Tóm tắt
Quảng Ninh đang bước vào một giai đoạn phát triển mới với sự chuyển đổi mạnh mẽ về mô hình tổ chức không gian, cấu trúc đô thị và phương thức quản trị. Quy hoạch chung đô thị Quảng Ninh đến năm 2050, tầm nhìn đến năm 2075 xác định mô hình phát triển đô thị đa cực, đa trung tâm, chuyển từ phát triển phân tán sang phát triển tích hợp dựa trên bốn trụ cột: Đô thị – Biển – Biên giới – Di sản. Trong bối cảnh đó, việc khai thác và phát huy các giá trị bản địa trong kiến trúc và quy hoạch đô thị không chỉ là yêu cầu bảo tồn bản sắc văn hóa mà còn là giải pháp quan trọng để tạo nên một mô hình phát triển bền vững, tiết kiệm năng lượng và thích ứng với biến đổi khí hậu. Bài viết phân tích các giá trị bản địa đặc trưng của Quảng Ninh và đề xuất giải pháp tích hợp, hệ thống tiêu chí đánh giá các giá trị này trong thiết kế kiến trúc nhằm đáp ứng chiến lược phát triển TP Quảng Ninh trong tương lai.
Từ khoá: Kiến trúc Quảng Ninh; giá trị bản địa; đô thị xanh; đô thị sinh thái; đô thị thông minh; tiết kiệm năng lượng; bản sắc đô thị; thích ứng khí hậu.
Đặt vấn đề – Bối cảnh lịch sử, pháp lý
Ngày 01/06/2026, tại Kỳ họp thứ 3, HĐND tỉnh khóa XV, nhiệm kỳ 2026-2031, Nghị quyết số 18/NQ-HĐND chính thức được thông qua, đánh dấu bước ngoặt lịch sử, chủ trương thành lập Thành phố (TP) Quảng Ninh trên cơ sở toàn bộ diện tích và dân số của tỉnh hiện tại. Đây được xem là quyết sách có ý nghĩa chiến lược, mở ra bước chuyển mới trong tổ chức không gian phát triển và hiện thực hóa mục tiêu đưa Quảng Ninh trở thành TP. Tiếp đó, ngày 23/6/2026, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 1123/QĐ-TTg phê duyệt Quy hoạch chung đô thị Quảng Ninh đến năm 2050, tầm nhìn đến năm 2075, với điểm nhấn là mô hình “chuỗi đô thị đa cực, đa trung tâm”, chuyển đổi từ phát triển phân tán sang tích hợp dựa trên bốn trụ cột: Đô thị – Biển – Biên giới – Di sản.
Trong xu hướng đô thị hóa toàn cầu, nhiều TP đang phải đối mặt với hiện tượng đồng nhất hóa kiến trúc, làm mất đi bản sắc riêng của địa phương. Sự phát triển nhanh chóng của các công trình cao tầng, khu đô thị mới và hạ tầng kỹ thuật hiện đại đã tạo ra những không gian thiếu tính nhận diện văn hóa, không phản ánh được điều kiện khí hậu, cảnh quan và truyền thống bản địa.
Trong bối cảnh đó, kiến trúc phải giải quyết một nghịch lý là: Làm thế nào để hiện đại hóa mà không làm mất bản sắc, ứng dụng công nghệ mà không tạo ra sự đồng nhất, phát triển đô thị mà không làm suy giảm hệ sinh thái và cảnh quan? – Câu trả lời có thể nằm ở việc thay đổi cách hiểu về giá trị bản địa: Giá trị bản địa cần được xem xét trong mối quan hệ tổng hợp của địa hình, khí hậu, sinh thái, biển, đảo, văn hóa, di sản, cộng đồng, hệ thống di sản và kinh nghiệm xây dựng, được chuyển hóa thành những nguyên tắc thiết kế phù hợp với điều kiện hiện tại. Đây chính là yếu tố quan trọng giúp Quảng Ninh xây dựng một nền kiến trúc xanh, tiết kiệm năng lượng và phát triển bền vững. Vì vậy, giá trị bản địa cần được xem như một nguồn lực thiết kế, được chuyển hóa thành nguyên tắc tổ chức không gian, hình thái kiến trúc, giải pháp khí hậu thụ động, vật liệu, cảnh quan, năng lượng và không gian cộng đồng.
