Biến đổi không gian trong Nhà ở xã hội

Người Việt ta thường có tâm lý định cư (ở cố định). Bởi thế, trong quá trình sử dụng nhà ở, (căn hộ) lâu dài, nhiều yếu tố thay đổi của sinh hoạt đời sống đã dẫn đến những đòi hỏi của sự chuyển hóa/biến đổi linh hoạt không gian trong căn hộ/nhà ở. Bài viết này trình bày một số giải pháp kinh nghiệm biến đổi không gian nhà ở – căn hộ có thể áp dụng trong điều kiện của Việt Nam.
Bàn về những khái niệm
Một bậc minh triết nói rằng “Dĩ bất biến thì ứng vạn biến”!
Hiểu nôm na, nghĩa là sử dụng những yếu tố bất biến/ít thay đổi/hoặc không thay đổi được, để có thể đáp ứng/đối phó với những khả năng thay đổi/khả biến/vạn biến.
Trên quan điểm bất biến/khả biến, có 3 cách nhìn nhận về cấu trúc không gian của một căn hộ:
 Cách 1. Từ góc độ không gian, cấu trúc căn hộ bao gồm các thành phần:
A1) Không gian cho các hoạt động công năng vật lý tối thiểu: như phòng ngủ, khu vệ sinh, khu bếp, phòng ăn, ban-công/logia phơi …(thiên về bất biến)
A2) Không gian cần thiết đảm bảo cho quá trình thông gió, trao đổi không khí, và trao đổi lượng CO2/O2 – liên quan đến khối tích và chiều cao căn hộ (thiên về bất biến).
A3) Không gian để phát triển các nhu cầu của đời sống tinh thần như: phòng khách, phòng sinh hoạt chung, không gian thờ cúng và các không gian tương tác khác (khả biến).
Cách 2. Từ góc độ kết cấu – cấu kiện, cấu trúc căn hộ bao gồm các thành phần:
B1) Những yếu tố cố định (bất biến) – ít thay đổi hay không thể thay đổi được như: hệ thống phụ trợ/kỹ thuật (khu vệ sinh, khu bếp, kho, tủ tường, ban-công/logia, hệ thống kỹ thuật…), tường chịu lực, tường bao căn hộ.
B2) Những yếu tố có thể thay đổi được (khả biến) như tường ngăn/vách ngăn không chịu lực.
Cách 3. Từ góc độ thiết kế – sử dụng, kiến trúc sư/nhà tư vấn là người tạo ra các không gian chức năng (C1), còn người sử dụng/chủ nhà là người tạo ra các không gian đời sống (C2). Nhà thiết kế thường chỉ là một người/hay một nhóm người (bất biến). Còn người sử dụng (trong một “vòng đời” căn hộ) có thể là nhiều chủ sở hữu khác nhau, ngay cả các căn hộ có không gian tương tự nhau, thì cách sử dụng cũng có những điểm khác nhau (khả biến).
Theo 3 cách nhìn nhận này, với 2 nhóm tham số chính là bất biến và khả biến, chúng ta sẽ có những giải pháp biến đổi – linh hoạt không gian căn hộ ở/nhà ở. Tối ưu cái bất biến và biến đổi linh hoạt cái khả biến, là thủ pháp chính yếu của biến đổi – linh hoạt không gian nhà ở/căn hộ.
Tuy nhiên, cần làm rõ khái niệm thế nào là biến/ biến đổi/ biến đổi linh hoạt?
Trong kiến trúc nhà ở, chúng tôi quan niệm thế này:
– Biến đổi nghĩa là thay đổi cấu trúc căn hộ, nhưng giữ lại những yếu tố bất biến.
– Linh hoạt nghĩa là thay đổi trạng thái những yếu tố khả biến nằm trong cấu trúc căn hộ.
– Còn biến đổi linh hoạt nghĩa là vừa biến đổi vừa linh hoạt – cấp độ cao nhất của chuyển hóa không gian trong nhà ở.

