KTS Đặng Kim Khôi: Kiến trúc trong các cuộc chuyển đổi kinh tế – xã hội

Trong những cuộc “bẻ lái” của lịch sử, có những con người “được chọn” để đảm bảo sự chuyển hướng diễn ra nhịp nhàng. Những năm cuối thập niên 1980, đầu thập niên 1990, khi Việt Nam bước vào thời kỳ chuyển mình từ nền kinh tế bao cấp sang cơ chế thị trường, không chỉ đời sống người dân thay đổi, mà nghề kiến trúc cũng đối mặt với bước ngoặt lớn. Trong thời điểm mà cái cũ chưa kịp rút lui, cái mới còn chưa rõ hình hài, KTS Đặng Kim Khôi (Phó Chủ tịch Hội KTS Việt Nam – Nguyên Tổng GĐ Tổng công ty Tư vấn Xây dựng Việt Nam – CTCP), bên cạnh công việc sáng tác với những công trình ấn tượng, còn góp phần đặt nền móng cho một mô hình quản trị hành nghề kiến trúc mới: Linh hoạt hơn, gắn liền với nhu cầu thực tiễn, phản ánh tinh thần tự chủ, đổi mới của cả một thời đại. Tạp chí Kiến trúc xin trân trọng giới thiệu cuộc trò chuyện với KTS Đặng Kim Khôi, người từng chèo lái Tổng Công ty Tư vấn xây dựng Việt Nam – CTCP trong giai đoạn chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường, hội nhập quốc tế.

KTS Vũ Hiệp: “Không ít người đã nói với tôi rằng: KTS Đặng Kim Khôi diễn họa đồ án kiến trúc rất “mả”. Từ đâu anh có được khả năng vẽ kiến trúc khiến nhiều người nể vậy?”

KTS Đặng Kim Khôi: “Tôi sinh ra trong một gia đình có truyền thống ngành Y. Bố tôi là GS.BS Đặng Kim Châu, được đào tạo từ thời Pháp, sau làm Chủ nhiệm Khoa Xương Khớp Bệnh viện Việt Đức, ông mong muốn tôi theo ngành y, cha truyền con nối. Nhưng tôi lại yêu thích nghề vẽ, bởi có mẹ là Họa sĩ Phan Thị Ngọc Thoa, cựu sinh viên Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương khóa 1944 – 1945, cùng với sự dẫn dắt của KTS Phạm Gia Yên, con trai của họa sĩ Phạm Hậu. Tôi thấy nghề kiến trúc thú vị và tôi đã đăng ký vào Trường ĐH Kiến trúc Hà Nội niên khóa 1975 tại Xuân Hòa.
Thời sinh viên, tôi rất may mắn được các thầy Ngô Bách và thầy Bùi Quý Ngọc dạy bảo tận tình, giúp đỡ hoàn thiện kỹ năng diễn họa bằng bột màu và tạo cho mình một bút pháp riêng: Diễn tả sinh động các chất liệu bề mặt kiến trúc. Sau khi tốt nghiệp năm 1980, tôi về công tác ở Viện Thiết kế Nhà ở và Công trình Công cộng và may mắn tạo được ấn tượng ở cơ quan với khả năng chuyên môn đặc biệt khi thể hiện đồ án.” 

KTS Vũ Hiệp: “Anh bắt đầu hành nghề kiến trúc vào thời kỳ Bao cấp. Công việc của một trẻ thời đó có gì thú vị không ạ?”

KTS Đặng Kim Khôi: “Tôi làm việc ở xưởng thiết kế 2, chuyên thiết kế công trình công cộng – khách sạn, cùng những KTS đàn anh tên tuổi trong nghề: Trần Đức Nhuận, Nguyễn Gia Khiêm, Trần Quốc An, Lê Quang Hải…, nên học tập và trưởng thành nhanh. Cho đến tận bây giờ, tôi vẫn thích không khí hoạt động của Viện Thiết kế: Tạo môi trường làm việc công bằng, dân chủ và chú trọng đào tạo nghề cho thế hệ trẻ. Mỗi khi có công trình quan trọng, Viện sẽ tổ chức thi đấu giữa các xưởng, các KTS không kể già trẻ đều có thể tham gia. Đối với các KTS trẻ, mỗi cuộc thi là một lần được xem các KTS đàn anh tranh luận, lựa chọn phương án, qua đó trưởng thành rõ rệt về nghề. Công trình đầu tiên mà tôi được chủ trì thiết kế là Ngân hàng Quảng Ninh (1982) sau khi giành giải Nhất trong một cuộc thi của Viện.”

