Bàn về khởi nghiệp trong nghề kiến trúc?

Vấn đề “Khởi nghiệp” (Start-up) đang diễn ra như một cái “mốt” thời thượng. Với nhiều góc nhìn chưa đúng, nếu cứ làm theo kiểu phong trào nên dễ có nguy cơ sớm tàn lụi, gây thất vọng và làm hao người tốn của.

Vừa qua, có cơ hội tham gia các cuộc thảo luận cả trong Nam lẫn ngoài Bắc về vấn đề khởi nghiệp, đặc biệt dành cho các bạn trẻ, tôi có các nhận xét chung sau đây :
– Phần lớn chúng ta chưa hiểu đúng về khái niệm khởi nghiệp, nên việc phát động thường nặng tính phong trào hơn là đi vào thực chất;
– Quan niệm sai lầm cho rằng khởi nghiệp là mở doanh nghiệp, kiếm được nhiều tiền, xem nhẹ phần tư duy sáng tạo, tạo ra các giá trị mới;
– Nhiều người nghĩ rằng khởi nghiệp chỉ dành cho giới doanh nhân chứ không phải các người sáng tạo mỹ thuật, ví như “thiết kế”, “tạo hình”, “kiến trúc”, “thời trang”…
– Có sự nhập nhằng lẫn lộn giữa các khái niệm “khởi nghiệp” và “hành nghề”, nhất là đối với các ngành dịch vụ trong kinh tế thị trường.
Bài viết này mong xác định lại cho đúng khái niệm khởi nghiệp và thử bàn vấn đề khởi nghiệp ngành kiến trúc, trong bối cảnh hành nghề cũng như thị trường xây dựng – kiến trúc không còn như trước nữa.

Phải hiểu như thế nào cho đúng về khởi nghiệp?

Chính phủ phát động
“Quốc gia khởi nghiệp”

Ở miền Nam trước năm 1975, đa phần ngành nghề dịch vụ đều tổ chức theo hướng kinh tế thị trường, nên học xong ra trường hành nghề phải cạnh tranh gay go mới tồn tại nổi. Thời đó, chúng tôi thường hiểu “khởi nghiệp” là bắt đầu hành nghề.
Nay thì cả nước ta đã chấp nhận nền kinh tế thị trường, khởi nghiệp có thể áp dụng cho mọi ngành nghề tự do, không nhất thiết phải mở doanh nghiệp với mục đích làm giàu. Bởi có người khởi nghiệp từ khát khao làm nghiên cứu khoa học, tư vấn chuyên môn hay làm từ thiện chẳng hạn, mục đích không đơn thuần để kiếm tiền. Họ có thể cống hiến cả đời mình cho các công việc trên. Hoặc như trong một doanh nghiệp, có nhiều người khởi nghiệp mà không phải chỉ làm Sale (bán hàng), mà làm ở bộ phận R&D (nghiên cứu – phát triển), Marketing, PR – quan hệ khách hàng…
Nếu tất cả các bạn trẻ, sinh viên khởi nghiệp đều sớm lao vào công cuộc đi kinh doanh kiếm tiền – Đó là cách hiểu méo mó, chỉ mang tính chất phong trào, nên 99% dễ thất bại. Cứ tưởng khởi nghiệp là không liên quan đến việc học, thực tập, nhưng theo tôi đối với các bạn trẻ, đây lại là điều rất quan trọng để tích lũy kiến thức, kinh nghiệm.
Đặc biệt trong nghề dịch vụ, người ta học chuyên môn, ra trường 90% đi làm công, 10% có ý hướng khởi nghiệp, và có lẽ chỉ 1% thành công.

Hội thảo khởi nghiệp và “thất bại thông minh”!

Mọi dự án khởi nghiệp phải đặt lên hàng đầu các yếu tố con người và tổ chức, sau đó mới là ý tưởng, chiến lược và các sản phẩm chính.
Và cuối cùng là vấn đề niềm tin. Khởi nghiệp cuối cùng là vượt khó để biến cái không thành có, thiếu niềm tin thì ta khó đi đến tận cùng để thành công. Nhưng nếu có niềm tin từ những nghiên cứu khoa học và kinh nghiệm thực tế sẽ biến giấc mơ khởi nghiệp thành sức mạnh đi tới.

