Tái sử dụng vật liệu vào không gian kiến trúc (Góc nhìn của nhóm 2K)

Bắt đầu từ câu chuyện của các bố mẹ thuộc niên khóa 1991 – 1994, 13 cô cậu sinh viên, học trò từ TP Hà Nội đến TP HCM vừa hoàn thành đề tài “Nghiên cứu và Sáng tạo trong việc tái sử dụng vật liệu vào không gian kiến trúc nhằm bảo vệ môi trường”. Hướng dẫn khoa học là TS.KTS Ngô Lê Minh và ThS. KTS Hoàng Thị Thanh Hà. Đề tài được Hội KTS Việt Nam đánh giá cao, không chỉ bởi giá trị thực tiễn và sáng tạo của học sinh, mà còn bởi nhóm tác giả đã làm rõ hơn góc nhìn, trách nhiệm và cả khát vọng của thế hệ trẻ trong việc bảo vệ môi trường cũng như tạo nên một môi trường sống trong lành hơn, giàu ý nghĩa hơn.

13 thành viên của nhóm, lớn tuổi nhất sinh năm 2001, nhỏ tuổi nhất sinh năm 2006. Trong 13 thành viên của nhóm tại Hà Nội, có 1 sinh viên ĐH Kiến trúc (Vũ Chúc Linh) và 12 học sinh THPT ở nhiều trường khác nhau như Nguyễn Hữu Bình Minh, Nguyễn Thùy Dương (THPT Chuyên Ngoại ngữ), Nguyễn Trường Thành (THPT Lương Thế Vinh), Quách Thu Huyền (THPT Chuyên Nguyễn Huệ), Ngô Quang Minh (THPT Chuyên Hà Nội – Amsterdam), Lương Tuấn Duy (Trường THPT Chuyên Hà Nội – Amsterdam) cặp chị em Nguyễn Phạm Thùy An, Nguyễn Phạm Minh Quang (THPT Khoa học Giáo dục – HES), Nguyễn Hoàng Anh (THPT Quốc tế Anh Việt Hà Nội BVIS), Trương Nguyễn Bảo Ly (THPT Yên Hòa) và cậu út của nhóm Tô Minh Hưng sinh năm 2006 (THCS Archimedes Academy). Thành viên tại TP Hồ Chí Minh là Ngô Minh Hoàng (THPT Bùi Thị Xuân)

SẢN PHẨM của NHỮNG NGƯỜI CHƯA KỊP NHỚ MẶT NHAU

Bắt đầu từ câu chuyện của những bà mẹ niên khóa 1991-1994 (thường được biết đến với cái tên gọi tắt là khóa 91-94), trong đó có những người đang trong ngành Kiến trúc, muốn tạo nên một sân chơi nghiên cứu khoa học cho các con sinh năm 2000 trở đi, còn gọi là lứa 2K. Dần dà, câu chuyện đi đến vấn đề được nhiều người quan tâm, chính các mẹ cũng luôn trăn trở về tái sử dụng vật liệu, áp dụng vào không gian kiến trúc công cộng, hay nhà riêng như thế nào, ở mức độ nào? Ở lĩnh vực kiến trúc, nội thất, việc sử dụng các vật liệu cũ đã và đang là xu hướng tất yếu. Việc này không chỉ giúp cho sự sáng tạo không ngừng với nhiều ý tưởng độc đáo mà còn góp phần quan trọng trong việc chung tay giảm thiểu rác thải và bảo vệ môi trường sống.

Công việc nghiên cứu, tìm hiểu và tổ chức nhóm thế nào được TS. KTS. Ngô Lê Minh (Trường Đại học Tôn Đức Thắng TP HCM) nhận lời hỗ trợ. Yêu cầu các thành viên của nhóm tìm hiểu việc tái sử dụng vật liệu trong không gian kiến trúc; những kinh nghiệm trong và ngoài nước về tái sử dụng vật liệu; từ đó đề xuất những sáng tạo trong việc tái sử dụng vật liệu trong không gian kiến trúc. Nhóm nghiên cứu được chia thành 6 nhóm nhỏ, vừa đi học văn hóa vừa thực hiện công trình nghiên cứu đầu đời của mình. Từ đầu tháng 11/2019 cho đến khi hoàn thành công việc vào cuối tháng 3/2020, quá trình làm việc của nhóm không may lại rơi vào đúng dịch bệnh Covid-19, nên gặp không ít khó khăn trong điều kiện phải cách ly, nhất là các thành viên không được gặp mặt nhau mà chỉ trao đổi với nhau online hàng tuần. May mắn là công nghệ thông tin đã giúp nhóm làm được những việc mà cách đây 15-20 năm trước khó có thể thực hiện. Người Nam, kẻ Bắc, hay dù ở mỗi góc của Hà Nội đều vẫn có thể làm việc, học hỏi và trao đổi với nhau. Xét về mặt nào đó, Covid-19 đã giúp cho các bạn học sinh có nhiều thời gian rảnh để thực hiện nghiên cứu khoa học của riêng mình.

