Nếu trở thành di sản công nghiệp, ga Hà Nội sẽ trở thành “con gà đẻ trứng vàng” – Đó chính là đánh giá của các chuyên gia hàng đầu về di sản và quy hoạch đô thị ở Việt Nam về tiềm năng kinh tế to lớn mà việc ghi danh di sản UNESCO của Ga Hà Nội, cũng như cầu Long Biên hay các tuyến đường sắt có thể mang lại, giống như các mô hình di sản công nghiệp đã thành công trên thế giới.
1. Vì sao Ga Hà Nội có thể trở thành “con gà đẻ trứng vàng”?
Trong bối cảnh nhiều thành phố trên thế giới đang chuyển đổi từ mô hình tăng trưởng dựa trên bất động sản và công nghiệp truyền thống sang kinh tế sáng tạo, các di sản công nghiệp ngày càng được xem như những tài sản chiến lược có khả năng tạo ra giá trị kinh tế lâu dài ở nhiều quốc gia, trong đó Ga Hà Nội là một trường hợp tiêu biểu. Nếu được bảo tồn và khai thác theo mô hình di sản công nghiệp quốc tế, công trình này hoàn toàn có thể trở thành một “con gà đẻ trứng vàng” của Thủ đô trong chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa.
Giá trị lịch sử và biểu tượng độc nhất bởi đây không chỉ là một nhà ga mà là một phần của hệ thống đường sắt Đông Dương được xây dựng từ đầu thế kỷ 20, gắn liền với quá trình hiện đại hóa Việt Nam. Trong hơn một trăm năm tồn tại, Ga Hà Nội đã chứng kiến những sự kiện lớn của lịch sử dân tộc: Thời kỳ thuộc địa, các cuộc kháng chiến, công cuộc thống nhất đất nước và tiến trình đổi mới – Đó chính là một di sản ký ức hiếm có của Hà Nội. Cũng giống như Nhà ga St. Pancras ở London, Nhà ga Grand Central ở New York hay Nhà ga Atocha ở Madrid,… giá trị lớn nhất của Ga Hà Nội nằm ở ký ức tập thể mà công trình này lưu giữ. Đây là nguồn vốn văn hóa và vốn biểu tượng vô giá mà không một công trình hiện đại nào có thể thay thế.
Vị trí “kim cương”của Ga Hà Nội cũng là một di sản lịch sử vô cùng độc đáo, hiếm có di sản công nghiệp trên thế giới có được. Nằm ở trung tâm thành phố, kết nối trực tiếp với khu phố Pháp, hồ Hoàn Kiếm, Văn Miếu, Hoàng thành Thăng Long và cầu Long Biên, Ga Hà Nội có khả năng trở thành hạt nhân của một tuyến du lịch di sản đô thị đặc sắc. Nếu được quy hoạch hợp lý, du khách có thể trải nghiệm một hành trình liên hoàn: Ga Hà Nội → Phố Pháp → Văn Miếu → Hồ Gươm → Ga Long Biên → Cầu Long Biên → Nhà máy xe lửa Gia Lâm. Đây sẽ là một “hành lang di sản công nghiệp” đặc sắc không chỉ của Việt Nam mà còn là của toàn khu vực Đông Nam Á.
Tiềm năng phát triển công nghiệp văn hóa của Ga Hà Nội thực sự là một “mỏ vàng” – Trên thế giới, nhiều nhà ga lịch sử đã được chuyển đổi thành các trung tâm văn hóa sáng tạo và Ga Hà Nội hoàn toàn có thể phát triển các chức năng mới như: Bảo tàng đường sắt Việt Nam; Trung tâm triển lãm nghệ thuật; Không gian sáng tạo cho giới trẻ; Khu tổ chức hội nghị, sự kiện; Trung tâm trải nghiệm lịch sử Hà Nội; Không gian biểu diễn nghệ thuật; Chợ sáng tạo cuối tuần; Khu dịch vụ văn hóa và du lịch. Kinh nghiệm từ Nhà máy xe lửa Gia Lâm trong Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội cho thấy nhu cầu của công chúng đối với các không gian công nghiệp chuyển đổi là rất lớn.
Trên thực tế, thay vì chỉ tạo doanh thu từ vận tải, ga Hà Nội có thể tạo nguồn thu từ nhiều lĩnh vực: Vé tham quan; bảo tàng và triển lãm; sự kiện văn hóa; dịch vụ du lịch; không gian thương mại sáng tạo; nhà hàng, cà phê chủ đề đường sắt; bản quyền hình ảnh và sản phẩm lưu niệm. Mô hình này đã chứng minh hiệu quả tại nhiều di sản công nghiệp nổi tiếng trên thế giới như: Eiffel Tower ở Pháp; Mountain Railways ở Ấn Độ; Forth Bridge ở Scotland… Những công trình này mỗi năm mang lại hàng trăm triệu USD doanh thu trực tiếp và gián tiếp cho địa phương. Qua đó có thể góp phần thực hiện chiến lược công nghiệp văn hóa của Hà Nội để trở thành:
- Trung tâm sáng tạo quốc gia về đường sắt và di sản công nghiệp;
- Không gian giao lưu quốc tế;
- Điểm nhấn du lịch văn hóa của Thủ đô;
- Hạt nhân kết nối mạng lưới di sản công nghiệp Hà Nội.