Không gian đa năng – hòa nhập trong căn hộ 25 m2 ở Mỹ ở năm 2013

Biến đổi không gian trong nhà ở xã hội
Không gian nhà ở xã hội tại Việt Nam ta thường có đặc thù là được hình thành bằng cách biến đổi thu nhỏ diện tích hoặc cắt giảm các không gian thành phần của nhà ở chung cư thông thường, dẫn đến:
– Diện tích căn hộ/nhà ở thường từ rất nhỏ đến trung bình lớn (25m2-70m2/80m2/90m2).
– Cấu trúc bên trong căn hộ “cứng”, không có khả năng bố trí linh hoạt và biến đổi căn hộ.
– Cấu trúc tường bao và hệ kết cấu chịu lực chưa đủ điều kiện cho biến đổi cấu trúc không gian.
– Căn hộ không có khả năng mở rộng theo chiều ngang/chiều cao trong tương lai.
Bởi thế, để tăng tính linh hoạt/biến đổi trong nhà ở xã hội, từ góc độ bất biến/khả biến, chúng tôi đề xuất hai nhóm giải pháp biến đổi:

Nhà ở xã hội Barcelona những năm 1960 – 1970

1. Nhóm giải pháp thứ nhất:
Để biến đổi không gian từ căn hộ chung cư thông thường (diện tích lớn hơn) sang căn hộ nhà ở xã hội (có diện tích nhỏ hơn)
– Thu hẹp diện tích/số lượng của các không gian thành phần
Cách thức này phù hợp với những căn hộ/nhà ở xã hội có diện tích trung bình/trung bình lớn. Bản chất của thao tác này chính là thu hẹp diện tích ở bình quân đầu người trong nhà ở thông thường từ 15m2 đến 18m2/người xuống còn từ 9m2-13m2/người trong nhà ở xã hội. Đây là phép biến đổi cứng, không phù hợp với những căn hộ/nhà ở xã hội có diện tích từ nhỏ (25m2) đến trung bình (45m2).
Giải pháp này từng được sử dụng phổ biến trong nhà ở xã hội những năm 1960-1970 của thế kỷ trước.
Một cách khác có tính tích cực hơn là vừa thu nhỏ, vừa cắt giảm những không gian thành phần. Căn hộ có thể không có phòng sinh hoạt chung, hay bếp, phòng giặt là … (chuyển thành bếp chung, khu giặt chung, tiếp khách chung thậm chí cả khu vệ sinh chung… theo tầng hay theo khối nhà). Ở gần nước ta, HongKong, Malaysia đều đi theo lối này.
Cách thức này phù hợp với những kiểu nhà ở xã hội đơn đối tượng hoặc đa đối tượng có tính chất sử dụng/ở tương đối giống nhau như nhà ở cho bộ đội, ký túc xá, hoặc nhà ở cho thuê.
– Hợp gộp và tăng cường các không gian đa năng – hòa nhập
Điểm mấu chốt của giải pháp này là khi chuyển hóa không gian nhà ở thông thường sang nhà ở xã hội, thay vì giữ nguyên các không gian thành phần độc lập, nhà tư vấn có xu hướng hợp gộp các không gian lại, dẫn đến hình thành các không gian có tính đa năng – hỗn hợp – hòa nhập (như ngủ – khách, bếp – ăn, khách – ăn – ngủ, khách – bếp – ăn – ngủ…)
Tuy nhiên khi áp dụng giải pháp này, cần lưu ý đến vai trò của kiến trúc sư nội thất, cũng như tính đa năng-hỗn hợp, khả năng dịch chuyển/hoán đổi của vách ngăn và của các đồ đạc trong căn hộ (salon/sopha – giường ngủ, bàn tiếp khách – bàn ăn …)
Giải pháp này vừa phù hợp với các căn hộ/nhà ở xã hội thông thường, và rất phù hợp với các không gian có diện tích nhỏ (25m2 – 35m2).

