Là vùng đất địa đầu Đông Bắc của Tổ quốc, Quảng Ninh sở hữu một hệ sinh thái di sản vô cùng phong phú, được bồi đắp qua hàng nghìn năm lịch sử. Toàn tỉnh hiện có 609 di tích và cụm di tích; trong đó nổi bật với 02 Di sản thế giới, 08 Di tích Quốc gia đặc biệt, 57 di tích Quốc gia, 105 di tích cấp tỉnh cùng 439 di tích nằm trong danh mục kiểm kê. Bên cạnh đó, Quảng Ninh còn được thiên nhiên ưu ái ban tặng những giá trị đặc sắc của biển đảo, núi rừng và địa hình đặc trưng của vùng núi đá vôi (địa hình karst) hùng vĩ. Mỗi di tích, mỗi danh thắng hay từng vùng văn hóa đều lắng đọng những tầng sâu ký ức, đan dệt nên bản sắc độc đáo và khác biệt của vùng đất này.
Trong bức tranh toàn cảnh ấy, Vịnh Hạ Long và không gian Yên Tử là hai điểm sáng hội tụ, đại diện cho hai sắc thái di sản tiêu biểu của Quảng Ninh: Một bên là kỳ quan thiên nhiên biển đảo, một bên là không gian văn hóa – tâm linh linh thiêng gắn liền với lịch sử dân tộc và Thiền phái Trúc Lâm từ thế kỷ 13. Sự giao thoa giữa hai sắc thái tưởng chừng tương phản ấy đã tạo nên diện mạo rất riêng cho Quảng Ninh, đồng thời mở ra dư địa to lớn trong việc kết nối các giá trị tự nhiên, văn hóa và lịch sử để phát triển những sản phẩm du lịch có chiều sâu.
Nguồn: Trung tâm xúc tiến du lịch Quảng Ninh
Sự kiện Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử – Vĩnh Nghiêm, Côn Sơn, Kiếp Bạc chính thức được UNESCO ghi danh là Di sản Văn hóa Thế giới vào năm 2025 đã đánh dấu một mốc son trên hành trình bảo tồn, phát huy giá trị di sản, đồng thời tiếp tục khẳng định vị thế của Quảng Ninh trên bản đồ di sản quốc tế. Sự vinh danh này không chỉ tôn vinh những giá trị nổi bật toàn cầu của di sản, mà còn tạo động lực mạnh mẽ để địa phương đổi mới tư duy bảo tồn, tối ưu hóa phương thức khai thác và tổ chức lại không gian phát triển.
Từ tâm điểm Yên Tử nhìn ra không gian di sản rộng lớn của Quảng Ninh, mạch nguồn lịch sử và văn hóa tiếp nối liền mạch qua vùng đất Đông Triều và dòng sông Bạch Đằng lịch sử. Ở đó, sự hòa quyện giữa ba tầng giá trị: Tâm linh, lịch sử vương triều và hào khí chống ngoại xâm – Cùng với núi, rừng, sông, biển và các công trình kiến trúc tạo nên một cảnh quan văn hóa sâu lắng, giàu bản sắc. Đó chính là nét độc đáo khác biệt của di sản Quảng Ninh: Giá trị không tồn tại biệt lập ở từng công trình riêng lẻ, mà được kết tinh từ sự tương tác hài hòa giữa con người, thiên nhiên, chiều sâu lịch sử và đời sống tinh thần.
Từ sự thấu hiểu sâu sắc đó, tư duy phát triển của Quảng Ninh đang chuyển dịch mạnh mẽ từ “khai thác tài nguyên” sang “phát huy giá trị”, biến di sản thành chất liệu sống động cho các hoạt động sáng tạo. Di sản không chỉ để chiêm ngưỡng, mà đã trở thành chất liệu để tạo nên các sản phẩm văn hóa – du lịch thời đại mới. Sự kết nối giữa các hoạt động lễ hội, nghệ thuật biểu diễn, nghề thủ công, ẩm thực địa phương, các câu chuyện lịch sử, di sản phi vật thể với nhiếp ảnh, điện ảnh, thiết kế, sản phẩm lưu niệm và nội dung số đang tạo ra những trải nghiệm độc đáo, mang đậm dấu ấn của từng địa phương.
