“Km số 0 – Biểu tượng của điểm đến”– Nhà sử học Dương Trung Quốc

“Km số 0” vốn là một thuật ngữ của quy hoạch đô thị phổ biến của các nước phương Tây. Đó là tọa độ xác định điểm khởi đầu hệ thống giao thông (đường bộ), điểm đi của đô thị đó tới những nơi khác và cũng là điểm từ các nơi khác đến để tính độ dài quãng đường.

Hà Nội dù từng là kinh đô của nhiều triều thời Đại Việt (với địa danh Thăng Long), nhưng trong xã hội truyền thống, duy nhất chỉ có tuyến đường quan lộ (thiên lý) từ kinh thành tới các địa phương với hệ thống trạm cùng đội ngũ phu trạm sử dụng các phương tiện trên bộ và thủy để đảm bảo thông tin liên lạc và sự chỉ đạo của triều đình tới các địa phương trong vương quốc. Còn với dân gian thì phương tiện giao thông phổ biến hơn là đường thủy (nội địa hay duyên hải) nên không có khái niệm “Km số 0”. Hà Nội, tỉnh thành thời Nguyễn thì lụi tàn vì mất vị thế kinh đô, nhưng nó thực sự hồi phục khi trở thành một thành phố thuộc địa (theo mô thức của chính quốc) kể từ khi Đồng Khánh giao cái lõi của tỉnh thành Hà Nội (không gian kinh đô xưa) cho Pháp làm nhượng địa (1888).

Tổng trú sứ Paul Bert (quan chức quyền lực nhất của Pháp ở Bắc và Trung kỳ) là người đầu tiên triển khai chủ trương quy hoạch đô thị Hà Nội theo phương cách châu Âu và lựa chọn không gian đầu tiên để “chỉnh trang” là khu vực xung quanh Hồ Hòan Kiếm bao gồm việc thu hẹp lòng hồ và tạo con đường bao quanh để từ đó tỏa đi theo trục nối từ bờ Sông Hồng, nơi có khu nhượng địa (Đồn Thủy) của Pháp chạy dọc đến cửa Tây Nam thành Hà Nội (nay là trục Tràng Tiền-Tràng Thi-Điện Biên Phủ) sẽ bị phá bỏ để tiếp cận với không gian phía Tây kinh thành làm trung tâm chính trị của chính quyền trung ương (sau này là khu Bách Thảo và Dinh Toàn quyền). Còn khu vực quanh Hồ Gươm sẽ trở thành trung tâm của Thành phố, tạo điểm xuất phát cho việc mở rộng (cải tạo) về phía Đông là khu “phố cổ” (36 phố phường) và khu sẽ xây mới ở phía Nam hồ. Như vậy, Paul Bert có thể coi là người khai sinh ra thành phố (theo khái niệm và mô thức đô thị hiện đại). Tuy thời gian cầm quyền rất ngắn (vị tổng trú sứ bị chết vì dịch bệnh) nhưng dấu ấn của nhân vật này rất đậm nét. Paul Bert được đặt tên cho con đường nội thị đầu tiên (Tràng Tiền) và bức tượng đồng đầu tiên được đặt cũng là nhân vật này tại khu vực nay là Vườn hoa Lý Thái Tổ. Do vậy, đúng như đầu đề của cuộc thi xác lập “Km số 0″ của Quận Hoàn Kiếm, chủ trương xác định trong không gian quanh Hồ Hoàn Kiếm là xác đáng.

Còn xác định tọa độ cụ thể nào là tùy theo các tác giả căn cứ vào các lập luận đủ sức thuyết phục của mình, không nhất thiết chỉ khuôn trong 3 điểm được thể hiện trong thể lệ của Ban Tổ chức đưa ra.

Riêng tôi, là người có chút ít nghiên cứu về cảnh quan và quá trình đô thị hóa thành phố thuộc địa này thì chỉ lưu ý thêm một điểm. Đó là nơi đặt bức tượng Paul Bert: Trước cửa Tòa thị chính (nay là trụ sở UBNDTP) nhưng cửa chính khi đó mở về phía đường Lê Lai (chứ không phải phía đường Đinh Tiên Hoàng như ngày nay). Và điểm đặt tượng nhìn sang phía đối diện là cửa Nhà Giây Thép (Bưu điện ), 2 kiến trúc thường được coi là tiêu biểu nhất trong cấu trục đô thị, luôn được coi là trung tâm của Thành phố và thường được xây dựng sớm nhất.

