Tốc độ đô thị hóa ở Việt Nam diễn ra rất nhanh, dẫn đến hệ quả cùng với đó là lối sống không bền vững, phát thải nhiều. Minh họa cụ thể là đến năm 2023, thành phố Hồ Chí Minh đã đóng cửa hai bãi chôn lấp rác thải (Gò Cát và Đông Thạnh) với khối lượng hàng chục triệu tấn. Nơi chôn lấp rác này sẽ là gì? Tình trạng ô nhiễm về đất, nước, không khí của khu vực chôn lấp rác cũng như ảnh hưởng to lớn của chúng đến khu vực xung quanh, gần cũng như xa là rất rõ.
Thực trạng
Lấy ví dụ thực tế, ở thành phố Hồ Chí Minh có 3 bãi rác theo hình thức chôn lấp đã đóng bãi, các bãi còn lại (4 bãi) sẽ lần lượt đóng tiếp để chuyển sang hình thức xử lý rác đốt, phát điện. Thành phố chưa tìm được cách nào tái sử dụng các bãi rác này hợp lý nhất. Bãi rác Gò Cát rộng 25ha, đóng bãi từ 2007, hiện nay có 8 đơn vị nộp hồ sơ để làm khu đô thị mới, xây căn hộ chung cư để bán,…nhưng tính khả thi thấp, vì nếu đợi phân hủy hoàn toàn thì phải mất 30-50 năm nữa, còn nếu vận chuyển đi nơi khác thì hàng chục triệu tấn rác đến nơi khác là điều không khả thi.
Do đó, các đô thị cần giải pháp xác định tiềm năng phát triển cảnh quan khu vực bãi chôn lấp rác thải, từ đó đề xuất phương án kiến trúc cảnh quan để kiến tạo nên không gian tương lai đáng giá chính tại những nơi mà vốn chỉ cần nghe tên đã thấy muốn tránh xa, đúc kết tài liệu hướng dẫn thiết kế cảnh quan cải tạo bãi chôn lấp rác nhằm xây dựng một không gian xanh quý giá (không gian công cộng, công viên xanh, khu vực vui chơi giải trí), đánh thức một nơi chốn đáng sống cho thành phố.
Cơ sở pháp lý
- Luật Đất đai ngày 29/11/2013 (đang được nghiên cứu sửa đổi);
- Luật Xây dựng ngày 18/6/2014 (đang được nghiên cứu sửa đổi);
- Luật Quy hoạch đô thị ngày 17/6/2009 (đang được nghiên cứu sửa đổi);
- Luật Nhà ở ngày 25/11/2014 (đang được nghiên cứu sửa đổi);
- Luật Kinh doanh bất động sản ngày 25/11/2014 (đang được nghiên cứu sửa đổi);
- Luật Kiến trúc và Nghị định số 85/2020/NĐ-CP ngày 17/7/2020 của Chính phủ;
- Các quy định về những nội dung thuộc thẩm quyền của UBND Thành phố được Luật Đất đai 2013 và các Nghị định của Chính phủ giao về việc đăng ký đất đai, nhà ở và tài sản khác gắn liền với đất; công nhận quyền sử dụng đất; cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà ở và tài sản khác gắn liền với đất (sau đây gọi tắt là Giấy chứng nhận); đăng ký biến động về sử dụng đất, nhà ở và tài sản khác gắn liền với đất cho hộ gia đình, cá nhân, cộng đồng dân cư, người Việt Nam định cư ở nước ngoài, cá nhân nước ngoài; chuyển mục đích sử dụng đất vườn, ao liền kề và đất nông nghiệp xen kẹt trong khu dân cư sang đất ở trên địa bàn Thành phố;
- Các Quy hoạch chung đô thị, Quy hoạch phân khu đô thị, Quy hoạch chi tiết đô thị, Thiết kế đô thị, Quy chế quản lý kiến trúc,…được cấp thẩm quyền phê duyệt trong phạm vi nghiên cứu của các đề tài;