Nghề kiến trúc truyền thống không còn như trước nữa

Riêng đối với nghề kiến trúc của chúng ta, hiện nay đang ra sao? Theo các khảo sát gần đây ở Âu Mỹ, bước vào thời hậu – công nghiệp thế kỷ 21, các nghề truyền thống, trong đó có nghề kiến trúc đang đánh mất dần vai trò người chủ trì công trình (Master Builder) trong chỉ đạo thiết kế lẫn quá trình thi công.
Nghề kiến trúc ngày nay được đào tạo dưới nhiều dạng chuyên sâu về thi công, kỹ thuật khác của quá trình thiết kế, thi công và quản lý dự án. Với số lượng KTS tăng gấp đôi trong thời gian qua, nhiều người tốt nghiệp kiến trúc muốn sống được phải tìm việc trong các ngành nghề khác. Người ta thấy họ công tác tại các công ty tư vấn đầu tư công trình, thầu xây dựng, địa ốc, kinh doanh bất động sản, các doanh nghiệp sản xuất vật liệu xây dựng, trang trí nội thất, cung cấp thiết bị…
Tại Âu, Mỹ, văn phòng kiến trúc kiểu cũ đang dần nhường chỗ cho các văn phòng “A & E Office (Architects & Engineers)” với quy mô ngày càng lớn, cung cấp các dịch vụ đa dạng bao gồm địa ốc, quy hoạch xây dựng và kinh tế, quản lý chương trình và quản lý xây dựng, quản lý công trình công cộng và thậm chí đảm trách cả việc tìm kiếm nguồn tài chính đầu tư xây dựng.
Công ty tổng hợp quy hoạch – kiến trúc – xây dựng kiểu này được quản lý chặt chẽ hơn và hoạt động kinh doanh theo định hướng, sử dụng người quản lý không chỉ tốt nghiệp ngành kiến trúc hoặc xây dựng mà còn là những doanh nhân và luật gia. Họ sẽ cạnh tranh ráo riết và tìm cách cung ứng những dịch vụ khác với dịch vụ thiết kế truyền thống, nhắm phục vụ công trình xây dựng từ A đến Z.
Mọi nghề trong thời đại mới đều mang tính liên ngành, bắt buộc KTS phải học tập suốt đời để thích ứng. Đặc biệt, nghề kiến trúc lại thuộc hệ ngành nghề cần tư duy sáng tạo, tạo giá trị mới. Phải chăng người thành công trong khởi nghiệp kiến trúc nằm trong số này?!.

Một số bài học khởi nghiệp thành công trong nghề kiến trúc

Mọi dự án khởi nghiệp phải đặt lên hàng đầu các yếu tố con người và tổ chức, sau đó mới là ý tưởng, chiến lược và các sản phẩm chính.

Điều quan trọng nhất trong chương trình khởi nghiệp nghề kiến trúc chính là sự sáng tạo, nếu không có sáng tạo thì các bạn không có gì khác với những người đã làm điều này nhiều năm. Sáng tạo là hoạt động tạo ra thứ gì đó đồng thời có tính mới mẻ và lợi ích. Các bạn đang ở trong một cuộc chiến tạo ra các giá trị mới.
Một vấn đề quan trọng khác là phải biết cách tìm ra cơ hội lớn từ thị trường “ngách”, những mảng chưa ai làm, đừng vội tham vọng xông xáo ngay vào những vấn đề quá lớn, phải cạnh tranh với những công ty hay tập đoàn quy hoạch – thiết kế trong nước hay quốc tế, từng có hàng trăm, hàng nghìn người đã làm rồi.
Các nhóm “start-up”nhỏ với quyết tâm tìm ra giá trị mới – Đây chính là các doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo. Họ xây dựng doanh nghiệp từ chính những ý tưởng kinh doanh, ý tưởng sáng tạo của riêng mình. Khi tìm được nguồn đầu tư, các doanh nghiệp này sẽ có nguồn lực biến những ý tưởng của mình thành hiện thực. Tất nhiên, ta không thể lạc quan hão, cho rằng tất cả các doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo đều thành công, thậm chí tỷ lệ thành công rất thấp, nhưng một khi đã thành công họ sẽ tạo ra giá trị gia tăng vượt bậc cho nền kinh tế.
Trong giới kiến trúc hiện nay ở miền Nam, anh em trong nghề thường nhắc đến các nhóm khởi nghiệp đã thành công, ví như các công ty: TTT, AA, Nhà Vui, Hòa Bình …

