Giới thiệu sách: "Chùa Thầy: Di tích quốc gia đặc biệt"

Kiến trúc Phật giáo Việt Nam hình thành và phát triển cùng với quá trình du nhập của Phật giáo vào Việt Nam.

Nếu như Phật giáo đến với Việt Nam đã tương tác nhuần nhuyễn với đời sống văn hóa, tinh thần của người bản địa, tạo ra Phật giáo Việt Nam; thì kiến trúc Phật giáo Việt Nam, với tư cách là thiết chế của sinh hoạt tôn giáo của người Việt cũng mang đậm dấu ấn riêng của mình, vừa hàm chứa tinh thần từ bi, vô ngã của Phật giáo, bao dung bởi tình thương và trí tuệ toàn thiện, vừa thấm đẫm tinh thần cộng đồng, khiêm nhường, hòa hợp của người Việt bao đời nay gắn với nghề trồng lúa nước ở xứ sở nhiệt đới, gió mùa vùng Đông Nam Á. Với những đặc trưng và sắc thái riêng có xuất phát từ tập quán xây dựng cũng như phong cách, ngôn ngữ diễn đạt bắt nguồn từ những quan niệm, những tư tưởng của người Việt, cùng với sự chi phối của văn hóa cũng như đời sống xã hội các vùng miền, những ngôi chùa Việt hiện hữu trong sự đa dạng, phong phú, vừa đáp ứng tốt các nhu cầu sinh hoạt tín ngưỡng, tôn giáo, vừa tạo nên những sản phẩm kiến trúc, nghệ thuật có giá trị lịch sử, văn hóa sâu đậm. Hệ thống các ngôi chùa Việt Nam vừa là di sản vừa là công trình văn hóa hiện hữu, sống động trên khắp các vùng miền của đất nước, đã và đang được gìn giữ, lưu truyền và phát triển tiếp nối trong đời sống xã hội với sự kế thừa và phát huy đầy đủ những giá trị văn hóa truyền thống và giá trị nhân văn tốt đẹp, tạo nên một bộ phận quan trọng của nền kiến trúc truyền thống và đương đại Việt Nam. Trong hệ thống ấy, rất nhiều công trình đã được ghi danh là các di tích lịch sử, văn hóa và chùa Thầy là một “Di tích Quốc gia đặc biệt” tiêu biểu. Nằm trong hệ sinh thái làng xã vùng nông thôn đồng bằng Bắc Bộ thanh bình và trù phú, dưới chân núi Sài Sơn trong vùng non nước kỳ vĩ, khu di tích chùa Thầy nổi bật với các nếp nhà cổ kính trong khung cảnh thiên nhiên vừa nên thơ vừa hùng vĩ. Một quần thể “giàu có” những công trình kiến trúc đặc sắc gắn với những không gian huyền tích cổ xưa từ các Điện thờ linh thiêng tựa mình vào núi, tòa Thủy đình trầm mặc giữa mặt nước “Long Trì” đến những cây cầu có mái bình dị, gần gũi, tạo nên một bức tranh sinh động, hữu tình, thực thể hóa sự tôn kính và lòng thành tín của con người với Phật – Thánh. Vì lẽ đó, chùa Thầy không chỉ là một không gian tâm linh, nơi thực hành tín ngưỡng, tôn giáo mà còn trở thành khung cảnh quen thuộc, đậm chất làng quê Việt Nam, nơi neo đậu ký ức và chốn tìm về của cư dân và du khách gần xa.