KTS Vũ Hiệp: “Thời đó, công trình được Nhà nước chỉ định giao cho Viện Thiết kế đúng không anh?”

KTS Đặng Kim Khôi: “Viện Thiết kế Nhà ở và Công trình Công cộng được Chủ tịch Hồ Chí Minh thành lập từ năm 1955, không lâu sau khi tiếp quản Thủ đô, lúc đó có tên là Nha Kiến trúc. Viện là cái nôi đào tạo nhiều KTS nổi tiếng trong nghề, thiết kế nhiều công trình quan trọng nhất của đất nước. Thời Bao cấp, Viện thiết kế theo đơn đặt hàng của Nhà nước, trong đó phải kể đến những công trình có giá trị lịch sử và nghệ thuật như Trường Đảng Nguyễn Ái Quốc, Tổng cục Thống kê, Trường ĐH Thủy lợi, Bảo tàng văn hóa các dân tộc ở Thái Nguyên, Hội trường Ba Đình, ĐH Nông nghiệp, Khách sạn Công đoàn – Quảng Ninh, Khu biệt thự Đồ Sơn, Khu Ngoại giao đoàn, Bệnh viện Việt Xô… Tiền lương của cán bộ, nhân viên được lấy từ nguồn thiết kế phí, và trả lương theo ngạch bậc Nhà nước.”

KTS Vũ Hiệp: “Như vậy, dù Nhà nước không bao cấp chi phí hoạt động, nhưng vẫn bao cấp nguồn việc cho Viện. Từ khi Đổi mới thì nguồn công trình lấy từ đâu ạ?”

KTS Đặng Kim Khôi: “Năm 1990, đánh dấu sự chuyển đổi về mô hình sở hữu: Từ Viện Thiết kế Nhà ở và Công trình Công cộng thành Công ty Tư vấn xây dựng Việt Nam (VNCC), hoạt động theo Luật Doanh nghiệp, từ cơ chế bao cấp chuyển sang cạnh tranh với các doanh nghiệp nhà nước và tư nhân trong lĩnh vực kiến trúc – xây dựng, phải hạch toán giá thành sản xuất. Lúc đầu, anh em KTS đều có phần bỡ ngỡ khi thay đổi mô hình tổ chức sản xuất, phải đi tìm việc từ các mối quan hệ xã hội và thi tuyển kiến trúc, đồng thời thích nghi với các nhu cầu thực tế của thị trường. Nhưng đó cũng là cơ hội để Viện có tính chủ động phát triển mạnh mẽ hơn, tiếp tục khẳng định là đơn vị tư vấn thiết kế hàng đầu trong nước, đối tác tin cậy của các hãng kiến trúc quốc tế lớn khi đến làm việc ở Việt Nam.”

KTS Vũ Hiệp: “Anh làm lãnh đạo Công ty Tư vấn xây dựng Việt Nam sau khi chuyển đổi từ Viện Thiết kế Nhà ở và Công trình Công cộng, quãng thời gian đó có nhiều khó khăn không ạ?”

KTS Đặng Kim Khôi: ” Khi chuyển đổi thành Công ty, Viện trưởng khi đó là KTS Trần Đức Nhuận và Đảng ủy đã tin tưởng giao nhiệm vụ cho tôi, lúc đó là một KTS trưởng phòng mới 40 tuổi làm Giám đốc công ty. Thật sự là một trọng trách và thách thức rất lớn trước các khó khăn lúc đó: Thiết kế chuyển đổi từ cơ chế bao cấp sang cơ chế thị trường.