PHÁT HIỆN NHỮNG ĐIỀU LÝ THÚ

Nguyễn Phạm Thùy An, thành viên của nhóm kể rằng: “Đến khi bắt tay nghiên cứu, cả nhóm mới biết rõ hơn về xu thế tái sử dụng vật liệu cũ trên thế giới cũng như tại Việt Nam. Các nước phát triển đã rất thành công trong việc sử dụng các loại vật liệu để tạo nên những thiết kế bền vững. Đó là nhựa, thủy tinh, cao su, nệm, ngói… tất cả những thứ có tiềm năng sử dụng lại dưới dạng rác thải công nghiệp. Tuy nhiên, không phải rác thải nào cũng có thể tái sử dụng bởi vì rất khó để tái sử dụng khi chúng bị lẫn lộn với nhau, cần phải nghiên cứu và xử lý kỹ lưỡng”.

Hình 2. Vật liệu xây dựng xanh bảo vệ tài nguyên và môi trường (Nguồn:Internet)
Hình 3. Tái sử dụng các hộp nhựa đựng kem (Nguồn:Internet)

Rồi khi nghiên cứu kỹ hơn của một số vật liệu có thể tái sử dụng như nhựa, gỗ, tre, rơm, trấu, thủy tinh, sợi thực vật (như xơ chuối, xơ dừa được trộn với xi măng thông qua hút chân không, chịu ẩm tạo thành những sợi xi măng), thực vật sống… thành viên của nhóm mới hiểu hết ưu, nhược điểm của các vật liệu này khi tái sử dụng. Chính quá trình này đã mang đến cái nhìn khá toàn diện. Từ công viên nổi – rác thải nhựa tái chế ở Rotterdam, Hà Lan; sử dụng vật liệu cũ để tạo sân chơi tại công viên ở Craigieburn (New Zealand) đến tái sử dụng lốp xe trong sáng tạo không gian công cộng, sử dụng chai thủy tinh cũ làm chậu trồng hoa ở nhiều nước trên thế giới… Còn ở Việt Nam, như tổng kết của nhóm là việc sử dụng vật liệu trong kiến trúc bao gồm cả không gian kiến trúc nội thất và kiến trúc công trình (đang chiếm tỷ trọng lớn trong phạm vi tái sử dụng vật liệu và được quan tâm đặc biệt trong thời gian gần đây). Những sản phẩm độc đáo từ việc tái sử dụng vật liệu như “Ngôi nhà độc đáo làm từ 8.800 chai nhựa ở Hà Nội”; “Nhà làm bằng thùng container cũ” hay quán cà phê được trang trí nội thất, bàn ghế đều từ vật liệu cũ tại phố Hàng Tre (Hà Nội) đều mang đến thông điệp về sự sáng tạo, khát vọng về việc bảo vệ môi trường…

“Cũng nhờ nghiên cứu kỹ như vậy, thay chỉ vì nghe và đọc như trước nên chúng con mới hiểu rõ rằng tái sử dụng vật liệu trong kiến trúc, nội thất góp phần tạo nên vật liệu xanh, giúp giảm thiểu ô nhiễm, đồng thời đề cao và phát huy tính sáng tạo” – Nguyễn Hoàng Anh, thành viên của nhóm kể.