Bài nghiên cứu tổng hợp bối cảnh pháp lý, nội dung quy hoạch, cấu trúc không gian, các cực tăng trưởng, lộ trình thực hiện và những thách thức, cơ hội khi Quảng Ninh chuyển mình thành TP Quảng Ninh, nhằm cung cấp một bức tranh toàn diện cho nhà quản lý, nhà đầu tư và cộng đồng nghiên cứu. Từ đó, có thể đóng góp một cách tiếp cận nhằm kết nối quy hoạch phát triển với thiết kế kiến trúc, chuyển các giá trị đặc thù thành hệ thống tiêu chí và khung giải pháp thiết kế có khả năng áp dụng cho các công trình và không gian đô thị trong giai đoạn phát triển mới.
Giá trị bản địa của Quảng Ninh trong phát triển kiến trúc đô thị
Giá trị địa lý và cảnh quan biển đảo
Quảng Ninh là địa phương duy nhất của miền Bắc vừa có biên giới đất liền vừa có biên giới biển, sở hữu hệ thống bờ biển dài, hàng nghìn đảo lớn nhỏ, các vịnh nổi tiếng như Hạ Long và Bái Tử Long, cùng nhiều khu vực sinh thái độc đáo. Đây là nguồn tài nguyên cảnh quan đặc biệt có giá trị định hướng cho kiến trúc địa phương. Những yếu tố như: Mặt nước, địa hình đồi núi ven biển, cảnh quan đảo đá vôi, hệ sinh thái rừng ngập mặn, đều có thể trở thành nguồn cảm hứng trong tổ chức không gian đô thị và thiết kế công trình. Kiến trúc Quảng Ninh cần thể hiện được mối quan hệ hài hòa giữa công trình với biển, núi và với cảnh quan tự nhiên.
Giá trị di sản văn hóa
Quảng Ninh sở hữu hệ thống di sản nổi tiếng gồm: Di sản thiên nhiên thế giới Vịnh Hạ Long, quần thể danh thắng Yên Tử, khu di tích lịch sử Bạch Đằng, các làng chài truyền thống, văn hóa biển đảo và văn hóa vùng mỏ… Các giá trị di sản không chỉ là nguồn lực du lịch mà còn là chất liệu để hình thành ngôn ngữ kiến trúc riêng biệt cho thành phố Quảng Ninh trong tương lai.
Giá trị văn hóa cộng đồng
Từ lâu, Quảng Ninh được ví như hình ảnh nước Việt Nam thu nhỏ, là vùng đất giao thoa của nhiều cộng đồng dân cư, với 22 thành phần dân tộc như: Kinh, Dao, Tày, Sán Dìu, Sán Chay, Hoa, Mường… Mỗi cộng đồng đều có những nét đặc trưng về tổ chức không gian sống, kiến trúc nhà ở và văn hóa sinh hoạt cộng đồng. Các yếu tố đó tạo nên một nền văn hóa đa dạng và phong phú, có thể khai thác trong thiết kế các không gian công cộng, quảng trường, công viên, trung tâm văn hóa và khu dân cư mới.
Giá trị bản địa trong thiết kế kiến trúc xanh và sinh thái
Thích ứng khí hậu tự nhiên
Một trong những giá trị lớn nhất của kiến trúc bản địa là khả năng thích nghi với điều kiện tự nhiên. Khí hậu Quảng Ninh đặc trưng bởi: Nắng nóng mùa hè, độ ẩm cao, gió biển mạnh, mưa bão thường xuyên. Kinh nghiệm dân gian trong xây dựng nhà ở truyền thống đã hình thành nhiều giải pháp tự nhiên như: Mái dốc thoát nước nhanh, hiên rộng che nắng, cửa thông gió đối lưu, sân vườn giảm nhiệt. Những kinh nghiệm này hoàn toàn phù hợp với xu hướng kiến trúc xanh hiện nay. Do đó, trong các công trình xây mới cần ưu tiên: Thông gió, chiếu sáng tự nhiên, giảm phụ thuộc vào điều hòa, tăng khả năng chống bão. Các giải pháp này giúp tiết kiệm năng lượng đồng thời nâng cao chất lượng môi trường sống.
