KTS Hiroyuki Unemori là KTS nổi tiếng người Nhật, thực hành của ông mang tâm thế giải quyết những bài toán không gian đầy thách thức bằng tư duy cấu trúc mảnh mai, tận dụng tối đa không gian thông qua giải pháp sắp xếp linh hoạt, cùng nỗ lực khơi gợi sự kết nối giữa con người và tự nhiên. Unemori đã đạt giải thưởng BCS Prize danh giá cùng danh hiệu JIA Young Architect Award. Những nỗ lực bền bỉ này giúp ông nhận được sự tin tưởng để giảng dạy tại nhiều học viện hàng đầu, góp phần định hình những giá trị kiến trúc nhân văn cho tương lai.
Tạp chí Kiến trúc trân trọng giới thiệu cuộc trò chuyện cùng KTS Hiroyuki Unemori cùng nhóm Tản mạn Kiến trúc với những chia sẻ về triết lý Sống cùng sự khác biệt và những góc nhìn kiến trúc độc đáo của ông.
Về KTS Hiroyuki Unemori
KTS Hiroyuki Unemori thành lập văn phòng Unemori Architects vào năm 2019. Song song với thực hành kiến trúc, ông đồng thời giảng dạy tại Yokohama National University, Japan Women’s University, Tokyo University of Science và Tokyo University of the Arts. Ông được vinh danh qua các giải thưởng JIA Young Architect Award lần thứ 37 vào năm 2026 cho công trình Father and Son’s House, Public Building Award lần thứ 18 vào năm 2023, lọt vào danh sách rút gọn của giải thưởng AR Public Award 2022, và JIA Excellent Architecture Prize 2019 cho cùng công trình Sukagawa Community Center, International Design Media Award China cho Kitakami Heath & Childcare Support Complex năm 2022, AR House Outstanding Awards 2013 cho Small House.
Từ những ngôi nhà nhỏ trong đô thị chật hẹp đến những công trình công cộng có diện tích sàn lên đến 10.000 m2, hành trình 17 năm của văn phòng kiến trúc Unemori cho thấy sự mở rộng biên độ quy mô theo thời gian. Song có một điều cốt lõi vẫn thường xuyên hiện diện trong triết lý thiết kế của vị KTS người Nhật này, đó là: Làm sao để tạo ra những không gian đa dạng, giàu cảm xúc, nơi con người chung sống cùng sự khác biệt.
Triết lý thiết kế của Unemori bắt nguồn từ việc đào sâu vào thế giới quan của người Nhật và học từ cách họ chung sống hài hòa cùng tự nhiên. Một dẫn chứng được ông đưa ra là sự nhạy cảm của người Nhật với từng biến động thời tiết rất nhỏ. Chẳng hạn, trong tiếng Nhật có đến hơn 400 từ để mô tả các trạng thái mưa. Trữ lượng ngữ vựng phong phú như thế không chỉ cho thấy sự đa dạng của ngôn ngữ mà còn biểu lộ cách con người đón nhận và diễn giải những chuyển đổi tinh tế của thời tiết và mùa màng.
Tuy thế, con người hiện đại lại có xu hướng đóng khung trong môi trường nhân tạo được kiểm soát hoàn hảo, thứ mà về lâu dài có thể khiến con người dần đánh mất sợi dây kết nối tinh tế với môi cảnh xung quanh. Chính lẽ đó, thực hành của Unemori là hành trình đi tìm lời giải cho trăn trở về sự kết nối của con người với thế giới qua trung gian của kiến trúc.
Small House (2010)
Công trình đầu tiên do văn phòng Unemori thiết kế là một dự án nhà ở quy mô nhỏ với diện tích sàn vỏn vẹn 67 m2 nằm trong một con phố chật hẹp đặc trưng của Tokyo. Dự án siêu nhỏ này là một thử nghiệm về giới hạn của không gian và sự nhạy cảm của con người.
Để đi đến phương án cuối cùng, văn phòng đã thực hiện hơn 100 mô hình thử nghiệm kết hợp cùng các bản phác tay để tìm cảm hứng. Với Unemori, mỗi xê dịch nhỏ trong cấu trúc đều dẫn đến sự thay đổi trong cách tiếp cận và cảm quan của con người dành cho tự nhiên. Vì vậy, các thử nghiệm này nhằm tìm ra giải pháp tối ưu để giải phóng cảm giác tù túng trong một quỹ đất vô cùng hạn hẹp.
Giải pháp cuối cùng cho thấy sự đan cài nhịp nhàng của các không gian theo chiều thẳng đứng. Mỗi cao độ mang lại một góc nhìn và cách tương tác khác nhau. Khi chủ nhà di chuyển lên xuống theo chiều cao 9m, họ đi xuyên qua các trạng thái cảm xúc khác nhau của không gian, nơi các khoảng đóng (riêng tư, thân mật) và mở (hướng ra ngoại giới) được đan cài khéo léo.