Cuốn sách này đưa chúng ta đến với ngôi chùa đặc sắc ấy với đầy ắp thông tin bao trùm từ cội nguồn lịch sử xa xưa đến những hoạt động thường nhật của thời nay; từ tổng thể vùng đất, khu vực đến các công trình cụ thể, các thành phần, chi tiết cấu thành và cả các yếu tố phi vật thể liên quan. Với sự dày dặn cả về số trang và mức độ chuyên sâu của nội dung, cuốn sách truyền tải đến người đọc một cách đầy đủ, cặn kẽ những đặc điểm và giá trị của ngôi chùa, giúp ta có thể thâm nhập, thấu hiểu một cách sâu đậm, ngọn nguồn về ngôi “Đại danh lam” đặc biệt này. Bằng những bài viết nghiêm túc, chuyên sâu, những nét vẽ kỹ lưỡng, tinh tế và những bức ảnh chân xác, giàu cảm xúc, các tác giả dẫn dắt chúng ta vào một cuộc du ngoạn cuốn hút và kỳ thú. Ngược dòng lịch sử, ta sẽ trở về với vùng đất, con người từ thuở xa xưa ở chốn này, hiểu hơn về “Thiền sư Thánh tổ” huyền thoại Từ Đạo Hạnh với ba kiếp hiển lộ trong nhân gian, như vẫn nghe thấy từng hơi thở của những âm hưởng dĩ vãng đậm đà, sâu lắng. Những diễn giải về kiến trúc đưa ta thâm nhập vào một thế giới được tạo lập từ tài năng và tấm lòng của người xưa biểu đạt sự thành kính, lòng biết ơn và niềm tin vào những điều thánh thiện, đến mức những thực thể vật chất đã trở nên linh thiêng và huyền diệu. Thêm vào đó là những “triết lý kiến trúc” về kiến tạo không gian chức năng, tạo lập vị thế, thực hành “phong thủy”, giúp ta cảm nhận được những đối thoại giữa kiến trúc với điêu khắc, giữa thực thể không gian do con người tạo tác với khung cảnh thiên nhiên giàu sắc thái trong sự lồng ghép chừng mực, hòa quyện hữu cơ. Những phân tích về mỹ thuật với việc bộc lộ rõ nét về các chạm khắc trên kiến trúc, những linh vật trên mái, hệ thống tượng và phù điêu và đặc biệt là các hiện vật tiêu biểu trong đó có những tuyệt phẩm được công nhận là Bảo vật Quốc gia, đưa chúng ta vào một bảo tàng nghệ thuật phong phú, đặc sắc với dày đặc những kiệt tác cổ xưa trên gỗ, đá, đồng và gốm, hiện hữu một cách sống động với sự gửi gắm những ý nguyện thiêng liêng của chủ nhân kiến tạo và những người thợ tạo tác tài ba, tất cả bừng sáng trong không gian thâm nghiêm, lặng lẽ của di tích.

Phần giới thiệu về những sinh hoạt văn hóa, những nghi thức, lễ hội từ khu vực chùa đến vùng không gian rộng khắp xung quanh lại như cho ta xem những thước phim sinh động, rõ nét về đời sống tinh thần gắn với tín ngưỡng, tâm linh của cộng đồng cư dân làng xã, dung hợp, kết nối từ truyền thuyết đến thực tại, củng cố niềm tin, lòng tự tôn và bản lĩnh vững vàng trong cuộc sống hiện tại và tương lai. Với những góc nhìn đa dạng, chuyên ngành từ lịch sử – văn hóa đến kiến trúc – mỹ thuật, các tác giả của cuốn sách này có cách tiếp cận thấu đáo, cặn kẽ, chuyên sâu trong từng lĩnh vực cùng những xúc cảm lịch sử, văn hóa mạnh mẽ và tấm lòng trân quý di sản của các thế hệ trước để lại, đã trao cho chúng ta một món quà giá trị, giàu ý nghĩa, dẫn dắt chúng ta thâm nhập, trải nghiệm một cách đầy đủ về không gian văn hóa, kiến trúc của chùa Thầy, từ đó thêm trân trọng, yêu quý di sản đặc sắc này. Xin trân trọng giới thiệu cùng bạn đọc một ấn phẩm đặc biệt về một di sản đặc biệt.