Tăng cường không gian xanh
Chiến lược phát triển đô thị Quảng Ninh hướng đến xây dựng đô thị xanh và sinh thái. Vì vậy, các công trình cần được thiết kế theo nguyên tắc “kiến trúc hòa vào thiên nhiên”. Các giải pháp bao gồm: Mái xanh, tường cây xanh, vườn trên cao, hành lang sinh thái, công viên ven biển và hồ điều hòa. Những yếu tố này không chỉ cải thiện vi khí hậu mà còn góp phần làm giảm hiệu ứng đảo nhiệt đô thị. Đặc biệt, khu vực ven biển Hạ Long, Cẩm Phả, Vân Đồn và Móng Cái cần ưu tiên phát triển các vành đai xanh nhằm bảo vệ hệ sinh thái và tăng khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu.
Giá trị bản địa trong kiến trúc tiết kiệm năng lượng
Sử dụng vật liệu địa phương
Một nguyên tắc quan trọng của kiến trúc bền vững là sử dụng vật liệu tại chỗ nhằm giảm chi phí vận chuyển và lượng phát thải Carbon. Quảng Ninh có thể khai thác: Gạch không nung, đá địa phương, tre, gỗ rừng trồng, vật liệu tái chế… Việc sử dụng vật liệu địa phương không chỉ giúp giảm năng lượng tiêu thụ trong quá trình xây dựng mà còn tạo nên bản sắc riêng cho công trình. Các công trình công cộng xây mới cần khuyến khích sử dụng vật liệu thân thiện môi trường kết hợp với công nghệ hiện đại để nâng cao hiệu suất sử dụng năng lượng.
Tận dụng nguồn năng lượng tái tạo
Là địa phương ven biển, Quảng Ninh có tiềm năng lớn để phát triển các nguồn năng lượng sạch như: Điện mặt trời, điện gió ngoài khơi, năng lượng sinh khối (tái tạo từ các vật liệu hữu cơ có nguồn gốc sinh học như thực vật, động vật và chất thải hữu cơ…).Trong tương lai, các tòa nhà cần tích hợp: Pin mặt trời trên mái, hệ thống chiếu sáng thông minh, điều khiển tự động và thu gom nước mưa. Đây là giải pháp quan trọng nhằm giảm chi phí vận hành, phù hợp với định hướng đô thị thông minh mà Quảng Ninh đang hướng tới.
Giá trị bản địa trong kiến trúc đô thị thông minh
Kiến trúc thông minh nhưng không đánh mất bản sắc
Đô thị thông minh không đồng nghĩa với đô thị công nghệ thuần túy, nếu chỉ tập trung vào hệ thống số hóa mà bỏ qua yếu tố văn hóa địa phương, TP có nguy cơ trở nên giống với nhiều đô thị khác trên thế giới. Do đó, kiến trúc thông minh tại Quảng Ninh cần kết hợp giữa nhiều yếu tố: Công nghệ hiện đại, bản sắc văn hóa, không gian cộng đồng, giá trị lịch sử và di sản. Điều này giúp người dân vừa tiếp cận tiện ích hiện đại vừa duy trì mối liên kết với môi trường sống truyền thống.
Không gian công cộng mang bản sắc địa phương
Các quảng trường, công viên và trung tâm văn hóa cần phản ánh đặc trưng của Quảng Ninh thông qua: Nghệ thuật điêu khắc lấy cảm hứng từ Vịnh Hạ Long, hình thái kiến trúc gợi nhớ văn hóa vùng mỏ, không gian văn hóa Yên Tử và các biểu tượng biển đảo… Những yếu tố này giúp tăng tính nhận diện đô thị và góp phần xây dựng thương hiệu cho TP Quảng Ninh trong tương lai. Vì vậy, hướng tiếp cận phù hợp cho TP Quảng Ninh là:
Đề xuất bộ tiêu chí đánh giá giá trị bản địa
Để biến nghiên cứu thành công cụ ứng dụng, cần lượng hóa giá trị bản địa, đề xuất 6 nhóm tiêu chí theo Bảng sau:
Kỳ Thượng, cảnh sắc yên bình của làng người Dao – Ảnh: Sở Xây dựng Quảng Ninh
Khung giải pháp thiết kế kiến trúc
Từ các phân tích trên, có thể đề xuất 8 nhóm giải pháp:
- Thiết kế theo địa hình – Hạn chế san nền và tổ chức công trình theo cao độ tự nhiên.