Cũng cần nói thêm là chính tại điểm này, trước đó, trong một thời gian rất ngắn nó được sử dụng làm nơi đặt tạm bức tượng “Bà Đầm Xòe”, tên gọi dân gian bức tượng “Nữ thần Tự do” của Pháp tặng Hoa kỳ (nay được đặt tại cửa ngõ Thành phố New York). Bản thu nhỏ bằng đồng này được đưa sang Việt Nam tham gia hội chợ đầu tiên được tổ chức tại khuôn viên của Trường Thi cũ (nay là Thư viện Quốc gia) phố Tràng Thi (1877), Sau hội chợ, nó được đưa về dựng tạm ở tòa nhà của Nhóm Tam Điểm ở phố Mã Mây, rồi không biết vì duyên cớ nào mang ra để bên Bờ Hồ sau đó dựng trên nóc Tháp Rùa. Do bị dư luận phản đối nên nó được dỡ xuống đưa ra khu vực Cửa Nam dựng trên đế xây và mang tên tượng “Bà Công lý” (Madame de la Justice) rồi cũng bị dỡ bỏ cùng với tượng Paul Bert sau này (đầu 8-1945 theo lệnh của Thị trưởng Trần Văn Lai). Cho đến nay, ta chưa tìm thấy trong lưu trữ của người Pháp để lại, tài liệu nào xác định “Km số 0” của Hà Nội. Nhưng vị trí đặt tượng người khởi đầu cho việc xác lập và xây dựng thành phố Hà Nội lại rơi vào tọa độ thường thấy tại nhiều thành phố hay Thủ đô của thế giới luôn là ở vị trí phía trước Tòa thị chính hay Nhà Bưu điện (Đương nhiên có nhiều nơi đặt ở các vị trí khác như Paris đặt trước Nhà thờ Đức Bà hay Washington đặt dưới vòm Tòa Nhà Quốc hội trên đồi Capitol…).

Khi thảo luận về cuộc thi này, ngoài chọn địa điểm thích hợp thì cũng bàn tới cách thể hiện. Số đông đều nhất trí cách thể hiện phải gây ấn tượng nhưng cũng lưu ý tránh dựng nên những hình khối kiến trúc mới quy mô không cần thiết tại một khu vực muốn bảo tồn cảnh quan thiên nhiên và lịch sử nhiều hơn. Nhưng khá phổ biến trên thế giới, theo tôi biết, là nên thể hiện trên mặt phẳng để người ta dễ liên tưởng đến ý niệm “đã đặt chân tới” của du khách.

Hy vọng một ngày không xa, sau những ý kiến xác đáng, ý tưởng sáng tạo của những người tham gia phát hiện thiết kế và tạo tác sẽ có được sự đồng thuận đông đảo của những người dân Hà Nội, Thủ đô ta có thêm một địa chỉ văn hóa để thu hút đông đảo người tới chiêm ngưỡng Thủ đô của nước Việt Nam mang theo một điều tâm đắc : “Tôi đã đặt chân tới Hà Nội”…

Nhà sử học Dương Trung Quốc
Phó chủ tịch, Tổng thư ký Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam
Phó Chủ tịch Hội đồng Cuộc thi thiết kế ý tưởng Cột mốc Km0
© Tạp chí Kiến trúc


Tạp chí Kiến trúc trân trọng giới thiệu các thành viên Hội đồng Giám khảo Cuộc thi thiết kế ý tưởng Cột mốc Km0. Ý kiến và quan điểm của họ về công trình đặc biệt này sẽ liên tục được cập nhật tại website cuocthi.tckt.vn/thietkecotmockm0

Thành viên Hội đồng Giám khảo cuộc thi: 

  • Họa sĩ Lương Xuân Đoàn – Chủ tịch Hội Mỹ thuật Việt Nam – Chủ tịch Hội đồng.
  • GS.TS.KTS Nguyễn Quốc Thông – Phó chủ tịch Hội Kiến trúc sư Việt Nam – Phó Chủ tịch Hội đồng.
  • Nhà sử học Dương Trung Quốc – Phó chủ tịch, Tổng thư ký Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam – Phó Chủ tịch Hội đồng.
  • Họa sĩ Vi Kiến Thành – Cục trưởng Cục Điện ảnh – Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch – Phó chủ tịch Hội Mỹ thuật Việt Nam.
  • PGS.TS Đặng Văn Bài – Phó Chủ tịch Hội Di sản văn hóa Việt Nam.
  • Nhà điêu khắc Lưu Danh Thanh – Chủ tịch Hội đồng nghệ thuật Chuyên ngành Điêu khắc Hội Mỹ thuật Việt Nam.
  • ThS.KTS Phạm Tuấn Long – Phó chủ tịch UBND quận Hoàn Kiếm.
  • Đồng chí Tô Văn Động – Giám đốc Sở Văn hóa Thể thao Hà Nội.
  • Đồng chí Trần Đức Hải – Giám đốc Sở Du lịch Hà Nội.
  • Đồng chí Nguyễn Trọng Kỳ Anh – Phó giám đốc Sở Quy hoạch Kiến trúc Hà Nội.
  • TS. KTS Emmanuel Cerise – Viện PRX vùng thủ đô Paris
  • Nhà điêu khắc Hoa Bích Đào – Ủy viên Ban chấp hành Hội MTVN khóa 9, Phó Chủ tịch Hội đồng nghệ thuật điêu khắc Hội MTVN khóa 8.
  • Nhà điêu khắc Vương Học Báo – Ủy viên Hội đồng nghệ thuật điêu khắc Hội MTVN khóa 8.
  • KTS Lê Hiệp – Hội Kiến trúc sư Việt Nam
  • KTS Nguyễn Tuấn Anh – Phó chủ nhiệm CLB Kiến trúc sư trẻ Việt Nam, Ủy viên Ban chấp hành Hội Kiến trúc sư Việt Nam.