Phong trào bạn trẻ khởi nghiệp

TTT”ở TP.HCM khởi đầu cũng chỉ là một văn phòng thiết kế kiến trúc trẻ, vậy mà họ đã tìm ra được một hướng đi riêng, tạo thế mạnh cho mình. Họ đã thành công khởi nghiệp với hướng chuyên sâu làm “văn phòng”. TTT nay có cả xưởng sản xuất vật liệu nội thất và trang thiết bị văn phòng và các đội thi công giỏi về ngành này.
AA” cũng do một KTS thành lập, chuyển hướng sang thiết kế, sản xuất và kinh doanh đồ gỗ nội thất, đã thành công như là một thương hiệu trang trí quốc tế có uy tín, bán hàng sang tận châu Âu và Trung Đông.
Nhà Vui” từng khởi nghiệp với một nhóm KTS trẻ chuyên về thiết kế và thi công nhà cửa quy mô nhỏ và cũng khá thành công do có nhiều sản phẩm sáng tạo và hấp dẫn số khách hàng trung lưu ngày càng đông đảo ở thành thị.
“Hòa Bình” là tên gọi một công ty về xây dựng và địa ốc hàng đầu Việt Nam, từng thi công nhiều công trình quy mô lớn khắp cả nước. Người lãnh đạo là KTS Lê Viết Hải, khởi nghiệp với một công ty xây dựng nhỏ, sau quy tụ được một đội ngũ trẻ năng nổ và xông ra đấu thầu thi công các công trình lớn, được đánh giá đạt chuẩn cao quốc tế.
Đó là chưa kể đến các nhóm các KTS trẻ Võ Trọng Nghĩa (kiến trúc xanh), Hoàng Thúc Hào (kiến trúc hạnh phúc), Nguyễn Hòa Hiệp, Nguyễn Hoàng Mạnh, nhóm Câu lạc bộ Kiến trúc Xanh (gồm cả KTS kỹ sư công nghệ xanh)…Ta có thể gọi họ là những nhà sáng tạo và khởi nghiệp thành công, khi tạo ra các giá trị mới, những cái xã hội đang hướng về.
Khi còn ở Canada vào những năm 1990, tôi đã từng cộng tác với một KTS người Việt duy nhất mở được văn phòng thiết kế riêng. Ban đầu, văn phòng anh làm theo kiểu truyền thống, tạm sống được nhưng không nổi bật. Khi nền kinh tế rơi vào suy thoái, anh mạnh dạn khởi nghiệp lại, chuyển sang lập một văn phòng tư vấn thiết kế – xây dựng tổng hợp. Bản thân anh chủ yếu đi chào hàng, bắt công việc, rồi kết hợp với nhóm KTS phác thảo nhanh, triển khai giỏi, thuê chuyên gia pháp lý bên ngoài, kỹ sư thi công xây dựng đảm nhiệm luôn các khâu giám sát công trình, quản lý dự án. Văn phòng kiến trúc sau này rất gọn nhẹ nhưng thu nhập lại cao.
Tôi cũng có một học trò kiến trúc cũ, từng làm thiết kế, nhưng đã dám quyết định khởi nghiệp lại với việc mở “Văn phòng chuyên gia Tư vấn và Phát triển dự án”, hợp tác với nhiều văn phòng thiết kế, ngân hàng cho vay vốn ưu đãi… và đã khá thành công thu hút khách hàng là các nhà sản xuất vật liệu xây dựng mới, đầu tư công nghiệp, phát triển nhà ở lớn cả trong lẫn ngoài nước.
Tại Hà Nội mới rồi, tôi có gặp một nhóm kiến trúc kinh doanh bất động sản, ban đầu ra đời không đương đầu nổi với các công ty bất động sản lớn, đã quyết khởi nghiệp lại bằng “ngách” chỉnh sửa, tân trang nhà cửa cũ. Họ quy tụ chuyên gia trẻ nhiều ngành nghề (từ marketing, PR, KTS, kỹ sư) và đề ra một chiến lược làm ăn mới. Họ đã thành công cải tạo, trang trí nhà cửa xuống cấp thành cơ sở tân trang có chất lượng cao để bán lại hoặc cho thuê với giá cao.
Một trường hợp hy hữu khác là anh bạn KTS di dân sang Mỹ vào đầu những năm 1990, không làm nghề được, nhưng đã quyết tâm khởi nghiệp trở lại bằng cách học thêm công nghệ thông tin (IT) và làm gia công phần mềm tạo các con “chip” khá thành công, vào thời điểm nghề ITcòn chưa rầm rộ như ngày nay. Anh đã hỗ trợ anh em cùng hoàn cảnh sản xuất “chip”, thu nhập của họ không thua kém KTS loại khá ở Mỹ.

Thay lời kết

Phong trào khởi nghiệp đang diễn ra rầm rộ trong rất nhiều ngành nghề cũng tác động tích cực đến nghề kiến trúc. Đặc biệt trong bối cảnh nghề truyền thống không còn phù hợp, sự đòi hỏi đa dạng hơn của thị trường, cách mạng công nghệ… Phải chăng, nghề kiến trúc cũng phải mạnh dạn đổi mới từ việc đào tạo lẫn hành nghề, thì mới mong bắt kịp thời đại vậy!

KTS. Nguyễn Hữu Thái
(Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 01 – 2017)