Vấn đề đô thị hóa nhanh chóng ở Việt Nam dẫn đến thiếu hụt không gian công cộng, đặc biệt là các khu vực xanh và sân chơi cho trẻ em. Người dân sống trong các thành phố ngày một đông đúc như ở Hà Nội hay TP HCM đều đã biết đến và nói nhiều về các vấn đề này: Trẻ em thiếu sân chơi, đường phố không an toàn, người già khó kiếm chỗ tập thể dục, thanh niên khó tìm được chỗ để giao lưu. Không gian công cộng an toàn và tiện ích dành cho các sinh hoạt của người dân đang thiếu trầm trọng(1). Đây là vấn đề liên quan đến sức khỏe cả thể chất lẫn tinh thần.
Trẻ em thành phố ở Việt Nam trong hai thập kỷ nay đang lớn lên với rất ít không gian chơi – tự do – ngoài trời. Chúng ta đang có ngày càng nhiều hơn trẻ béo phì, trẻ bị các vấn đề về tâm lý(2). Hơn hết, không gian công cộng an toàn và thuận tiện còn đóng vai trò kết nối xã hội, giúp cho bất cứ ai cũng có thể tìm được một không gian để giao lưu, gặp gỡ gần nhà, có thể đi đến hàng ngày mà không cần phải liên tục trả tiền. Điều này đặc biệt quan trọng với các nhóm yếu thế ít có tiếng nói trong xã hội như trẻ nhỏ, người già yếu, người nghèo, người khuyết tật…(3). Không gian công cộng vốn đã thiếu thốn, các không gian xanh hiện có như công viên, vườn hoa có sự quản lý chính thức cũng đang gặp phải các vấn về về quản lý rác, về duy tu bảo dưỡng như Công viên Thống Nhất và nhiều công viên khác.
Để trẻ em và cộng đồng đô thị nói chung có các không gian phát triển lành mạnh và kết nối tinh thần, đã có một số giải pháp thiết kế không gian công cộng thân thiện nhằm mang lại các không gian vật lý làm nền tảng cho các sinh hoạt cộng đồng. Từ các bãi đất trống, khu vực bỏ hoang, các khu đất quy hoạch xen kẹt chưa hợp lý, có thể thiết kế lại với tầm nhìn từ mắt người, một cách thực tế và đáp ứng đúng các nhu cầu của các nhóm người sử dụng: Trẻ em, người già, người khuyết tật, người ốm bệnh cần không gian nghỉ ngơi và tập luyện ngoài trời… Các sân chơi đa năng phục vụ cộng đồng này cần có định hướng để trở thành trung tâm của cộng đồng, nơi vừa diễn ra các sinh hoạt, giao tiếp thường ngày, vừa là nơi gặp gỡ, nơi tổ chức các sự kiện khu phố. Không gian này vừa giúp tăng cường tương tác giữa các thế hệ, xây dựng lòng tin và sự đoàn kết trong cộng đồng, đồng thời cải thiện sức khỏe thể chất và tinh thần. Vấn đề bảo vệ môi trường cũng cần được tích hợp trong thiết kế không gian cộng đồng, nhằm nâng cao nhận thức và tạo các thói quen tốt về quản lý rác và giảm hoạt động gây ô nhiễm(5).
Trong các vận động hướng đến sức khỏe và bảo vệ môi trường, cũng cần quan tâm đến vật liệu thân thiện và tái chế rác thải ở các không gian công cộng. Bê tông thấm nước đang được các cơ quan chuyên môn nghiên cứu là giải pháp thấm hút, giảm nhiệt, giảm ngập úng hiệu quả cho thành phố, thay thế bê tông thông thường. Các tấm tái chế từ vỏ hộp sữa, ni lông đang dần hoàn thiện mô hình sản xuất và kinh doanh hiệu quả để trở thành một lựa chọn vật liệu bền rẻ, có thể sử dụng phổ biến trong sân chơi, bàn ghế ngoài trời… Vườn cộng đồng, nơi người dân có thể trồng trọt, chăn nuôi nhỏ, sử dụng các phương pháp thuận tự nhiên để nuôi dưỡng đất và cây, chống sâu bệnh, làm compost, vừa giúp giảm rác thải, vừa tuần hoàn rác hữu cơ, giảm sử dụng thuốc trừ sâu, giảm chi phí và nâng cao năng lực cộng đồng – Hướng đến các hoạt động canh tác nông nghiệp bền vững ngay trong thành phố. Vườn cộng đồng có thể vừa là không gian vận động thông qua các hoạt động làm vườn, vừa là không gian giao lưu kết nối những người dân cùng khu phố, lại vừa là không gian giáo dục, nâng cao kiến thức, đặc biệt là cho thế hệ trẻ về các kinh nghiệm truyền thống đang dần mất đi(6).