Đến với vịnh Hạ Long, du khách không chỉ dừng lại ở việc ngắm cảnh mà còn được trải nghiệm không gian du thuyền sang trọng, thưởng thức ẩm thực và hòa mình vào văn hóa biển; ghé thăm Yên Tử không chỉ để hành hương tâm linh mà còn để tìm hiểu lịch sử Phật giáo Trúc Lâm, thưởng ngoạn cảnh quan sinh thái và cảm nhận không gian văn hóa trầm mặc. Tại Đông Triều, Bạch Đằng, Cửa Ông, Vân Đồn, Trà Cổ, Cô Tô…, các giá trị lịch sử, văn hóa, sinh thái và đời sống bản địa đang dần được chuỗi hóa, mang lại hành trình trải nghiệm đa dạng và phong phú cho du khách.
Những con số tăng trưởng ấn tượng của ngành du lịch là minh chứng rõ nét cho thấy chiến lược phát triển dựa trên giá trị văn hóa và thiên nhiên đang phát huy hiệu quả mạnh mẽ. Năm 2025, Quảng Ninh đã đón hơn 21,28 triệu lượt khách, trong đó có khoảng 4,5 triệu lượt khách quốc tế, mang lại tổng thu du lịch đạt gần 57.000 tỷ đồng. Bước sang năm 2026, chỉ trong 08 tháng đầu năm, lượng khách ước đạt 17.045.000 lượt (bằng 105% so với cùng kỳ năm 2025), tổng thu ước đạt 50.906 tỷ đồng (đạt 123% so với cùng kỳ năm 2025).
Thực tế này khẳng định sức hút của một điểm đến không chỉ đếm bằng số lượng tài nguyên thô, mà phụ thuộc vào năng lực chuyển hóa các giá trị bản sắc thành những trải nghiệm chất lượng, khác biệt và có sức cạnh tranh cao. Tuy nhiên, phát triển du lịch di sản chỉ thực sự bền vững khi công tác bảo tồn được đặt làm gốc rễ. Việc kiểm soát sức chứa du lịch, bảo vệ cảnh quan môi trường, hạn chế tối đa các tác động tiêu cực từ quá trình đô thị hóa, đồng thời bảo đảm sự tham gia và thụ hưởng chính đáng của cộng đồng địa phương là những yêu cầu mang tính nguyên tắc, không thể tách rời.
Trong cấu trúc phát triển mới, mỗi vùng đất của Quảng Ninh là một “mảnh ghép” hoàn hảo trong không gian văn hóa – du lịch tổng thể. Từ trục Hạ Long – Bái Tử Long – Vân Đồn – Cô Tô kết nối tới Yên Tử – Đông Triều, Bạch Đằng, Cửa Ông, Móng Cái và các vùng văn hóa cộng đồng, việc liên kết các trung tâm di sản, cảnh quan và không gian đô thị sẽ tạo tiền đề hình thành các tuyến, hành trình du lịch chuyên đề có tính kết nối cao, thay vì khai thác manh mún từng điểm đến riêng lẻ.
Đó cũng là con đường để văn hóa kết tinh sâu hơn vào quá trình kiến tạo thành phố Quảng Ninh. Một thành phố không chỉ được định hình bằng hạ tầng kỹ thuật, những công trình kiến trúc hay các khu đô thị mới, mà còn được nuôi dưỡng bởi ký ức, chiều sâu lịch sử, cảnh quan thiên nhiên và những giá trị văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ. Khi những giá trị ấy được trân trọng bảo tồn và tiếp tục thăng hoa trong đời sống đương đại, di sản sẽ trở thành một thực thể sống động, đồng hành cùng sự phát triển của đô thị và xã hội.
Ảnh: Trung tâm VHTT&XTDL Quảng Ninh
Chuyển mình từ “TP bên di sản” trở thành “TP của những trải nghiệm di sản”, Quảng Ninh đang nắm bắt cơ hội lớn để xây dựng một mô hình phát triển kiểu mẫu, nơi văn hóa vừa là nền tảng tinh thần, vừa là nguồn lực kinh tế, vừa là cốt cách của không gian đô thị. “Đánh thức di sản” không chỉ làm cho di sản được biết đến rộng rãi hơn, mà quan trọng hơn là giữ cho di sản luôn sống, được tiếp nối, được sáng tạo và đóng góp tích cực vào tương lai – Đó chính là con đường bền vững để Quảng Ninh vừa giữ gìn trọn vẹn những báu vật của quá khứ, vừa tự tin kiến tạo một không gian phát triển hiện đại, sinh thái và giàu bản sắc; nơi văn hóa, di sản và thiên nhiên hòa quyện trở thành động lực then chốt thúc đẩy kinh tế sáng tạo, đưa TP Quảng Ninh vững bước đi lên.
Nguyễn Văn Hội
Phòng Quản lý Di sản – Sở Văn hóa Thể thao và Du lịch Quảng Ninh
(Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 09-2026)
