Ứng dụng truyền thông trong kiến trúc: Hiện đại hay truyền thống?

Cùng với sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ thông tin, chưa bao giờ kiến trúc được phổ biến qua các phương tiện truyền thông đa dạng như hiện nay.Ứng dụng truyền thông trong kiến trúc rất đa dạng và có phạm vi rộng, bao gồm từ tư vấn thiết kế đến giáo dục đào tạo, xuất bản…Nhờ công nghệ Internet, 3G, truyền hình số, các phần mềm ứng dụng truyền tải, thông tin, hình ảnh, video được cập nhật mọi lúc, mọi nơi với chất lượng tốt, chi phí rẻ. Nhờ những công nghệ này, kiến trúc tiếp cận rộng rãi hơn đối với cộng đồng so với các phương pháp truyền thông truyền thống. Các website là nơi chia sẻ kiến thức, tra cứu thông tin trên hệ thống dữ liệu luôn được cập nhật một cách nhanh nhất. Những kho kiến thức chuyên ngành khổng lồ cũng được tiếp cận dễ dàng và ít tốn kém hơn thông qua Internet. Do đó, kiến trúc không còn ở ngoài hiện trường hay trong sách mà đã là một phần của xã hội thực, có thể chia sẻ, cập nhật và tham khảo giữa nhiều thành phần độc giả liên quan như những nhà chuyên môn, KTS, nhà đầu tư, nhà quản lý, sinh viên… Nhờ sự phát triển của công nghệ thông tin, việc dựng phim 3D, các kĩ xảo kĩ thuật số trở nên phổ biến, trở thành những phương tiện hiệu quả diễn đạt ý tưởng kiến trúc bên cạnh các bản vẽ truyền thống. Phương thức truyền thông mới sẽ truyền tải dễ dàng những nội dung phim, hình ảnh dưới dạng số lên hệ thống dữ liệu trực tuyến có thể truy cập mọi nơi, mọi lúc.

Nội thất công trình hiện đại được đăng tải trên tạp chí

Bên cạnh những lợi thế, truyền thông hiện đại có những nhược điểm nhất định. Trong một xã hội truyền thông đa phương tiện, KTS hoặc sinh viên kiến trúc sẽ trở lên thụ động vì những thông tin sẵn có, có thể dễ dàng tra cứu bất cứ lúc nào cần đến nên việc thu nạp hay ghi nhớ dần trở nên không cần thiết. Tương lai kiến trúc sẽ đi đến đâu khi những công trình được thiết kế bởi những KTS mà phần lớn kiến thức không sẵn có trong đầu họ. Đối với Internet, người dùng chủ yếu khai thác các thông tin mới được cập nhật liên tục, thông tin thực tế về các dự án, thiết kế mới, các thông tin tham khảo… Tuy nhiên, hầu hết kiến thức thu được từ thông tin trên mạng đều thiếu chiều sâu và rất khó xác định được độ tin cậy. Ảnh minh họa các công trình kiến trúc đã xây dựng phải đảm bảo tính chân thực. Tuy nhiên, trên các trang web, hình ảnh được tải lên mạng dễ dàng nên tính chân thực hầu như không được kiểm soát. Với công nghệ đồ họa hiện nay rất khó có thể nhận ra ảnh đã qua chỉnh sửa.
Ngược lại, các phương thức truyền thống như xuất bản sách, tạp chí giấy có chi phí cao hơn, phạm vi tiếp cận với cộng đồng hẹp hơn so với các phương tiện truyền thông hiện đại. Tuy nhiên, có thể thấy rằng nội dung và hình ảnh được kiểm duyệt, biên tập theo các tiêu chuẩn xuất bản nên là nguồn thông tin có độ tin cậy cao nhất. Ngược trở lại lịch sử truyền thông kiến trúc truyền thống, nếu không có sự trợ giúp của các ấn bản tạp chí, sách báo, chủ nghĩa siêu thực hay những cái tên nổi tiếng như Le Courbusier, Frank Lloyd Wright không hề tồn tại. Trong khi chúng ta nhìn thấy những công trình thực tế của các KTS nổi tiếng này thì họ bỏ phần lớn thời gian để làm công việc truyền thông, đưa những ý tưởng, dự án mới lên các trang tạp chí chuyên ngành. Những quyển sách mang tính định của các KTS nổi tiếng thế giới như Rem Koolhaashay Aldo Rossi được tổng hợp từ bài viết của họ từ các tạp chí kiến trúc trước đó. Tạp chí luôn là nơi thể hiện những sáng tạo kiến trúc, định hướng kiến trúc phù hợp với bối cảnh kinh tế văn hóa xã hội đương thời. Tại các nước Châu Âu thời kì trước, ngôn ngữ kiến trúc cổ điển chính thống được truyền đạt thông qua các tài liệu sách báo, giúp công chúng có thể hiểu được ngôn ngữ kiến trúc của nhà thờ khác với nhà hát hay nhà ở như thế nào. Điều này cho thấy vai trò của truyền thông kiến trúc truyền thống đối với xã hội quan trọng đến mức độ nào.
Truyền thông truyền thống vẫn duy trì được công việc lý luận phê bình học thuật, ví dụ như các bài phê bình kiến trúc muốn được xuất bản phải qua Ban biên tập của tòa soạn báo hoặc nhà xuất bản sách, xét duyệt về chất lượng nội dung của ban biên tập. Trong khi các phương tiện truyền thông mới như các trang blog, trang mạng xã hội liên quan đến kiến trúc… những vấn đề về lý luận phê bình chưa được chú trọng.
Sự xuất hiện của các phương thức truyền thông hiện đại không có nghĩa là kết thúc các hình thức truyền thông mà sẽ có sự chuyển đổi, kết hợp hài hòa giữa truyền thống và hiện đại. Internet không xóa bỏ báo chí, sách, Tạp chí truyền thống, nhưng chuyển đổi và kết hợp được những ưu nhược điểm của từng phương thức như thế nào lại là vấn đề luôn gây nhiều tranh luận.

