Smiljan Radić Clarke, kiến trúc sư (KTS) người Chile gốc Croatia, vừa được xướng tên trong danh sách chủ nhân Giải Pritzker 2026 – Giải thưởng được ví như “Nobel của kiến trúc”. Ngay sau khi thông báo, báo chí quốc tế đồng loạt ca ngợi sự “nguyên bản triệt để” (radical originality) trong các công trình của ông: Những tác phẩm dường như được đặt nhẹ lên cảnh quan, mang vẻ đẹp mong manh nhưng đầy quyền lực. Tuy nhiên, điều gây ấn tượng mạnh mẽ hơn cả những đường nét kiến trúc chính là thái độ của Radić trước vinh dự lớn nhất sự nghiệp. Trong khi cả thế giới đang cố giải mã “Thông điệp Chile” hay “Chủ nghĩa nguyên bản” từ các tác phẩm của ông, chính ông lại tuyên bố một cách bình thản: “There is no message” (Không có thông điệp nào cả) . Ông thừa nhận đã bước vào nghề một cách “vô thức”, không mang theo bất kỳ sứ mệnh lớn lao hay tuyên ngôn xã hội nào. Đây chính là nghịch lý trung tâm: Một giải thưởng tôn vinh những đóng góp “sâu sắc cho nhân loại” lại được trao cho một KTS “dám” thừa nhận sự thiếu vắng sứ mệnh mang tính diễn ngôn.
Nguồn: Smiljan Radić.
Sự xung đột giữa “Giải thưởng nhân loại” và “Sự vô tư”
Giải thưởng Pritzker, kể từ khi được thành lập năm 1979 bởi gia đình Pritzker, luôn được định vị không chỉ là một giải thưởng về thẩm mỹ kiến trúc mà còn là sự công nhận cho những đóng góp có ý thức cho nhân loại và môi trường sống. Các chủ nhân của giải Pritzker qua từng năm thường mang trong mình những sứ mệnh xã hội rõ ràng: Alejandro Aravena (2016) với triết lý “Kiến trúc xã hội” giải quyết vấn đề nhà ở giá rẻ; Riken Yamamoto (2024) với các công trình đặt trải nghiệm người dùng lên hàng đầu; Anne Lacaton và Jean-Philippe Vassal (2021) với triết lý “Không bao giờ phá bỏ”… Năm 2025, giải thưởng thuộc về KTS người Trung Quốc – Lưu Giả Khôn (Liu Jiakun), người được vinh danh vì đã “Tôn vinh cuộc sống đời thường của người dân” và “dùng kiến trúc để kết nối cộng đồng, khơi gợi lòng nhân ái” – Hội đồng giám khảo ca ngợi ông đã “Kiến tạo những thế giới mới, thoát khỏi mọi ràng buộc về thẩm mỹ hay phong cách” nhưng đồng thời vẫn “đưa ra những câu trả lời thuyết phục tôn vinh đời sống thường nhật”.
Ở chiều ngược lại, Smiljan Radić dường như là một ngoại lệ đầy thú vị. Xuất phát điểm của ông không phải là những trường phái kiến trúc danh giá hay các văn phòng thiết kế tên tuổi. Ngôi nhà đầu tiên ông tự tay xây dựng – Casa Chica – không phải là một tuyên ngôn nghệ thuật hay một dự án xã hội đầy tính nhân văn. Nó đơn giản là một nhu cầu sinh tồn, một cuộc khám phá cá nhân về vật liệu, không gian và cách con người tồn tại trong đó. Radić từng chia sẻ rằng ông “lãng phí thời gian” để nhìn ngắm thế giới – Một tuyên bố nghe có vẻ xa xỉ và thiếu tính chiến lược trong thời đại mà các KTS trẻ được khuyến khích phải có “tầm nhìn” và “sứ mệnh” ngay từ những ngày đầu. Điều này tạo ra một lỗ hổng đầy nghịch lý: Một giải thưởng vốn được thiết kế để tìm kiếm và tôn vinh những ý nghĩa lớn lao lại được trao cho một người không tìm kiếm điều đó, thậm chí còn phủ nhận sự tồn tại của một thông điệp mang tính diễn ngôn.
