Từ sơ phác đến tác phẩm kiến trúc: Những sơ phác của Mario Botta

Mario Botta là một KTS quốc tế, tác phẩm của ông rải khắp thế giới từ Hoa Kỳ đến các nước châu Âu như: Italy, Thụy Sĩ, từ Israel ở Trung Đông đến các nước ở châu Á như Nhật Bản, Hàn Quốc… Ông sinh năm 1943 tại Thụy Sĩ, năm 15 tuổi học nghề trong một hãng kiến trúc ở Lugano. Sau đó học tại Đại học Kiến trúc IUAV ở Vienice. Đã có thời gian ngắn làm việc với Le Corbusier, rồi với Louis Kahn. Những sơ phác của ông thường bằng bút chì, hình khối rõ ràng, chắc khỏe và thường vẽ cả bóng bản thân và bóng đổ.

Từ năm 1985 đến 1990, Botta thiết kế xây dựng Nhà trưng bày nghệ thuật đương đại Watari – um ở Tokyo (Nhật Bản). Trong bối cảnh một xã hội phát triển mạnh mẽ nhưng lộn xộn, ông muốn thoát khỏi cái hỗn độn của đô thị Tokyo bằng một hình khối rõ ràng, nguyên vẹn, có phần chính đối xứng và có nhiều vạch ngang tạo sự đĩnh đạc, tĩnh lặng. Những hình khối này cũng phải có một yếu tố bay bướm, đó là những đường cong và những lỗ thủng duyên dáng ở khối đứng bên trái cùng vòng cong trên nóc công trình. Phác thảo của ông (Hình 1) đã được thể hiện rất đúng trong thực tế (Hình 2).

Năm 1989 – 1995, Mario Botta thiết kế Bảo tàng Nghệ thuật hiện đại tại San Francisco (Hoa Kỳ). Đây là một công trình lớn với diện tích 225.000 m2 và sau này đã mở rộng thành 450.000 m2. Bảo tàng có tên SF Moma. Đặc điểm quan trọng nhất và nổi bật nhất của công trình này là một khối kiến trúc lớn hình tròn đặt nghiêng. Với hình khối một mặt tròn nghiêng to lớn làm cho công trình nổi bật một cách khác thường trong cảnh quan đô thị, trở thành một điểm nhấn quan trọng của thành phố. Hình sơ phác mặt đứng (Hình 3) đã được thực hiện trong thức tế hoàn toàn đúng (Hình 4).

Hình sơ phác phối cảnh (Hình 5) cũng cho ta thấy hoàn toàn đúng như công trình đã xây dựng (Hình 6). Hình sơ phác mặt cắt cho ta biết tác dụng của cái vòng nghiêng khổng lồ là để lấy ánh sáng vào các tầng trưng bày (Hình 7). (Hình 8) là ảnh thực tế công trình đã xây dựng.

Năm 1990 – 1996, Botta đã thực hiện Nhà thờ Maria degli Angeli ở Mount Tamaro, Thụy Sĩ. Ở đây, một lần nữa ông lại vẽ một khối lớn có tiết diện là một vòng tròn để nghiêng (Hình 9). Trên vòng tròn nghiêng này có trồng cây bóng mát. (Hình 10) là công trình đã được thực hiện.

Một ngôi nhà nữa được xây dựng những năm 1996 – 1998 tại Valle Maggia ở Thụy Sĩ – Đó là Nhà thờ San Giovanni Battista. Hai sơ phác của ông về mặt cắt dọc và mặt cắt ngang (Hình 11a, b) cho ta thấy ý đồ của tác giả muốn qua ánh sáng của lỗ cửa hình tròn khổng lồ tạo nên vẻ huyền ảo của không gian nội thất. Các ảnh 12a, b cho ta thấy phía bên ngoài của vòng tròn nghiêng và ánh sáng qua đó vào nội thất như thế nào. Chúng ta thấy ở đây Mario Botta cũng thực hiện tư tưởng của Le Corbusier: “Ánh sáng là vật liệu của kiến trúc”.

Nhưng Mario Botta không chỉ vẽ những vòng tròn nghiêng. Năm 1996 – 1998, ông đã thực hiện hai hình tròn không nghiêng vào một công trình khá lớn, đó là Trung tâm di sản Do Thái ở Tel Aviv, Israel. Công trình được xây dựng trong khu đất của Đại học Tel Aviv. Hai khối rất giống nhau như hai cái bát ngửa, trên hình tròn, đáy hình vuông, nhưng công năng có khác nhau: Một bên là giáo đường, bên kia là trung tâm di sản Do Thái. Sơ phác (Hình 13) và công trình được xây dựng trong thực tế (Hình 14) cho thấy từ những sơ phác ban đầu, công trình đã được thực hiện rất trung thành với ý đồ của sơ phác.

Đến giai đoạn bước sang thế kỷ 21, Botta không dùng những khối tròn nghiêng nữa. Những năm 1999 – 2003, ông xây dựng một công trình nhỏ là Bảo tàng nghệ thuật trên hồ Lugano ở Thụy Sĩ. Công trình có diện tích 220m2. Từ sơ phác nguệch ngoạc bằng bút chì, công trình được hoàn toàn trung thành với ý đồ tác giả (Hình 15 và hình 16).

Từ những năm 1995 – 2004, thực hiện ở Seoul, Hàn Quốc: Bảo tàng Leeum – Samsung với diện tích 234.000 m2. Hình 17 và 18 là sơ phác bút chì và công trình xây dựng thật của bảo tàng.

Từ năm 1994 đến 2004, Mario Botta thực hiện ở Italia một công trình với đường nét hình khối hoàn toàn khác hẳn những công trình trước đây. Đó là nhà thờ Pope Giovanni XXIII có diện tích 17.000 m2 đặt ở Paderno – Seriate tỉnh Bergano, Italia. Hình 19 là sơ phác, hình 20 là công trình. Với công trình này ta thấy Botta đã tiến tới gần với nghệ thuật tạo hình, hình khối chắc khỏe, mạch lạc, rất ấn tượng.

Qua những sơ phác của Mario Botta, ta nhận thấy trước hết ông tìm những hình khối ấn tượng, góp phần cải tạo cảnh quan của môi trường đô thị xung quanh (Nhà trưng bày nghệ thuật đương đại Watarium), tạo ấn tượng, nổi bật khác thường trong cảnh quan đô thị như những hình tròn nghiêng (Bảo tàng Battista) và cuối cùng ông đã đi đến hình khối tạo hình chắc khỏe, rất cô đọng và ấn tượng (Nhà thờ Seriate). Bài học rút ra là ý tưởng ban đầu phải sắc sảo, sơ phác phải thực hiện ở nhiều góc độ, thậm chí có cả sơ phác mặt cắt nữa.

PGS.TS Tôn Đại
(Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 12-2019)