thể hiện được ý mình mong muốn. Mong muốn thì rất nhiều, nhưng ngôn ngữ biểu hiện thì chỉ có giới hạn. Sự khéo léo và tài năng của KTS nằm ở chỗ, làm sao có thể “chập” tất cả những ý tưởng vào một khối hình kiến trúc, tạo ra một Khối hình, mà nhìn ở các góc đều có thể phát hiện ra các “ngữ nghĩa” của nó.

Trong giai đoạn này, cần cho SV suy nghĩ và trả lời một số câu hỏi sau: (1) Những gợi ý từ vị trí địa điểm của khu vực nghiên cứu, những yếu tố hiển thị và phi hiển thị, (2) Những phân tích, tìm hiểu về nhiệm vụ thiết kế, (3) Những xúc cảm thẩm mỹ ban đầu.

Đây là một quy trình thuận mang tính nghiên cứu. Tuy nhiên, đây cũng có thể là một quy trình ngược khi cảm xúc sáng tạo đến trước các tư duy logic.

Những nét phác thảo đầu tiên của KTS Le Corbusier vẽ nhà thờ Ronchamp cho thấy những ẩn dụ thú vị – Khi thì giống như hai bàn tay khum lại, lúc thì lại giống như con vịt, cái mũ của bà xơ, chiếc tàu thủy hay thậm chí như hình ảnh mẹ bồng con.

Nhà thờ Notre Dame ở Ronchamp, Le Corbusier

Trong các phân tích hiện trạng, việc đầu tiên phải quan tâm là vị trí địa điểm. Vị trí xác định những lợi thế và bất lợi. Yếu tố lợi thế là gần trung tâm, công viên, hồ nước… Bất lợi có thể là giao thông, điểm nhìn… Về ngữ cảnh văn hóa xã hội, ở đây có thể là một địa điểm đơn thuần, hoặc một địa điểm có tinh thần. Địa điểm có tinh thần được xem là Nơi chốn.
Điểm thứ hai là các yếu tố hấp dẫn về kiến trúc cảnh quan bao quanh, ở gần và xa. Nếu nhìn ở khía cạnh vi mô, cần nhìn nhận về hình thái khu đất, khả năng tiếp cận giao thông ở các cạnh biên. Có 3 trục tác động tới giải pháp tổ hợp: Đó là trục thiên nhiên, trục văn hóa, và trục giao thông.

Đối với đồ án quy hoạch, việc phân tích hiện trạng, phân tích nhiệm vụ quy hoạch của Đồ án quy hoạch có tầm nhìn rộng hơn, các phân tích vị trí địa điểm còn liên quan tới các điều tra kinh tế, văn hóa xã hội. Chính vì vậy, việc điều tra hiện trạng của đồ án quy hoạch cần phải chia thành các nhóm, có mối quan hệ tương tác hỗ trợ, trao đổi thông tin với nhau. Kinh nghiệm chấm các cuộc thi tuyển quốc tế cho thấy, các tư vấn nước ngoài rất chú trọng giai đoạn 1 – Các phân tích hiện trạng , đặc điểm địa lý và văn hóa lịch sử có thể giúp cho họ có những ý tưởng đầu tiên. Việc cộng tác với tư vấn địa phương chủ yếu là để thực hiện tốt giai đoạn 1.

2. Các bài giảng bổ sung hỗ trợ cho thực hành đồ án

Đây là một điểm cần đổi mới. Đối với đồ án quy hoạch, các môn học lý thuyết cần phải được kết hợp với đồ án. Các bài kiểm tra, tiểu luận của môn học lý thuyết đều phải liên quan và được ứng dụng trong đồ án được tiến hành song song với các môn học lý thuyết. Đó là kinh nghiệm đào tạo đồ án Quy hoạch của trường INSA de Lyon. Các môn Xã hội học đô thị, Tham vấn ý kiến cộng đồng đều được học trong giai đoạn làm đồ án Quy hoạch.

Đối với đồ án kiến trúc, các môn học tìm ý bằng mô hình, tìm ý qua các sơ đồ ý tưởng, sketup và các phần mềm đồ họa được phụ đạo thêm trong quá trình làm đồ án kiến trúc. Ngoài ra, các bài giảng trong thực hành đồ án nên tạo điều kiện cho SV tiếp cận thực tế, nên mời các chuyên gia là những người có kinh nghiệm thực tế, hỗ trợ thêm các kiến thức trong các đồ án, đặc biệt khi liên quan tới các thể loại kiến trúc phức tạp như bệnh viện, khách sạn, bảo tàng, nhà ga hàng không…Các bài giảng tại hiện trường trong các buổi tham quan cùng SV có ý nghĩa hết sức quan trọng. Ngoài ra, để mở rộng tầm nhìn ra thế giới, cần bổ sung các bài giảng về xu hướng phát triển kiến trúc đô thị đương đại trên thế giới và trong khu vực.