Lợi thế của “ngoại vi” và sự giải thoát khỏi sứ mệnh
Một phần lý giải cho sự “vô tư” hiếm hoi này nằm ở vị trí địa – văn hóa mà Radić chọn để định hình sự nghiệp. Chile, với Radić, không phải là một điểm xuất phát bất đắc dĩ, mà là một lựa chọn có chủ đích. Sống và làm việc tại “ngoại vi” của thế giới kiến trúc phương Tây đã giúp ông thoát khỏi áp lực phải mang trong mình một “sứ mệnh toàn cầu”. Radić từng mượn ý tưởng của nhà thơ Joseph Brodsky để lý giải cho lựa chọn này: “Ngoại vi không phải nơi thế giới kết thúc, mà là nơi nó lắng đọng – The periphery is not where the world ends, but where it settles” .
Điều này đối lập hoàn toàn với con đường của nhiều KTS từ các quốc gia đang phát triển – những người thường tìm đến các trung tâm kiến trúc như New York, London hay Tokyo để khẳng định tên tuổi. Ngay cả Lưu Giả Khôn, chủ nhân Pritzker 2025 – Dù vẫn bám trụ tại Thành Đô, quê hương mình, nhưng các công trình của ông vẫn thể hiện rõ một sứ mệnh đối thoại với quá trình đô thị hóa của Trung Quốc: “Đối mặt với những thách thức trong quá trình chuyển đổi của các thành phố đương đại”. Trong khi đó, Radić chọn cách “làm khách” (a guest) hơn là “làm chủ” (a master) trên mảnh đất mình sống – một tư thế khiêm tốn nhưng đầy tự do.
Sự giải thoát khỏi sứ mệnh lớn lao còn thể hiện qua cách Radić vận hành sự nghiệp. Ông thành lập một quỹ sáng tạo và duy trì tốc độ làm việc chậm rãi, khác xa với nhịp độ sản xuất “công nghiệp” của các “starchitect” đương đại. Mỗi công trình của ông, từ ngôi nhà nhỏ đến bảo tàng, đều mang cảm giác như một cuộc trò chuyện riêng tư giữa KTS và vật liệu, không vội vã chứng minh điều gì với thế giới bên ngoài. Đây chính là cách Radić bảo vệ sự “vô tư” khỏi áp lực thị trường và danh vọng – một bài học quý giá nhưng hiếm khi được nhắc đến trong các bài viết về giải thưởng danh giá này.
Kiến trúc của “sự mong manh”: Ba cách một kiến trúc sư học cách rời đi
Để hiểu vì sao một KTS “không có thông điệp” lại có thể lay động giới phê bình khắt khe nhất, có lẽ cần nhìn vào cách ông rời khỏi những gì mình đã tạo ra. Smiljan Radić không xây dựng để trường tồn. Ông xây dựng để rồi biết cách buông bỏ. Ba công trình dưới đây không chỉ là ba tác phẩm kiến trúc. Chúng dường như là ba phương thức để học cách rời đi.
Casa Chica (1997) – Ngôi nhà “đã chết”
Có một ngôi nhà ở chân núi Andes: Nhỏ, Đá granite thô, Kính tái chế. Radić tự tay xây nó cùng vợ, nhà điêu khắc Marcela Correa – Không phải để xuất bản trên tạp chí, chỉ để sống, chỉ để thử nghiệm.
Sau mười năm, họ bỏ nó lại. Và rồi, theo lời Radić: “Chỉ vài tháng bị bỏ mặc, một con chuột và một hòn đá là đủ để cái thứ thiên nhiên chết tiệt ấy nuốt chửng nó”. Ông viết về ngôi nhà của mình bằng giọng bình thản. Như thể một ngôi nhà không nhất thiết phải đứng vững. Có thể được xây để rồi ra đi.
Radić kể về một giấc mơ: Biến tàn tích của Casa Chica thành một giếng nước, nơi phản chiếu những đỉnh núi phủ tuyết. Một ngôi nhà sau khi chết có thể trở thành một tấm gương.
Casa Chica không phải là một “tác phẩm”. Nó là một cuộc sống đã kết thúc. Và Radić không hề cố giữ nó lại. Đó là cách rời đi thứ nhất: Xây dựng một thứ mà sau đó có thể buông tay, không tiếc nuối.
Vik Winery (2014) – Vị khách không ở lại quá lâu
Ở Thung lũng Millahue, Radić đặt lên đồi một mái vòm bằng đá bazan. Những tảng đá lớn nằm rải rác hai bên lối đi, như những mảnh vỡ của một thiên thạch vừa lao xuống. Công trình không tìm cách nổi bật – Nó chỉ đơn giản là… ở đó.