Công trình hiện đại được đăng tải trên tạp chí

Những thế hệ độc giả trẻ tiếp cận thường xuyên với truyền thông hiện đại khi sử dụng các sản phẩm của truyền thông truyền thống thường cảm thấy gò bó và thiếu thông tin. Họ muốn hiểu chi tiết hơn, nhiều góc độ hơn các công trình được đăng trên tạp chí, họ muốn tìm hiểu nhiều thông tin liên kết hơn xung quanh bài báo, điều này sẽ tốn thêm rất nhiều thời gian và công sức nếu như không có sự trợ giúp của internet. Chính vì vậy, truyền thông mới sẽ luôn có tác động tích cực với kiến trúc vấn đề là sử dụng chúng như thế nào?
Rất nhiều nhà xuất bản tạp chí nổi tiếng trên thế giới trong nhiều năm chỉ xuất bản bản in nhưng từ khi công nghệ truyền thông hiện đại phát triển họ đã kết hợp giữa internet và bản in truyền thống. Các nhà xuất bản đăng tải trên trang web riêng những thông tin liên quan đến các nội dung bản in giấy. Những thông tin hình ảnh liên quan không có trên bản giấy có thể được tải trên trang web. Các nội dung cần tìm liên quan đến bản giấy cũng được tra cứu, phân loại rất nhanh chóng thông qua trang web của nhà xuất bản. Các bản in cũng có phiên bản điện tử, được tải xuống dễ dàng với chi phí thấp hơn nhiều. Ví dụ như Architectural Record, tờ tạp chí kiến trúc hàng đầu của Mỹ đã xây dựng trang web riêng bao gồm đầy đủ các thông tin liên quan đến hầu hết các chủ đề liên quan đến thực tiễn và lý luận kiến trúc. Trang web cũng cung cấp những phương thức mới phục vụ việc tiếp cận những tin tức về các sản phẩm kiến trúc, xu hướng, lý luận,những bài thuyết trình, sự kiện liên quan đến kiến trúc…
Có thể nói, không có truyền thông không thể có kiến trúc. Mỗi giải pháp truyền thông hiện đại hay truyền thống có những ưu nhược điểm riêng. Một số ý kiến trên hi vọng phần nào khái quát, và nêu được một số dẫn chứng cho thấy sự kết hợp giữa truyền thông hiện đại và truyền thống là giải pháp tất yếu. Đây cũng có thể là gợi ý cho giải pháp truyền thông đối với Tạp chí Kiến Trúc – Hội KTS Việt Nam. Tạp chí đã trải qua 30 năm phát triển và trưởng thành, đạt được nhiều thành công và là tiếng nói chung của giới KTS trên toàn quốc. Tuy nhiên, đến thời điểm này, Tạp chí Kiến trúc cần thay đổi, tiếp cận và tận dụng được sức mạnh của công cụ truyền thông hiện đại, góp phần nâng cao chất lượng chuyên môn và phổ biến rộng rãi hơn với độc giả không chỉ giới hạn trong cộng đồng giới chuyên môn trong nước.

ThS.KTS Lê vũ Cường