Những khả năng biến đổi không gian và những vấn đề gặp phải

2. Nhóm giải pháp thứ hai:
Để biến đổi-linh hoạt không gian trong một căn hộ ở/nhà ở xã ở xã hội (áp dụng cho cả nhà ở thông thường và nhà ở xã hội).
Một trong những mối quan tâm hàng đầu người sử dụng đó là biến đổi các phòng ngủ (thêm/bớt, mở rộng/thu hẹp), biến đổi các không gian tương tác (bỏ đi/thêm vào/mở rộng/thu hẹp), và mở rộng/thu hẹp/hợp gộp/phân tách căn hộ. Có 3 giải pháp phổ biến:
– Mở rộng diện tích các phòng
Như mở rộng khách, phòng ngủ chẳng hạn.
Ở Việt Nam, người dân thường nới thêm diện tích bằng cách xâm lấn không gian bên ngoài, đua ra từ phía ban công sau, dẫn đến hình thành chuồng chim/chuồng cọp. Các không gian nới thêm biến thành không gian phụ trợ như hiên phơi, góc cây cảnh, hoặc chuyển đổi thành khu bếp để mở rộng không gian trong nhà. Cách này làm thay đổi mỹ quan tòa nhà, và ảnh hưởng đến cấu trúc kết cấu chung (bất biến B1).
Có một cách khác là nới thêm diện tích phòng khách/phòng ngủ bằng cách dịch chuyển vách ngăn trong căn hộ. Sẽ có một số không gian khác bị thu hẹp lại, nhưng không gian được điều chỉnh sẽ phù hợp với không gian đời sống (khả biến C2) của từng chủ nhân.
Trong thực tế, những tình huống này thường xuyên xảy ra, như mở rộng phòng ngủ của con khi tăng nhân khẩu, giảm kích thước phòng khách vì ít sử dụng, hay tăng diện tích phòng ngủ lớn đối với các cặp vợ chồng trẻ …

Những khả năng biến đổi căn hộ và những vấn đê gặp phải

Như vậy, khi thiết kế, nhà tư vấn cần chú ý đến những không gian có thể dịch chuyển trong quá trình sử dụng, để kiến tạo vách ngăn và hệ kết cấu cho phù hợp.
– Thêm phòng/bớt phòng/gộp phòng, chia tách/hợp gộp căn hộ.
Cách bớt phòng thông thường là gộp các phòng lại để có diện tích phòng lớn hơn như gộp hai phòng ngủ nhỏ thành một phòng ngủ to hoặc thành một không gian có chức năng khác.
Còn để thêm phòng (phòng ngủ nhỏ cho con cái, người giúp việc…), bắt buộc phải lấn vào các không gian rộng/không gian dự trữ. Thường thường, người dân có xu hướng giảm bớt diện tích phòng khách và thêm vào đó một không gian nhỏ. Trong trường hợp này, cần tính toán những vị trí có thể thêm phòng để bố trí sẵn các hốc/cửa sổ/hay khe thông gió.
Vì vậy, khi thiết kế, cần quan tâm đến những không gian tương tác như phòng khách, phòng sinh hoạt chung (khả biến A3), như một yếu tố trung gian/dự trữ biến đổi trong tương lai sử dụng.
Ngoài ra để chia tách/hợp gộp căn hộ có hiệu quả, cần tính đến modun khối căn hộ. Kinh nghiệm thế giới cho thấy modun khối tích/diện tích 25m2-50m2-75m2 với chiều cao tầng từ 2,9m-3,1m rất phù hợp với các kích cỡ căn hộ trong nhà ở xã hội, cũng như khả năng hợp gộp/chia tách trong tương lai.
– Nhà thiết kế tiên liệu trước những khả năng có thể biến đổi không gian trong tương lai hoặc để người sử dụng chủ động biến đổi không gian căn hộ
Đây là cách làm thông minh nhất,  nó vừa đảm bảo tính biến đổi-linh hoạt trong căn hộ, vừa đảm bảo được khả năng kiểm soát đối với việc thay đổi không gian bên trong từ phía người sử dụng mà không ảnh hưởng tới cấu trúc bên ngoài/mỹ quan và cấu trúc bên trong/kết cấu của tòa nhà/căn hộ.
Theo cách này, ngoài sự đầu tư trong thiết kế, chủ đầu tư nên sử dụng thêm những công cụ “mềm” đối với người sử dụng như hướng dẫn bố trí ngôi nhà, cẩm năng sử dụng …
Ở Việt Nam, bước đầu đã có một số tòa nhà thực hiện theo giải pháp này. Hình thức biểu hiện cụ thể là chủ đầu tư bàn giao căn hộ ở dạng xây thô, một số phần cứng trong nhà được hoàn thiện như khu bếp và khu vệ sinh.  Các vách ngăn phòng được cấu trúc từ vật liệu nhẹ như thạch cao, hay hoàn toàn không có vách  ngăn.
Tuy nhiên, việc nghiên cứu giải pháp còn thiếu chiều sâu, không lường trước được tính biến đổi trong tương lai, dẫn đến kết cấu chịu lực tòa nhà lớn (để dự trù các khả năng thay đổi căn hộ), vì thế đã làm tăng đáng kể giá thành căn hộ.

KTS. Hoàng Anh