Radić gọi nó là “vị khách”. Một thực thể khác biệt với cảnh quan, nhưng biết rằng mình chỉ là khách, không phải chủ nhân. Một vị khách tử tế không tìm cách để lại dấu ấn quá sâu đậm. Họ đến, họ ở lại, và khi đến lúc, họ rời đi – để lại nơi đó hầu như không thay đổi.
Phần lớn không gian sản xuất được đặt dưới lòng đất. Mái vòm bằng titanium màu đồng vừa là một biểu tượng vừa là một giải pháp: tận dụng địa hình để công trình không cướp đi quá nhiều từ nơi nó đứng.
Đó là cách rời đi thứ hai: Đặt mình vào thế giới với tư thế của một vị khách – Đến nhẹ nhàng, sống khiêm tốn, sẵn sàng ra đi mà không để lại vết sẹo nào.
Teatro Regional del Biobío (2018) – Lớp vỏ mỏng manh che giấu sự vững chãi
Concepción là thành phố từng bị san phẳng bởi trận động đất năm 2010. Yêu cầu từ chính quyền: Một cấu trúc vững chãi, một biểu tượng cho sự trường tồn – Radić làm điều ngược lại; Về mặt thị giác, ông tạo ra một khung bê tông mảnh mai, bao phủ bởi một lớp da bằng PTFE – loại vải thủy tinh thường chỉ dùng làm mặt dựng thứ cấp. Kết quả là một công trình trông như một chiếc lều khổng lồ. Về đêm, ánh sáng xuyên qua lớp da mỏng biến nó thành một chiếc đèn lồng giấy trên bờ sông.
Nhưng bên trong lớp vỏ “mong manh” ấy là một cấu trúc bê tông vững chãi, đáp ứng yêu cầu chống động đất. Radić tạo ra sự đối lập có chủ đích: “Những lớp bao bọc của tôi là một nỗ lực để che giấu bản chất của vật thể”.
Ông không tìm cách tạo ra một “biểu tượng”. Ông để công trình tự nó trở thành một phần của cảnh quan – một nơi để người dân đến, ngồi lại và ngắm nhìn dòng chảy: “Quy mô của nó phù hợp với dòng sông hùng vĩ, nhưng nó có quy mô của những gì thành phố sẽ trở thành trong 20 năm tới.”
Đó là cách rời đi thứ ba: Tạo ra một thứ trông có vẻ tạm bợ đến mức người ta không nghĩ rằng nó sẽ ở lại lâu. Để khi nó ra đi, nó cũng không để lại quá nhiều khoảng trống. Hoặc – để khi nó vẫn ở lại, người ta nhìn vào nó và nhớ rằng không có gì là mãi mãi.
Marcela Correa và cộng sự – Sứ mệnh thầm lặng
Một góc nhìn mới mà báo chí quốc tế chưa khai thác nhiều là vai trò của nhà điêu khắc Marcela Correa – vợ của Radić và cũng là người cộng sự quan trọng bậc nhất trong suối sự nghiệp của ông. Hầu hết các bài viết về Radić chỉ nhắc đến Correa như một thông tin phụ, nhưng thực tế, sự cộng hưởng sáng tạo giữa họ là chìa khóa để hiểu về ngôn ngữ kiến trúc của Radić.
Nếu Radić được biết đến với triết lý “không có thông điệp”, thì Correa – một nhà điêu khắc với những tác phẩm đá đầy chất thơ – chính là người mang đến cho các công trình của Radić một chiều kích vật chất đặc biệt. Sự kết hợp giữa kiến trúc và điêu khắc trong các công trình như Casa Chica hay Vik Winery không phải là ngẫu nhiên. Radić từng thừa nhận rằng ông học được nhiều về cách “đối thoại với vật liệu” từ Correa. Trong khi các KTS thường tìm cách kiểm soát vật liệu, Radić và Correa lại để vật liệu tự nói lên tiếng nói của nó – Một cách tiếp cận mang đậm tính điêu khắc hơn là kiến trúc thuần túy.
Đây chính là một “sứ mệnh” thầm lặng nhưng không kém phần quan trọng: Sứ mệnh của sự cộng sinh sáng tạo, của việc xóa nhòa ranh giới giữa các ngành nghệ thuật. Và có lẽ, đó mới là thông điệp thực sự của Radić – Một thông điệp không được nói ra bằng lời, nhưng được thể hiện qua từng đường nét, từng khối đá và từng cách ông cộng tác với người đồng hành của mình.