Hội Phụ nữ làm vườn cộng đồng ở bờ vở sông Hồng (Phúc Tân)
Ngoài vườn cộng đồng có thể phát triển các không gian đa dạng sinh thái đô thị, đặc biệt là khu vực mép nước ven sông, hồ trong thành phố, hay tại các công viên cây xanh. Những không gian này được hỗ trợ trồng và thúc đẩy tái sinh tự nhiên các loài thực vật bản địa hoặc các loài ngoại lai đã được chứng minh thích nghi tốt, hỗ trợ cho hệ sinh thái bản địa và chuỗi thức ăn. Khu vực đa dạng sinh học sẽ có nhiều loài sinh sống, vừa tạo không gian giảm nhiệt độ tối đa cho môi trường thành phố, vừa thấm hút tốt, lại chống sạt lở hiệu quả, đồng thời lọc nước, điều hòa không khí, giảm bụi giảm ô nhiễm. Môi trường sống này sẽ giúp phục hồi và bảo tồn rất nhiều loài chim sách đỏ cũng như các loài động thực vật hữu ích khác(7). Với nhiều bờ hồ kè cứng bê tông trong thành phố như hiện tại, không gian mép nước bị hạn chế vừa gây nguy hiểm tai nạn thương tâm cho nhiều trẻ em, vừa không tận dụng được các yếu tố thiên nhiên hỗ trợ bảo vệ mép nước, ít tốn kém mà lại tạo ra cảnh quan đặc sắc. Được tiếp xúc với môi trường thiên nhiên thực sự “hoang dã”, nghĩa là rất đa dạng hình thái, màu sắc, mùi vị… được chứng minh giúp cải thiện sức khỏe tinh thần, thể chất cho người dân đô thị. Thiên nhiên cũng mang lại vô số các bài học về môi trường, sinh thái, là không gian giáo dục trải nghiệm tuyệt vời cho thanh thiếu niên thành phố, cũng như là nơi tạo ra sinh kế cho các cộng đồng địa phương nhờ du lịch sinh thái dựa vào cộng đồng(7,8).
Thành phố cũng đang có quỹ đất lớn để tạo nên các không gian công cộng chất lượng giúp nâng cao sức khỏe cộng đồng – Đó là quỹ đất giao thông. Có thể dễ dàng nhận thấy ưu tiên của đường xá trong thành phố hiện tại đang dành cho các phương tiện cơ giới, thậm chí ít quan tâm đến an toàn cho người đi bộ, đạp xe. Để khuyến khích các vận động lành mạnh, cần thiết kế giao thông ưu tiên người đi bộ, đi xe đạp và giao thông công cộng. Vỉa hè đủ không gian vận động và có bóng mát. Các không gian công cộng như công viên, vườn hoa, chỗ nghỉ chân được kết nối phi cơ giới, có thể dễ dàng và an toàn tiếp cận từ các khu dân cư đông đúc. Giao thông được thiết kế và quy hoạch ưu tiên người đi bộ và người đi xe đạp đồng thời giúp giảm khí thải, cải thiện chất lượng không khí, cải thiện môi trường sống của người dân đô thị. Nó cũng tạo ra môi trường an toàn hơn, tăng tương tác giữa các cá nhân trong cộng đồng, hỗ trợ tạo ra các cộng đồng bền vững và khỏe mạnh(9).