Ngôi nhà cho phép chủ nhân tận dụng sự thay đổi theo mùa để tái bố trí không gian sống. Chẳng hạn, họ có thể dọn vào các phòng thấp để đón gió mát vào mùa hè, còn vào mùa đông thì dọn lên cao để tận dụng các gian phòng kín đáo và ấm áp. Bằng cách đó, công trình không triệt tiêu biến động của thiên nhiên, mà tạo ra nhiều vi khí hậu cùng hiện diện đồng thời trong một công trình, cho phép người dùng tận hưởng sự khác biệt theo buổi ngày, mùa màng và cao độ.
BASE (2021)
Tiếp tục mạch suy tư về việc sống cùng sự khác biệt, công trình Base là một thử nghiệm kiến trúc nhằm thiết lập các tương tác xã hội đa dạng trong một công trình có khả năng thích ứng linh hoạt. Ngôi nhà ống này là một hệ sinh thái tương liên nơi hai văn phòng Unemori Architects và Teco cùng chia sẻ. Tại đây, những vách ngăn thường gặp ở phòng làm việc truyền thống được làm nhòa, để nhân viên của hai văn phòng có thể thoải mái di chuyển và lựa chọn không gian làm việc tùy thuộc vào thời tiết, loại hình công việc và tâm trạng.
Tại tầng trệt, tính cởi mở được đẩy cao bằng cách mở ra hoàn toàn với khu phố bên ngoài. Môi trường công sở được thẩm thấu vào quang cảnh, nơi nhân viên có thể ngồi làm việc và quan sát các hoạt động thường nhật diễn ra xung quanh. Công trình còn vận hành như một không gian cộng đồng, nơi diễn ra các chương trình giáo dục và sáng tạo, đón chào cư dân lân cận cùng tham gia.
Unemori cho biết ông tìm kiếm cảm hứng từ sự nghiên cứu đô thị Nhật Bản truyền thống, ở thời điểm mà người dân còn thường xuyên gặp gỡ, chuyện trò tại những không gian trống như đường phố và hẻm nhỏ. Nhưng giờ đây, kiến trúc có xu hướng khép kín hơn, còn những người sống cạnh nhau thì trở nên xa lạ. Tư duy sắp xếp không gian của Unemori nhằm khơi gợi cách suy nghĩ khác về ranh giới, không phải như những vách ngăn, mà là những biên giới hòa hợp, nơi những người sử dụng khác biệt có thể tương tác và thiết lập các mối quan hệ mới.
Houses (2022)
Dự án tiếp theo tiếp tục mở rộng suy tư của Unemori về những không gian ở giữa, nhưng được xử lý theo một hướng riêng tư và tình cảm hơn, bởi đây chính là ngôi nhà riêng của gia đình Unemori và em gái của vợ. Công trình gồm hai đơn nguyên được bố trí song hành dọc theo chiều dài khu đất. Một đường hẻm nhỏ cắt xuyên giữa hai ngôi nhà, vừa phân định không gian, lại vừa đóng vai trò như một lớp liên kết nơi thành viên hai gia đình có thể chuyện trò và trẻ em cùng nhau vui đùa.
Hai ngôi nhà gần như tương đồng về cấu trúc không gian, nhưng được khéo léo sắp đặt đảo chiều. Phòng ăn của nhà này hướng tầm mắt ra sân thượng của nhà đối diện, tạo nên sự kết nối thị giác nhưng vẫn đảm bảo cảm giác riêng tư. Những không gian cao, mở và tràn ngập ánh sáng được đan xen với các khoảng đệm thấp, tĩnh lặng, tạo ra hành trình cảm xúc nhịp nhàng khi di chuyển theo chiều dài ngôi nhà. Ngôi nhà này một lần nữa khẳng định mối quan tâm của Unemori trong việc tạo ra tương tác mật thiết giữa người sử dụng thông qua vai trò trung giới của kiến trúc, để nhắc nhở về tầm quan trọng của gia đình, của việc sống cùng nhau và sống cùng thế giới xung quanh.
Father & Son’s House (2022)
Qua “Ngôi nhà của Cha và Con”, Unemori mang đến một cách tiếp cận đầy gợi mở về chủ đề bảo tồn, tái sử dụng và ký ức vật chất. Ngôi nhà nguyên bản vốn do người cha quá cố của gia chủ, vốn là một thợ mộc lành nghề, xây dựng từ thời trẻ. Khi người con trai muốn cải tạo căn nhà cũ làm nơi ở cho gia đình nhỏ, anh đặt ra bài toán lưu giữ kỷ niệm và tinh thần của người cha trong một ứng xử mới.
Unemori đã xử lý bằng cách bóc tách các lớp bao che bề mặt, phác lộ phần tinh túy nhất, chính là hệ khung gỗ nguyên bản, nơi thể hiện tài nghệ của người thợ mộc năm xưa. Trên lớp nền di sản này, một cấu trúc bao che mới được thiết lập, ôm lấy thực thể cũ và bổ sung công năng hiện đại. Tại những điểm tiếp giáp giữa cũ và mới, các khoảng trống dẫn dắt ánh sáng để soi rọi các tầng lớp thời gian.