- Thiết kế theo và thích ứng biến đổi khí hậu: Ưu tiên thông gió, che nắng, chiếu sáng tự nhiên và chủ động ứng phó với mưa lớn, ngập, bão, nước biển dâng và nhiệt độ cực đoan.
- Thiết kế hướng biển: Bảo vệ tầm nhìn, tiếp cận mặt nước và tạo không gian công cộng ven biển.
- Thiết kế xanh – Sinh thái – Tiết kiệm năng lượng: Tăng cây xanh bản địa, mặt thấm và hành lang sinh thái, kết hợp giải pháp thụ động với năng lượng tái tạo và hệ thống quản lý năng lượng thông minh.
- Thiết kế vật liệu địa phương: Ưu tiên vật liệu có nguồn gốc địa phương, độ bền cao và phù hợp khí hậu biển.
- Thiết kế cộng đồng: Tạo không gian có khả năng sử dụng linh hoạt, đa chức năng và phục vụ nhiều nhóm dân cư.
- Thiết kế đối thoại với di sản: Không sao chép di sản mà tạo quan hệ hài hòa giữa công trình mới và giá trị lịch sử.
- Thiết kế dựa trên dữ liệu: Sử dụng GIS, BIM, Digital Twin và AI trong phân tích môi trường và đánh giá phương án.
Thảo luận
Thách thức lớn nhất của kiến trúc Quảng Ninh trong giai đoạn mới không phải là lựa chọn giữa kiến trúc truyền thống và hiện đại, mà là tìm ra phương thức tích hợp, kết nối các yếu tố để hài hoà như:
- Nếu chỉ nhấn mạnh truyền thống, kiến trúc có nguy cơ trở thành mô phỏng hình thức;
- Nếu chỉ nhấn mạnh hiện đại, kiến trúc có nguy cơ mất bản sắc, liên hệ với địa phương;
- Nếu chỉ nhấn mạnh công nghệ, đô thị có thể trở nên “thông minh” nhưng thiếu bản sắc;
- Nếu chỉ nhấn mạnh xanh, công trình có thể đạt một số chỉ tiêu môi trường nhưng khó tạo ra bản sắc địa phương;
Do đó, cần chuyển sang một quan điểm tích hợp: Kiến trúc Quảng Ninh tương lai phải: Hiện đại về công nghệ – Xanh về môi trường – Thông minh trong quản trị – Bản địa trong cách ứng xử với địa hình, khí hậu, sinh thái, văn hóa và cộng đồng. Một công trình tốt không nhất thiết phải nhìn giống một công trình truyền thống Quảng Ninh – Điều quan trọng hơn là khi công trình được đặt vào Quảng Ninh, thì chỉ có thể được hình thành một cách hợp lý tại chính địa điểm đó. Đó chính là cấp độ cao nhất của bản địa hóa.