Trong bối cảnh nhiều khó khăn và quỹ đất eo hẹp, các sáng kiến nghệ thuật trong không gian công cộng cũng có thể mang đến nhiều ý tưởng mới giúp cải thiện không gian đồng thời tạo ra ảnh hưởng tích cực cho sức khỏe cộng đồng. Các tác phẩm có thể trải rộng từ tranh tường, điêu khắc, sắp đặt, trình diễn và hoạt động nghệ thuật cộng đồng. Điều quan trọng là nghệ sĩ cần đặt ưu tiên vào sự hiểu biết với các nhu cầu và thói quen của chính người sử dụng không gian để thực sự có các biểu đạt mang lại cảm xúc gắn kết hoặc hỗ trợ thúc đẩy vận động, giao lưu và hiểu biết lẫn nhau thông qua thưởng lãm hoặc tương tác với tác phẩm. Các tác phẩm có tính giáo dục và truyền thông môi trường, xã hội cũng có thể để lại các tác động lâu dài(10).
Thiết kế đô thị cuối cùng không chỉ là để xây dựng cơ sở hạ tầng, mà làm sao các cơ sở hạ tầng hướng đến việc con người chung sống lành mạnh với nhau và với môi trường bền vững, mang lại các giá trị lớn cho sức khỏe thể chất, tinh thần, xã hội của người dân đô thị và cả hệ động thực vật chung sống trong các thành phố.
KTS Chu Kim Đức
Ảnh trong bài: Think Playgrounds
(Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 09-2025)
Tài liệu tham khảo:
1. Nghiên cứu về sự thiếu hụt KGCC ở Hà Nội : https://drive.google.com/file/d/0B4iuOToE2KMXOEdfT05jZTVEQVE/view?usp=sharing&resourcekey=0-OApVmprdKKHlT22sSjMvpw
2. Gần một nửa học sinh nội thành Hà Nội thừa cân, béo phì : https://vnexpress.net/gan-mot-nua-hoc-sinh-noi-thanh-ha-noi-thua-can-beo-phi-4667143.html
3. Không gian công cộng cho trẻ em (UN Habitat) : https://drive.google.com/file/d/1Fr-fcYTe9daRfK2-4vzXBY2j7q8_tNs_/view?usp=sharing
4. Phim tài liệu “Trong phố có rừng” Đạo diễn Trần Phương Thảo: https://www.youtube.com/watch?v=XxGOXotwm8s
5. Sách “Từ khu đất bỏ hoang thành niềm tự hào của cộng đồng” : https://drive.google.com/file/d/1ZplHl-j5wE2KBnvBcqb6zBnMnPmgTQrd/view?usp=sharing
6. Building the social-ecological future – Think Playgrounds: https://drive.google.com/file/d/1V7jo04YZL9IiIOI3M0YrsVhajSjWmWep/view
The Adventure Playground and Community Garden Model as a Solution for Social-Ecological Transformation in Urban Areas (page 15) https://drive.google.com/file/d/1V7jo04YZL9IiIOI3M0YrsVhajSjWmWep/view?usp=sharing
7. Danh sách hơn 140 loài chim hoang dã được phát hiện ở khu vực bờ vở và bãi giữa Sông Hồng : https://docs.google.com/document/d/1S-5RPJwy0stHAeavEW_DYa2PPHk419qZ/edit?usp=sharing&ouid=108360734941182846849&rtpof=true&sd=true
8. Bài báo “Lạc vào rừng nguyên sinh giữa lòng Hà Nội” : https://nongnghiepmoitruong.vn/lac-vao-rung-nguyen-sinh-giua-long-ha-noi-d726715.html
Sách hướng dẫn khám phá Công viên rừng Chương Dương https://drive.google.com/file/d/1PbQpdZB5KikrJplpZIiOh-8fvDsdFwF0/view?usp=sharing
9. Sách “Đánh thức nơi chốn trong thành phố” : https://drive.google.com/file/d/1nrb3yafuTA9KUju8VFBKhz8GmHEJWJ8W/view
10 Sách “Think playgrounds – một trường hợp nghiên cứu về kiến tạo một Hà Nội dành cho việc chơi”: https://drive.google.com/file/d/1mxUlQuU-l4H039QEToTpUm71UBmN4uyt/view