- Các văn bản của UBND cấp quận: Văn bản số 1578/UBND-QLĐT ngày 01/12/2020 của UBND Quận Hoàn Kiếm về việc lập 03 đề án trên địa bàn quận Hoàn Kiếm; Văn bản số 10867/VP-ĐT ngày 09/12/2020 của Văn phòng UBND Thành phố Hà Nội về việc lập 03 đề án trên địa bàn quận Hoàn Kiếm; Văn bản số 10906/VP-KT ngày 11/12/2020 của Văn phòng UBND Thành phố Hà Nội về việc đền án phát triển khu vực bãi giữa, bãi bồi ven sông Hồng trên địa bàn quận Hoàn Kiếm; Văn bản số 4213/SNN-CCPCTT ngày 25/12/2020 của Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn về việc đề án phát triển khu vực bãi giữa, bãi bồi ven song Hồng trên địa bàn quận Hoàn Kiếm; Văn bản số 6393/QHKT-KHTH ngày 30/12/2020 của Sở Quy hoạch – Kiến trúc Hà Nội về việc UBND quận Hoàn Kiếm đề xuất 03 đề án trên địa bàn quận Hoàn Kiếm; Văn bản số 953/VP-ĐT ngày 04/02/2021 của Văn phòng UBND Thành phố Hà Nội về việc xem xét chủ trương nghiên cứu lập 03 đề án trên địa bàn quận Hoàn Kiếm; Văn bản số 331/SNN-PCTT ngày 08/2/2021 của Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn về việc đề án phát triển khu vực bãi giữa, bãi bồi ven sông Hồng trên địa bàn quận Hoàn Kiếm,…
Giải pháp
Việc biến bác rãi thành không gian xanh không chỉ mang lại lợi ích hữu hình (lượng hóa được: không cần mất chi phí chuyển rác, không cần đợi 50 năm, thu nước mưa bổ xung cho nước ngầm đang bị hụt, giảm tỷ lệ bê tông hóa bề mặt,…) mà còn có các lợi ích vô hình (sức khỏe, cân bằng tâm lý, cân bằng sinh thái, thư giãn, kết nối cộng đồng,…) và nó còn là nơi dự trữ đất cho thế hệ tương lai.
Các giải pháp cho vấn đề này gồm có:
Tìm hiểu các giải pháp hoàn nguyên một cách hiệu quả, nhanh chóng thông qua quá trình “cảnh quan hóa” khu vực, một quá trình dựa vào các biological processes tự nhiên , có sự nghiên cứu và thúc đẩy của con người. Trong tiến trình đó sẽ kết hợp các giải pháp tổ chức không gian, hoạt động của con người, cộng đồng, lôi cuốn sự tham gia và huy động nguồn lực.
Trồng các loại cây đảm bảo sống được, phát triển nhanh, thích nghi được mùn rác, góp phần phân hủy nhanh rác, khí độc và nước rỉ rác.
Làm thay đổi tình trạng của bãi rác thải như rải, phun hóa chất, phủ đất sạch, lấy khí độc ra, rút nước rỉ rác, đầm nén cho bãi thấp xuống, loại bỏ các tủi rỗng trong bãi rác cao hàng chục mét… đảm bảo không độc hại, để chỉ vài ba năm nữa người dân có thể đến chơi, cắm trại.
Xây dựng tổng mặt bằng công viên, lồng ghép các công năng trong tổng thể cảnh quan đó, tối đa hóa giá trị sử dụng của công viên phục vụ đa dạng đối tượng, đa dạng hoạt động, đa dạng nhu cầu. Chú trọng nhu cầu giáo dục môi trường và tình yêu thiên nhiên.
Xây dựng các công trình phụ trợ như nhà vệ sinh, bãi xe, và các phân khu chức năng như nơi cắm trại, nơi ăn uống ngoài trời, đường giao thông ngoại khu và nội khu như đường xuyên tâm, đường vành đai, đường xương cá (chủ yếu là đi bộ, không dành cho xe cơ giới), một vài vườn hoa, tượng đài trang trí, tiểu cảnh.
Tìm hiểu và học hỏi các kinh nghiệm thành công ở nước ngoài ví dụ ở Thái Lan, năm 2022 Bangkok khánh thành công viên Pa Nai Krung từ bãi rác 5ha.
Sử dụng các kênh thông tin như báo chí, truyền hình, hội thảo, triển lãm, dư luận xã hội để nhận được sự ủng hộ của các cơ quan công quyền, trước hết là sở TN-MT, sau đó là sở KH-ĐT, sở Quy hoạch-KT, và người dân tại địa phương, từ đó tìm kiếm sự hợp tác của các nhà đầu tư mạnh và các tổ chức xã hội muốn tham gia.
Ths.KTS Lã Hồng Sơn (Phó Chủ tịch Hội Quy hoạch phát triển đô thị Hà Nội)
© Tạp chí Kiến trúc