Về công việc, chúng tôi phải tự tìm kiếm dự án, cạnh tranh bằng năng lực, uy tín. Về nhân lực, không thể yêu cầu Bộ Xây dựng giao cán bộ, sinh viên tốt nghiệp như trước đây, mà phải tuyển dụng, có cơ chế đãi ngộ để giữ người giỏi, phát triển nguồn nhân lực. Tôi đã đề ra một số định hướng, giải pháp, sau này được chứng minh có kết quả tích cực:

• Thứ nhất, về con người: Bắt đầu bằng sự công minh, bổ nhiệm anh em trẻ từ cấp lãnh đạo công ty đến văn phòng: Phải là những người có uy tín, có năng lực chuyên môn cao, “ngụp lặn” với nghề; không có “đệ”, cứ giỏi là lên – Một thời gian dài, tôi cứ thấy người tài là mời về cơ quan làm việc.
• Thứ hai, về cơ chế: Khuyến khích sản xuất, tìm kiếm công việc. Người lao động nhận lương bằng chế độ lương cơ bản (theo qui định) cộng với lương năng suất. Thu nhập của anh em có thể rất cao, không giới hạn, bởi có lương năng suất.
• Thứ ba, về môi trường làm việc: Từ năm 1955, từ khi Viện thành lập thì làm việc tại tòa nhà 4 tầng (37 Lê Đại Hành). Năm 2000, khi chuyển thành công ty thì Bộ yêu cầu trả lại diện tích trong Bộ và ra ngoài làm việc. Qua nhiều năm phải thuê văn phòng bên ngoài, năm 2018 công ty tự xây được trụ sở mới khang trang, hiện đại, thậm chí dư thừa diện tích để cho thuê. Chúng tôi xây trụ sở mà không cần đi vay nợ. Công ty bước vào cổ phần hóa với giá trị tài sản cao lên.”

KTS Vũ Hiệp: “Có thể nói, VNCC là một trường hợp điển hình cho sự thành công của công cuộc Đổi mới trong ngành kiến trúc. Tôi còn được biết rằng VNCC là địa chỉ hợp tác tin cậy đối với các công ty quốc tế khi đến Việt Nam. Anh có thể chia sẻ thêm về việc này.”

KTS Đặng Kim Khôi: “Sự đột phá trong quản trị mang lại hiệu quả cao về nhiều mặt, trong đó phải kể đến sự hợp tác quốc tế. Năm 2002, bắt đầu có những dự án lớn đòi hỏi có sự tham gia của tư vấn quốc tế, VNCC đã chớp thời cơ đi đầu và làm việc với hầu hết các tư vấn quốc tế đến từ các nước: Mỹ, Anh, Pháp, Đức, Úc, Nhật, Hàn Quốc, Singapore, với các công ty rất nổi tiếng như GMP (Đức), SOM (Mỹ), AREP (Pháp), Benoy (Anh)… trong các dự án rất lớn: Tòa nhà Quốc hội, Trung tâm Hội nghị Quốc gia, Bảo tàng Hà Nội, Trụ sở Bộ Công an, Tháp Bitexco, Tháp Keangnam…

Đặc biệt hơn nữa là trong các hợp đồng hợp tác thiết kế, VNCC đã tham gia rộng và sâu các dịch vụ tư vấn: Thiết kế cơ sở, triển khai bản vẽ thi công, giám sát tác giả – điều này cho phép công ty có được thiết kế phí cao, và anh em tham gia được nhiều công việc từ đó học hỏi được nhiều.

Hàng trăm lượt, kỹ sư, kỹ thuật viên tiến bộ vượt bậc thông qua công việc. Năng lực quản trị, phương pháp làm việc, chuyên môn, ngoại ngữ, kĩ năng đều được nâng cao thông qua tham quan học hỏi tại nước ngoài, làm việc với chuyên gia, chuyển giao các phần mềm thiết kế, kiểm toán. Hơn nữa, KTS thế hệ mới còn có thể tự làm, triển khai các đồ án với tư duy và trình độ tư vấn quốc tế cho các dự án trong nước thông qua thi tuyển và hợp đồng tư vấn tự ký.”

KTS Vũ Hiệp: “Trong “mối bang giao” với quốc tế, không phải ai cũng biết đến sự đóng góp của ngành kiến trúc đối với chiến lược ngoại giao quốc gia. Tôi muốn nói đến những công trình mà VNCC thực hiện và anh trực tiếp tham gia thiết kế ở Campuchia và Lào theo yêu cầu của lãnh đạo cấp cao.”