Qua dự án này, Unemori mở ra một đối thoại về cách ứng xử với tập hợp nhà ở cũ, một vấn đề nan giải tại Nhật Bản hiện nay. Thay vì nghiêng hẳn về thái cực phá dỡ để xây mới hay bảo tồn nguyên trạng, Unemori lựa chọn một hướng đi nằm ở giữa, nơi các lớp ký ức có thể đồng hiện.
Sukagawa Community Center (2019)
Dấu ấn lớn nhất và minh chứng cho năng lực điều phối quy mô của Unemori chính là Sukagawa Community Center. Với diện tích hơn 14.000 m², đây là công trình trọng điểm phục vụ công cuộc tái thiết sau thảm họa 2011.
Thành công của dự án nằm ở cấu trúc sàn lơ lửng đan cài, gợi nhắc lại địa hình núi non xung quanh. Dù được cấu thành từ những khối tích đan xen, toàn bộ khối nhà vận hành như một hệ sinh thái không gian chung duy nhất. Những khoảng rỗng chen vào các cao độ giữa các khối sàn biến tòa nhà thành một phòng khách đô thị, kết nối các hoạt động của cộng đồng một cách nhịp nhàng. Mỗi cao độ khác nhau lại kiến tạo nên các vi khí hậu riêng biệt, với hiệu quả về âm thanh, ánh sáng và cảm xúc riêng, phù hợp với các mục đích sử dụng đa dạng. Những góc nhỏ này được kết nối với nhau bằng hệ cầu thang và ram dốc, cho phép người dùng thong thả di chuyển qua các tầng như đi dạo trên một sườn đồi.
Công trình giao tiếp với môi cảnh xung quanh qua các ban công, đóng vai trò như những không gian mở, nơi cộng đồng có thể tự thiết lập cách sử dụng, từ một đài quan sát đô thị, sân chơi cho trẻ em, đến sân đọc sách dưới nắng. Các không gian mở này phóng chiếu các hoạt động văn hóa trong tòa nhà lên phông nền đô thị, mang lại một mạch nguồn năng động và tích cực góp phần tái tạo sinh lực của cộng đồng sau tổn thương.
Kiến trúc như một trung gian nơi con người sống cùng sự khác biệt
KTS Unemori chia sẻ rằng tiếp cận kiến trúc của ông và các cộng sự được phát triển trên sự tổng hòa của ba trụ cột: Quy mô, môi trường và cấu trúc. Về mặt quy mô, thực hành của ông hướng đến giải quyết những bài toán không gian đầy thách thức. Vượt lên những giới hạn của sự thiếu hụt không gian, Unemori tạo ra những không gian mở về mặt cảm giác, cho phép người dùng tự do điều chỉnh và thích nghi tùy theo điều kiện thời tiết hay cảm nhận riêng biệt của mỗi cá nhân tại từng thời điểm.
Trên tầm nhìn về môi trường, Unemori mong muốn khơi mở sự tương tác mật thiết của con người cùng với tự nhiên. Các công trình của Unemori được đan cài vào những biến đổi tinh vi của môi trường xung quanh, khéo léo gợi nhắc lại cảm quan mùa màng và thời gian của xã hội Nhật truyền thống. Thay vì tách biệt con người với thế giới, kiến trúc của ông khơi gợi sự nhạy cảm của người sử dụng đối với ánh sáng, gió, địa hình và biến đổi tinh tế giữa các mùa.
Để đạt được sự nhẹ nhàng và linh hoạt trong môi trường đô thị, văn phòng không ngừng thể nghiệm với giải pháp cấu trúc đột phá. Việc sử dụng những hệ mái vươn xa hay cấu trúc gác đặc thù không chỉ tạo ra sự liền mạch về không gian mà còn mang lại những biểu hiện kiến trúc thanh thoát, hiện đại.
Trong chuyến ghé thăm và kết nối cùng cộng đồng kiến trúc tại Việt Nam, Hiroyuki Unemori nhận thấy những điểm tương đồng giữa bối cảnh hai quốc gia, nơi áp lực từ quá trình đô thị hóa nhanh chóng đang đặt ra những thách thức lớn cho môi sinh. Đứng trước thực tại đó, KTS Hiroyuki Unemori, vốn là một giảng viên tại các đại học danh tiếng, tin rằng sự giao thoa giữa nghiên cứu học thuật và thực hành nghề nghiệp chính là nguồn cảm hứng cần thiết.
Ông chia sẻ rằng, nếu thực hành đòi hỏi KTS phải giải quyết những ràng buộc thực tế khắt khe, thì môi trường đại học lại là vùng mở cho tư duy tự do và bay bổng. Tại đó, người dạy và sinh viên có cơ hội suy tư về các ý niệm và giá trị xã hội ở cấp độ vĩ mô hơn. Điều này nhắc nhở chúng ta rằng kiến trúc, vượt ra khỏi một loại hình sáng tạo hay biểu hiện cá nhân, còn mang những giá trị xã hội và giá trị nhân văn cốt lõi.
Trương Trần Trung Hiếu
(Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 05-2026)