TIỀN ĐỀ CHO NHỮNG NGHIÊN CỨU VẬN DỤNG

Hình 4, 5, và 6. Tái sử dụng vật liệu tại Công viên ở Craigieburn (New Zealand)

Như trong phần tổng hợp của nhóm nghiên cứu về các giải pháp tái sử dụng vật liệu, đúng là ở đâu đó, người ta từng giới thiệu cách làm rồi, nhưng để tổng hợp lại một cách đầy đủ thì chưa có và đương nhiên, buộc người đọc phải chú ý. Tổng hợp về tái sử dụng vật liệu cho không gian ngoại thất, nội thất, nhóm đúc kết rằng có thể tái chế đồ nhựa, sử dụng, trang trí để lại trở thành những đồ vật hữu ích, giảm chi phí mua những đồ trang trí, giúp cho môi trường bớt những rác thải phiền hà… Hay tái sử dụng thủy tinh làm những vật liệu trang trí ngoại thất sân vườn cũng rất đẹp, lại an toàn cho sức khỏe hơn đồ nhựa. Đi kèm là lưu ý ít gặp về những loại vật liệu thủy tinh không thể tái sử dụng được như tấm kính cửa sổ, gương, kính ô tô, pha lê, dụng cụ nấu ăn và các mảnh gốm/thủy tinh trang trí, thủy tinh có khả năng chịu nhiệt…

“Quan trọng là các thành viên – là những học sinh THPT đã có những đề xuất, ý tưởng thiết thực để có thể làm tiền đề cho các nghiên cứu vận dụng sau này đồng thời khuyến khích các nhóm học sinh nghiên cứu khoa học và vận dụng một cách sáng tạo vào thực tế” – GS.TS.KTS Nguyễn Quốc Thông – Phó Chủ tịch Hội KTS VN nhận xét.

Đề xuất giải pháp đưa vật liệu tái sử dụng vào không gian công cộng, nhóm cũng tổng hợp lại hàng loạt giải pháp trong thực tế cùng hướng dẫn cách làm, từ sử dụng container cũ làm nhà vệ sinh công cộng trong công viên; sử dụng lốp xe cũ để trồng cây trên vỉa hè; sử dụng tấm gỗ cũ làm ghế ngồi công viên, các khu nghỉ; tổ chức không gian vui chơi trẻ em từ các vật liệu cũ như lốp xe, ván gỗ cũ… Còn trong tái sử dụng vật liệu gỗ, từ những vật dụng đã cũ, hỏng như bàn, ghế, giường tủ có thể tái chế thành những vật dụng thô sơ đơn giản như khay đựng hoa, các kệ đỡ hoặc có thể dùng để trang trí, dựng các hàng rào, các bậc thang trang trí… Ngay cả dây thừng cũ được sử dụng làm thảm lau chân; những đôi ủng cũ tưởng bỏ đi cũng làm chậu cây cảnh, chiếc đàn piano cũ trở thành giá sách, chiếc thang được sử dụng làm giá sách, giá để đồ… vừa mang tính sáng tạo độc đáo đồng thời còn là một cách trang trí đẹp mắt…

Hình 7. Ý tưởng sử dụng tấm gỗ cũ làm ghế ngồi công viên, các khu nghỉ và vật dụng trong nhà

LÀM SẠCH MÔI TRƯỜNG BẰNG NHỮNG BIỆN PHÁP THIẾT THỰC

Hình 8. Tái sử dụng container vào công trình dịch vụ công cộng, ưu điểm dễ thi công lắp đặt trên mọi địa hình, giá thành không cao, giảm chi phí xây dựng và dễ chuyển đi nơi khác
Hình 9. Ý tưởng làm nhà Homestay từ vật liệu nhựa tái chế, gỗ dừa, và tái sử dụng gỗ của nhóm nghiên cứu

…Thay vì chúng ta đi mua những vật liệu mới với giá đắt đỏ, chúng ta có thể sử dụng những vật liệu cũ, sửa sang lại, thêm màu sắc là chúng ta lại có một sản phẩm vừa bền vừa đẹp để hướng đến một cuộc sống xanh…
(Vũ Chúc Linh, thành viên của nhóm)

Trong câu chuyện của các thành viên trong nhóm, khát vọng về việc tái sử dụng vật liệu trong kiến trúc, góp phần làm thay đổi nhận thức, đồng thời khơi gợi khả năng sáng tạo của giới trẻ hiện lên thấy rõ. Ngay chính các GS.TS, thành viên Hội đồng nghiệm thu cũng khẳng định cảm nhận rõ điều này.