KTS Đặng Kim Khôi: “Tôi muốn nói về dự án quốc tế đầu tiên của Viện thiết kế Nhà ở và Công trình Công cộng năm 1985. Đó là Trường Đảng – NDCM Campuchia, quà tặng của Tổng Bí thư Lê Duẩn cho Campuchia, sau đó chuyển thành Viện Xã hội học Campuchia. Tôi tham gia cùng với các KTS: Trần Đức Nhuận (Viện trưởng), Nguyễn Tấn Vạn, Nguyễn Thúc Hoàng… Đó là một công trình hiện đại, kết hợp truyền thống dân tộc Khmer với điểm nhấn là bộ mái, cùng với tổ chức không gian khéo léo, khúc chiết, phù hợp với khí hậu nhiệt đới, sử dụng vật liệu địa phương tại chỗ. Công trình được các bạn quốc tế khen ngợi. Khi sang Campuchia thực hiện công trình này, chúng tôi đã trải qua những khoảnh khắc nguy hiểm đến tính mạng, bởi tàn dư Polpot vẫn phá hoại, khủng bố, phục kích. Tiếc rằng, công trình không được sử dụng cho Đảng NDCM Campuchia, nó bị lãng quên.

Một công trình khác do tôi chủ trì thiết kế được xây dựng ở ngay Thủ đô Viêng Chăn (Lào) là Trụ sở Ngân hàng Lào – Việt Nam, khai thác nét truyền thống bản địa nước bạn, và đang sử dụng tốt.”

Trường Đảng NDCM Campuchia, Phnom Penh

KTS Vũ Hiệp: “Có người nói Đặng Kim Khôi là “KTS cung đình”. Anh nghĩ sao về điều này?”

KTS Đặng Kim Khôi: “Trước đó, Viện thiết kế Nhà ở và Công trình công cộng được nhà nước giao thiết kế các công trình quan trọng mang tính quốc gia. Tiếp tục truyền thống này, tôi đã chủ trì và tham gia nhiều công trình của Đảng, Nhà nước, Quốc hội, Chính phủ tại khu chính trị Ba Đình: Từ quy hoạch khu làm việc Trung ương Đảng, đến các Công trình của Đảng: Nhà làm việc Tổng Bí thư, Phòng họp Bộ Chính trị, Ban Bí thư, Trung tâm Hội nghị Quốc tế, trụ sở các Ban Đảng… Được thiết kế các Công trình ở đây là sự tin tưởng về chính trị và uy tín về chuyên môn.

Tôi cũng thiết kế một số nhà ở gia đình cho các Bác lãnh đạo Đảng và Nhà nước, Chính phủ khi đó. Tôi ấn tượng nhất là khi thiết kế nhà ở cho cố Thủ tướng Phan Văn Khải ở Củ Chi, nơi bác đã sinh ra (và sau này nghỉ hưu ở đó). Một buổi chiều, Bộ trưởng Xây dựng Nguyễn Hồng Quân gọi lên giao nhiệm vụ: Sau một ngày phải có phương án thiết kế nhà ở mới để trình Thủ tướng (khi đó bác đã có bản vẽ thiết kế nhà ở sắp sửa khởi công nhưng chưa ưng). Với tổ hợp 3 nếp nhà (từ 1- 2 tầng), bao gồm các không gian ở, làm việc, lưu niệm, hình khối – không gian ngôi nhà có ảnh hưởng từ phong cách truyền thống dân tộc, giản dị nhưng hiện đại, sang trọng, thoáng mát, hoà lẫn sân vườn rợp bóng cây. Bác Khải rất ưng về hình thức, ý nghĩa, và chọn ngay sau 60 phút trao đổi.

Ngày khánh thành, bác Khải mời cơm thân mật trong gia đình, chụp ảnh trước nhà. Bác nói rất hài lòng với ngôi nhà này. Tôi rất nể phục Thủ tướng đã từ bỏ phương án thiết kế nhà ở to lớn như một ngôi đền hiện đại, và lựa chọn một ngôi nhà nhỏ, giản dị, gần gũi, nhưng ẩn chứa tư tưởng lớn của một nhà lãnh đạo đất nước, được người dân yêu quý.”