Kết luận
Chiến lược phát triển TP Quảng Ninh đến năm 2050, tầm nhìn 2075, giá trị bản địa không chỉ là yếu tố văn hóa cần được bảo tồn mà còn là nguồn lực quan trọng cho đổi mới sáng tạo trong kiến trúc và quy hoạch đô thị. Định hướng phát triển đô thị đa cực, đa trung tâm dựa trên bốn trụ cột (Đô thị – Biển – Biên giới – Di sản) đòi hỏi các giải pháp kiến trúc phải vừa hiện đại, thông minh, vừa tôn trọng điều kiện tự nhiên và bản sắc địa phương. Việc khai thác các giá trị bản địa như cảnh quan biển đảo, di sản văn hóa, kinh nghiệm thích ứng khí hậu và vật liệu địa phương sẽ góp phần hình thành một nền kiến trúc xanh, sinh thái và tiết kiệm năng lượng. Đây chính là con đường giúp Quảng Ninh xây dựng bản sắc riêng, nâng cao chất lượng sống cho người dân và trở thành hình mẫu đô thị biển hiện đại, bền vững của Việt Nam trong thế kỷ 21 và tương lai. Trong bối cảnh đó, giá trị bản địa cần được nhìn nhận như một nguồn lực phát triển – Các giá trị về núi, biển, đảo, khí hậu, sinh thái, văn hóa vùng mỏ, văn hóa biển, biên giới, di sản và cộng đồng có thể trở thành dữ liệu đầu vào cho quá trình thiết kế. Khi được phân tích và lượng hóa, chúng có thể chuyển hóa thành các nguyên tắc và giải pháp cụ thể về hình thái, không gian, vật liệu, cảnh quan, thông gió, chiếu sáng, năng lượng và công nghệ.
Từ đó, nhóm tác giả đề xuất một quan điểm chiến lược: Bản sắc của TP Quảng Ninh trong tương lai cần được tạo dựng bằng khả năng chuyển hóa các giá trị đặc thù của địa phương thành chất lượng không gian, hiệu quả sinh thái, khả năng thích ứng khí hậu, hiệu quả năng lượng, công nghệ thông minh và trải nghiệm cộng đồng. Đây cũng là nền tảng để hình thành “Bộ tiêu chí bản địa hóa kiến trúc Quảng Ninh”, làm cầu nối giữa quy hoạch, thiết kế đô thị, kiến trúc, cảnh quan và quản lý phát triển. Bộ tiêu chí này có thể trở thành một công cụ hỗ trợ quá trình hiện thực hóa mục tiêu xây dựng Quảng Ninh thành đô thị hiện đại, thông minh, xanh, sinh thái, có bản sắc và phát triển bền vững trong giai đoạn 2050-2075 và xa hơn nữa.
THS.KTS Nguyễn Văn Vũ
Công ty CP Kiến trúc Thân thiện
THS.KTS Vũ Đức Dũng
Sở Xây dựng Quảng Ninh
(Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 09-2026)
Tài liệu tham khảo
1. Thủ tướng Chính phủ (2026): Quyết định số 606/QĐ-TTg ngày 02/4/2026 về việc phê duyệt Nhiệm vụ Quy hoạch chung đô thị Quảng Ninh đến năm 2050, tầm nhìn đến năm 2075;
2. Thủ tướng Chính phủ (2026): Quyết định số 1123/QĐ-TTg ngày 23/6/2026 về việc phê duyệt Quy hoạch chung đô thị Quảng Ninh đến năm 2050, tầm nhìn đến năm 2075;
3. HĐND TP Quảng Ninh (2026): Nghị quyết số 18/NQ-HĐND ngày 01/6/2026 về việc cho ý kiến về thành lập TP Quảng Ninh trực thuộc Trung ương;
4. UBND TP Quảng Ninh (2026): Kế hoạch thực hiện Quy hoạch chung đô thị Quảng Ninh đến năm 2050, tầm nhìn đến năm 2075, ban hành tháng 7/2026;
5. Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng khu vực I (2026): Thuyết minh Quy hoạch chung đô thị Quảng Ninh đến năm 2050, tầm nhìn đến năm 2075;
6. Norberg-Schulz, C. (1980): Genius Loci: Towards a Phenomenology of Architecture, Rizzoli;
7. Frampton, K. (1983): Towards a Critical Regionalism: Six Points for an Architecture of Resistance;
8. Rapoport, A (1969): House Form and Culture – Prentice-Hall;
9. Lynch, K (1960): The Image of the City – MIT Press;
10. UNESCO (2011): Recommendation on the Historic Urban Landscape;
11. Dân tộc thiểu số ở Quảng Ninh: https://www.quangninh.gov.vn/bannganh/bandantoc/Trang/ChiTietTinTuc.aspx?nid=1021