Tất nhiên, đã thay đổi nhận thức thì cần thể hiện bằng hành động. “Đã có nhiều giải pháp khắc phục tình trạng rác thải tràn lan, không tận dụng hết những vật liệu có thể tái sử dụng. Nhưng như vậy vẫn chưa đủ. Chúng ta không thể làm ngơ mà cần phải tiếp tục công cuộc bảo vệ và làm sạch môi trường bằng nhiều biện pháp thiết thực hơn nữa!” – Nguyễn Phạm Minh Quang, thành viên của nhóm nói. Cũng vì vậy, nhóm đã đưa ra một số kiến nghị tận dụng vật liệu tái sử dụng trong cuộc sống. Trong đó, có việc đưa các thiết kế từ các vật liệu có thể tái sử dụng vào giảng dạy tại các ngành kiến trúc, nội thất hoặc là trong sinh hoạt ngoại khóa ở các trường học. Ngay việc tổ chức các cuộc thi ứng dụng vật liệu tái sử dụng trong cuộc sống hàng ngày cũng cần được tính đến. Trong khi đó, các siêu thị, trung tâm thương mại, các khu vui chơi giải trí công cộng nên thường xuyên trưng bày các sản phẩm từ vật liệu tái sử dụng để khuyến khích và tuyên truyền ý thức cho người dân.

Nhóm học sinh cũng đề xuất các KTS, các nhà thiết kế nội thất nên tư vấn cho khách hàng sử dụng các vật liệu cũ, sau khi trang trí lại hoàn toàn có một diện mạo mới, vừa đẹp vừa rẻ lại tiết kiệm chi phí, giảm thiểu rác ra môi trường.

Chính những đề xuất này đã được Hội đồng nghiệm thu của Hội KTS Việt Nam đánh giá cao về tính thực tiễn và đi kèm là sự bất ngờ về góc nhìn của những thành viên thế hệ 2K mới lần đầu “đụng” đến một đề tài không dễ xử lý.

Sau khi hoàn thành nghiên cứu, những thành viên trong nhóm đã chia sẻ với nhau trên mạng xã hội về những sản phẩm của mình, từ giá đựng sách bằng vỏ hộp, giỏ đựng bút từ tấm bìa tưởng sẽ bỏ đi…Tất cả bắt nguồn từ quá trình tự tìm hiểu để rồi thay đổi nhận thức và bắt tay làm những vật dụng thiết thực nhất cho bản thân từ vật liệu đã qua sử dụng. Và sẽ còn nhiều sản phẩm khác nữa từ vật liệu đã qua sử dụng sẽ ra đời từ thành viên của nhóm và những người khác. Đấy không phải là điều xa vời…

GS.TS. Doãn Minh Khôi – Hội đồng nghiệm thu đề tài:

“Các em học sinh THPT đã bắt đầu làm quen với khoa học qua cách nghiên cứu đề tài một cách khá lôgic và hợp lý. Các bạn biết cách thu thập tài liệu trên mạng và quan sát thực tiễn, để từ đó tìm cách vận dụng vào thực tiễn bằng những kinh nghiệm riêng của mình. Rất thú vị và bổ ích!”
“Trong các vật liệu lựa chọn nghiên cứu, có vật liệu cao su rất khó phân hủy, phải mất tới 50 năm, đó lại là nhiên liệu tốt nên dễ bị sử dụng để đốt, và gây hại tới môi trường. Vật liệu gỗ cũng được nhóm học sinh phân biệt giữa vật liệu gỗ xây dựng và gỗ đồ dùng bỏ đi. Đó là điểm khác biệt giữa vật liệu và đồ thải của vật liệu mà nhóm nghiên cứu đã phát hiện ra và tìm tòi sáng tạo để vận dụng.”

GS.TS.KTS Nguyễn Quốc Thông – Chủ tịch Hội đồng nghiệm thu

“Nghiên cứu và sáng tạo tái sử dụng vật liệu trong không gian kiến trúc nhằm bảo vệ môi trường là đề tài có tính thời sự, ý nghĩa thực tiễn và giá trị khoa học. Qua đó cho thấy cần khuyến khích học sinh phổ thông tham gia nghiên cứu khoa học. Kết quả đạt được của nhóm 13 học sinh THPT rất đáng trân trọng. Hy vọng kết quả của đề tài sẽ truyền cảm hứng cho nhiều học sinh phổ thông khác tham gia nghiên cứu khoa học với những đề tài khác nhau, góp phần bảo vệ môi trường và nâng cao chất lượng môi trường sống.”

 ThS.KTS. Hoàng Thị Thanh Hà, Nhà báo Bắc Nam, TS.KTS Ngô Lê Minh – ĐH Tôn Đức Thắng

(Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 05-2020)