KTS Vũ Hiệp: “Hiện nay, nước ta đang hướng tới kỷ nguyên mới. Những chính sách về kiến trúc- xây dựng đứng trước thách thức phải điều chỉnh và dường như đã bắt đầu thay đổi. Từ góc nhìn của một người quản lý, theo anh, quản trị và hành nghề kiến trúc cần có điều chỉnh gì cho tương lai sắp tới?”

KTS Đặng Kim Khôi: “Nhìn lại cả quá trình lịch sử phát triển của tư vấn thiết kế, chúng ta đã trải qua các mô hình thiết kế từ Viện (thời Bao cấp) đến công ty tư vấn (Đổi mới), tới Tổng công ty tư vấn (Hợp nhất 10 công ty của Bộ Xây dựng nhân lực lên tới gần 1000TS và kỹ sư). Vậy mô hình nào thích hợp cho giai đoạn hiện nay?

Tôi thích và luôn thấy đúng khi học về Quản trị doanh nghiệp tại Anh năm 1985. Họ nói: Từ công việc mới tạo ra tổ chức (mô hình công ty). Trong khi chúng ta vẫn có thói quen làm tổ chức trước sau đó áp công việc. Đó là tư duy đã làm và không mang lại hiệu quả tích cực.

Ngày nay, vốn ngân sách càng ít đi, chủ yếu là vốn đầu tư từ doanh nghiệp, yêu cầu quản trị công ty phải tinh gọn, chuyên sâu hơn. Xu hướng hiện nay là các công ty được chuyên môn hóa cao: Kiến trúc, kết cấu MEP…, Thay vì các công ty lớn, đầy đủ các bộ môn mà thiếu hiệu quả, sức cạnh tranh không cao. Xu hướng thế giới đang phát triển như vậy, trình độ chuyên môn hóa rất cao. Có nhiều văn phòng thiết kế kiến trúc (chuyên biệt) hoạt động rất hiệu quả cả về hợp đồng và chất lượng thiết kế (sáng tác và triển khai). Các ứng dụng về công nghệ thông tin, phương pháp làm việc mới cho phép trong từng thể loại, yêu cầu của dự án có thể lựa chọn được các đơn vị có chuyên môn và uy tín cao và phù hợp cho từng trường hợp công trình. Sự hợp tác này có tính toàn cầu. Các văn phòng thiết kế chuyên môn hóa cao, áp dụng quản trị tiên tiến, công nghệ hiện đại là những ưu tiên sắp tới.”

KTS Vũ Hiệp: “Từng lãnh đạo một công ty tư vấn thiết kế hàng đầu Việt Nam, nhưng anh em KTS thường bảo anh sống như” thầy tu”. Sau giờ làm việc, anh dành thời gian để “tu” gì vậy?”

KTS Đặng Kim Khôi: “Mọi người đều có và lựa chọn cho mình một ý thích sau giờ làm việc để mang lại sức khỏe, cảm hứng cho công việc. Tôi thích chơi cây cảnh từ thời mới đi làm, mua được những cây cảnh đầu tiên (đến bây giờ còn giữ) bằng những đồng tiền đi vẽ thuê cho các đàn anh. Đặc biệt, sau 5 giờ chiều thì luôn gác lại công việc để về chăm cây. Tôi cảm thấy thư thái quên đi công việc thương trường. Gọi là “tu cây” cũng được vì chơi cây dưỡng tâm làm mình yêu nghề, bổ trợ cho nghề.”

KTS Vũ Hiệp: “Qua cuộc trò chuyện, bạn đọc TCKT đã được tiếp cận với một KTS rất khác biệt, anh không chỉ là nhà quản lý một doanh nghiệp tư vấn thiết kế khoảng 400 cán bộ, nhân viên, mà còn là một KTS say mê sáng tác, mạnh dạn tìm kiếm tư duy thiết kế mới mẻ, bắt nhịp xu hướng quốc tế trong thời kỳ Đổi mới. Xin cảm ơn anh về cuộc trò chuyện – Kính chúc anh mạnh khỏe, vui vẻ bên cây cảnh, và vẫn tiếp tục đóng góp cho nền kiến trúc Việt Nam!”  

Vũ Hiệp (thực hiện)
(Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 09-2025)