3. Giai đoạn hình thành và triển khai ý tưởng

Đây là giai đoạn quan trọng. Ý tưởng quy hoạch được hình thành sau phân tích hiện trạng sẽ được các nhóm đưa ra các kịch bản khác nhau. Các thành viên trong nhóm cần có tranh luận về các hướng phát triển dưới góc độ phân tích hiện trạng của mình. Chẳng hạn, nhóm điều tra về kinh tế sẽ bảo vệ ý tưởng liên quan tới kinh tế, nhóm điều tra về môi trường đề xuất concept về môi trường, các nhóm khác đưa ra các ý tưởng tương tự. Mỗi nhóm đều có lý của mình khi đề xuất các ý tưởng. Vấn đề là trong các kịch bản được đề xuất, các thành viên cần phải bàn luận để thống nhất chọn ra một phương án chọn. Đôi khi việc lựa chọn này có thể có sự tham gia của người dân. Trong giai đoạn này, việc tranh luận trong nhóm là rất quan trọng. Vai trò hướng dẫn tranh luận của giáo viên chính là thước đo năng lực chuyên môn và sư phạm của người thầy. Nên để các ý tưởng phát triển tự do, nhưng sự dẫn dắt gợi mở là rất quan trọng.

Việc triển khai ý tưởng đồ án kiến trúc sẽ gắn liền với các yêu cầu công nghệ, sự xắp xếp dây chuyền công năng, hoặc xử lý công năng để tạo nên các hình thức tổ hợp mới. Giai đoạn này đòi hỏi các kỹ năng và kiến thức liên ngành nhằm cụ thể hóa ý tưởng. KTS không thể giải quyết tất cả nhưng cần phải chủ động kết hợp các bộ phận chuyên môn. Bên cạnh anh ta là các Kỹ sư kết cấu, cấp thoát nước, kỹ sư điện, thông gió điều hòa, các chuyên gia hạ tầng, an toàn phòng cháy… Vai trò nhạc trưởng của KTS là phải biết kết hợp các chuyên gia kỹ thuật lại để thực hiện thành công tác phẩm của mình.

4. Cách thức hoàn thành ý tưởng và thể hiện đồ án

Cách trình bày đồ án lẽ tất nhiên phải đẹp. Như thế chưa đủ. Cần phải thông minh và có phong cách. Cao hơn, có thể gây ấn tượng. Tất cả mong muốn đó cần phải được diễn dạt thông minh trong một ô giấy giới hạn. Trong đó, các nội dung phải được trình bày một cách rõ ràng, logic, có trình tự, có điểm nhấn và ấn tượng.

Các đồ án kiến trúc cần chú trọng các bản vẽ mặt bằng, mặt cắt tương đương như bản vẽ phối cảnh. Bản vẽ phối cảnh thể hiện hình khối, bản vẽ mặt bằng, mặt cắt thể hiện không gian. SV giành quá nhiều thời gian cho hình khối, nên không còn đủ thời gian để nghiên cứu không gian. Việc nghiên cứu concept mất quá nhiều thời gian nên khối lượng nội dung của đồ án đều không được nghiên cứu một cách cẩn thận. Vì vậy giảng viên cần vạch tiến độ trong suốt thời gian làm đồ án.

Việc thông qua đồ án là một buổi học quan trọng, và việc chấm đồ án không chỉ là đánh giá mà còn là một buổi học bổ sung kiến thức, Chính vì vậy, cần tổ chức chấm bài công khai cho SV cùng tham gia. Việc duyệt bài cũng giống chấm bài. Nên tập trung, treo bài để nghe giáo viên nhận xét bình luận. Cần tạo không khí học tập lẫn nhau, truyền cảm hứng cho nhau.

Kết luận

Việc Hội KTS Việt Nam mở lớp tập huấn cho các giảng viên các cơ sở đào tạo KTS là cơ hội để các cơ sở đào tạo KTS san sẻ kinh nghiệm. Chính vì vậy, chủ đề của Trại sáng tác năm nay bàn về công tác đào tạo KTS, với sự tham gia của 32 giảng viên trẻ được cử đến từ các trường Đại học Kiến trúc và Xây dựng trong cả nước, nhằm trao đổi kinh nghiệm trong công tác giảng dạy nói chung và đào tạo hướng dẫn Đồ án Kiến trúc Quy hoạch nói riêng.

Hội KTS Việt Nam đã cử các giảng viên có kinh nghiệm từ các trường: ĐH Kiến trúc TP HCM, ĐH Kiến trúc Hà Nội, ĐH Xây dựng và các GS nước ngoài trực tiếp tham gia các bài giảng lý thuyết và thực hành tại trại sáng tác. Chúng tôi hy vọng đây sẽ là hoạt động có ý nghĩa thiết thực của CLB các trường đào tạo KTS của Hội KTS Việt Nam.

PGS.TS.KTS Doãn Minh Khôi
Trường Đại học Xây dựng
(Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 8/2017)