Ga Hà Nội không chỉ nên được nhìn nhận đơn thuần như một công trình giao thông – Cũng như Tháp Eiffel không chỉ là một ngọn tháp bằng thép, hay Forth Bridge không chỉ là một cây cầu thép, Ga Hà Nội có tiềm năng trở thành một biểu tượng văn hóa của Việt Nam hiện đại. Giá trị mà công trình tạo ra sẽ không chỉ là doanh thu từ bán vé tàu, mà còn là doanh thu từ du lịch, giáo dục, sáng tạo, nghiên cứu, thương hiệu đô thị và ngoại giao văn hóa.
2. Từ di sản công nghiệp đến hồ sơ UNESCO
Di sản công nghiệp – “Con gà đẻ trứng vàng” của thế kỷ 21
Trong nhiều thập niên, khi nhắc đến di sản, hầu hết chúng ta tưởng như chỉ dành cho những ngôi đền cổ kính, những cung điện nguy nga hay các công trình tôn giáo linh thiêng. Ít ai ngờ rằng những cây cầu sắt, nhà ga xe lửa, tuyến đường sắt xuyên núi hay các nhà máy công nghiệp từng là biểu tượng của cuộc Cách mạng Công nghiệp lại đang trở thành những “mỏ vàng” mới của nền kinh tế sáng tạo toàn cầu. Ngày nay, khái niệm di sản công nghiệp đã vượt ra khỏi phạm vi bảo tồn các công trình kỹ thuật cũ. Tại nhiều quốc gia, các công trình công nghiệp trong lịch sử được xem như những tài sản văn hóa đặc biệt, có khả năng tạo ra giá trị kinh tế khổng lồ thông qua du lịch, giáo dục, nghiên cứu và các ngành công nghiệp văn hóa.
Không phải ngẫu nhiên mà Tháp Eiffel, công trình từng bị nhiều nghệ sĩ Pháp phản đối khi mới xây dựng, ngày nay trở thành biểu tượng quốc gia và là một trong những điểm du lịch thu hút nhất thế giới, được “định giá” ở mức 434 – 435 tỷ EUR (Simpson 2012). Tương tự, các tuyến đường sắt miền núi của Ấn Độ (Darjeeling Himalayan Railway, Nilgiri Mountain Railway và Kalka-Shimla Railway) đã được UNESCO ghi danh là Di sản Thế giới, không chỉ vì giá trị kỹ thuật đặc biệt mà còn bởi khả năng kết nối lịch sử, văn hóa và cảnh quan thiên nhiên. Tại Scotland, cầu sắt Forth Bridge được UNESCO ghi danh Di sản Thế giới như một kiệt tác kỹ thuật của thời đại công nghiệp và hiện là một trong những biểu tượng nổi bật của Scotland…
Điểm chung của những công trình này là chúng đã vượt qua chức năng ban đầu (công trình giao thông hay công nghiệp) để trở thành những biểu tượng văn hóa sống động. Giá trị của chúng không còn nằm ở thép, đá hay đường ray mà nằm ở những câu chuyện lịch sử, ký ức cộng đồng và khả năng kiến tạo nên những trải nghiệm độc đáo cho xã hội đương đại. Chính sự chuyển hóa từ “hạ tầng kỹ thuật” thành “tài sản văn hóa” đã biến các công trình công nghiệp thành nguồn lực phát triển bền vững cho địa phương và quốc gia.
Trong bối cảnh Việt Nam đang thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hóa và kinh tế sáng tạo, câu chuyện thành công của các di sản công nghiệp trên thế giới mang lại nhiều bài học đáng suy ngẫm. Từ Cầu Long Biên, Ga Hà Nội, Nhà máy xe lửa Gia Lâm cho đến các khu công nghiệp lịch sử khác, Việt Nam đang sở hữu những nguồn tài nguyên văn hóa chưa được khai thác đúng mức. Nhìn từ những mô hình thành công như Tháp Eiffel, hệ thống đường sắt di sản của Ấn Độ hay cầu Forth Bridge, có thể thấy rằng, di sản công nghiệp không phải là những dấu tích của quá khứ cần gìn giữ một cách thụ động, mà là nguồn vốn văn hóa, vốn biểu tượng có khả năng sinh lợi lâu dài nếu được nhận diện, bảo tồn và phát huy đúng hướng.
Đây cũng là hướng gợi mở những bài học cho Việt Nam trong quá trình chuyển hóa các di sản công nghiệp thành động lực mới cho phát triển kinh tế, văn hóa và du lịch bền vững như Nghị quyết 80 năm 2026 đã khẳng định. Trên thực tế, ở Việt Nam những năm vừa qua, tại Nhà máy xe lửa Gia Lâm đã tổ chức Lễ hội Thiết kế Sáng tạo 2023 thành công vượt mong đợi, thu hút hàng vạn người. Cùng với Tháp nước Hàng Đậu và cầu Long Biên chúng trở thành không gian triển lãm kiến trúc nghệ thuật đặc sắc của Thủ đô.