Kiến trúc ngoài diễn ngôn
Smiljan Radić, với tuyên bố “không có thông điệp”, đã vô tình tạo ra một trong những thông điệp mạnh mẽ nhất của kiến trúc đương đại. Trong một thời đại mà mọi thứ đều cần được diễn giải, mọi hành động đều cần một “sứ mệnh” đi kèm, sự tồn tại của Radić như một lời nhắc nhở rằng đôi khi, kiến trúc không cần phải cứu thế, không cần phải lên tiếng về những vấn đề lớn lao, cũng không cần phải mang trong mình một tuyên ngôn xã hội. Đôi khi, kiến trúc chỉ đơn giản là được xây nên từ sự tò mò của một người đàn ông về vật liệu, về không gian, và về cách con người tồn tại trong đó.
Nghịch lý của Radić còn là một tín hiệu đáng mừng cho giới phê bình kiến trúc. Việc giải thưởng danh giá nhất thế giới được trao cho một người dám thừa nhận sự thiếu vắng sứ mệnh cho thấy sự trưởng thành của hệ thống đánh giá. Họ không còn tìm kiếm những “vị cứu tinh” với những tuyên ngôn xã hội rõ ràng; thay vào đó, họ tôn vinh những người thợ thủ công chân thật – những người làm nghề bằng sự say mê thuần túy hơn là bằng ý thức về trách nhiệm lịch sử.
“Không có thông điệp” của Radić – Vì thế, chính là một thông điệp về sự tự do và chân thật. Bài học từ ông dành cho thế hệ KTS trẻ có lẽ không nằm ở việc phải thay đổi thế giới hay tìm kiếm những sứ mệnh lớn lao, mà ở việc dám sống chậm, dám làm những điều nhỏ bé với sự tập trung tuyệt đối, và dám thừa nhận rằng đôi khi, kiến trúc chỉ đơn giản là một cách để chúng ta hiểu mình hơn, hiểu thế giới hơn – mà không cần phải lên tiếng về những điều gì quá cao siêu.
Như chính Radić đã nói: Thế giới này có quá nhiều tiếng ồn. Và có lẽ, điều chúng ta cần nhất không phải là thêm một thông điệp, mà là một không gian – nơi mọi thông điệp đều có thể lắng đọng.
Ths. KTS. Thái Vũ Mạnh Linh
(Biên dịch và tổng hợp)
*Co-founder Times Mirror Architecture
(Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 04-2026)
Tài liệu tham khảo:
1. The Pritzker Architecture Prize. Smiljan Radić Clarke – 2026 Laureate / https://www.pritzkerprize.com/laureates/smiljan-radic-clarke
2. The Pritzker Architecture Prize. Announcement: Smiljan Radić Clarke Receives the 2026 Pritzker Architecture Prize/ https://www.pritzkerprize.com/
3. Artforum. Smiljan Radić Clarke Wins 2026 Pritzker Prize. / https://www.artforum.com/news/smiljan-radic-clarke-awarded-2026-pritzker-prize-1234745346/
4. Pin-Up Magazine. Stones, Inflatables, and Ephemera: The Chilean Architect’s Fragile Vision of Architecture / https://www.pinupmagazine.org/articles/smiljan-radic-interview
5. Revista ARQ (Escuela de Arquitectura de la Universidad Católica de Chile). Una especie de circo raro / A sort of weird circus [crítica del Teatro Regional del Biobío de Radic, Castillo, Medrano] 2018./ https://www.academia.edu/37465754/Una_especie_de_circo_raro_A_sort_of_weird_circus_crítica_del_Teatro_Regional_del_Biobío_de_Radic_Castillo_Medrano_ARQ_99_INFRAESTRUCTURA
6. ArchDaily. Feature Series on Smiljan Radić Clarke – 2026 Pritzker Winner. Loạt bài chuyên sâu về Radić, bao gồm:
+ Smiljan Radić Clarke: Get to Know the 2026 Pritzker Winner’s Work. Tác giả: Valentina Díaz.
+ Who Is Smiljan Radić Clarke? 10 Things to Know About the 2026 Pritzker Architecture Laureate.
+ Smiljan Radić Clarke Receives the 2026 Pritzker Prize, The Artist of Unspoken Architecture.
https://www.archdaily.com/tag/feature-series
7. Club Oenologique (Design Museum London). Winery architecture: practicality or vanity?/ https://cluboenologique.com/story/winery-architecture-practicality-or-vanity/
8. The Pritzker Architecture Prize. All Laureates/ https://www.pritzkerprize.com/laureates
9. ArchDaily. Liu Jiakun Receives the 2025 Pritzker Prize/https://www.archdaily.com/