(Nguồn: https://www.musee-orsay.fr/en)
Cần gấp rút lập hồ sơ di sản ga Hà Nội trình UNESCO
Ga Hà Nội, nếu được công nhận di sản công nghiệp và cải tạo phù hợp, sẽ vừa giữ ký ức lịch sử, vừa tạo giá trị mới, đúng nghĩa “con gà đẻ trứng vàng” cho phát triển kinh tế – văn hóa Thủ đô. Mô hình khu thương mại và văn hóa (Business Improvement District – BID) có thể biến Ga Hà Nội hay Cầu Long Biên thành trung tâm sáng tạo với tiềm năng to lớn của các di sản công nghiệp Hà Nội. Việc UNESCO và nhiều tổ chức quốc tế bắt đầu mở rộng phạm vi khái niệm di sản sang các công trình công nghiệp chính là một bước đi hết sức đúng đắn. Ngày nay, các nhà máy, hầm mỏ, cầu sắt, nhà ga, hệ thống đường sắt và các công trình hạ tầng kỹ thuật được xem là những minh chứng vật chất cho lịch sử công nghiệp hóa của nhân loại. Chúng phản ánh không chỉ tiến bộ kỹ thuật mà còn ghi dấu những biến đổi xã hội, kinh tế và văn hóa của từng thời đại. Trên thế giới, nhiều công trình công nghiệp đã trở thành biểu tượng quốc gia và mang lại nguồn lợi kinh tế khổng lồ. Thực tế cho thấy, giá trị của công trình công nghiệp không nằm ở chức năng ban đầu mà ở khả năng trở thành ký ức tập thể và nguồn lực phát triển trong tương lai.
3. Vì sao Ga Hà Nội cần được ghi danh di sản của UNESCO?
Ga Hà Nội liên quan đến một hệ thống di sản công nghiệp độc đáo
Theo ông Trần Huy Ánh, Ủy viên thường vụ Hội KTS Hà Nội, Ga Hà Nội đã từng có doanh nghiệp bất động sản lập phương án dự án ghép vào một tổ hợp bất động sản khổng lồ từ năm 2017, khi ấy các chung cư cao tầng cố chen vào nội đô nhưng bị phê phán và rơi vào quên lãng. Sau 9 năm (2017-2026), Hà Nội đã mở rộng gấp hàng chục lần, dự án bất động sản dày đặc khắp nơi, giờ đây chỉ còn sót lại lõi trung tâm Hà Nội một không gian di sản nhỏ bé Văn Miếu, Hoàng Thành, Hồ Gươm … Do vậy, Quy hoạch Thủ đô tầm nhìn 100 năm mở ra cơ hội cuối cùng cho việc kết nối các di sản hiếm hoi của lịch sử 1000 Thăng Long – Đông Đô – Hà Nội mà Ga Hà Nội cùng với tuyến đường sắt đi lên cầu Long Biên là một biểu tượng của Hà Nội.
Việc hướng tới xây dựng một hồ sơ di sản công nghiệp không chỉ nhằm mục tiêu bảo tồn, trên thực tế, danh hiệu UNESCO thường tạo ra ba tác động lớn: Thứ nhất, nâng cao vị thế quốc tế của địa phương. Thứ hai, thu hút đầu tư cho bảo tồn và phát triển du lịch. Thứ ba, tạo động lực cho cộng đồng tham gia gìn giữ di sản. Đối với ga Hà Nội, giá trị không nằm ở bản thân công trình đơn lẻ mà ở toàn bộ hệ thống di sản đường sắt liên quan. Nếu được xây dựng theo hướng “cảnh quan văn hóa công nghiệp” hoặc “di sản đường sắt”, hồ sơ này có thể tạo ra một mô hình hoàn toàn mới cho Việt Nam mà nhiều quốc gia châu Á như Nhật Bản, Ấn Độ hay Trung Quốc đã thành công với cách tiếp cận này.
Bài học từ Nhà máy xe lửa Gia Lâm
Những năm gần đây, Hà Nội đã có những thử nghiệm rất đáng chú ý về việc tái sử dụng di sản công nghiệp. Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội được tổ chức tại Nhà máy xe lửa Gia Lâm năm 2023 và 2024 là một ví dụ điển hình. Từ một không gian công nghiệp cũ, nhà máy đã trở thành điểm đến thu hút hàng vạn người dân và du khách. Không gian sản xuất được chuyển hóa thành không gian nghệ thuật. Các xưởng cơ khí trở thành nơi triển lãm thiết kế, trình diễn ánh sáng và nghệ thuật đương đại. Những cỗ máy cũ không còn bị xem là phế tích mà trở thành hiện vật kể chuyện về lịch sử công nghiệp Việt Nam. Thành công này cho thấy công chúng Việt Nam hoàn toàn có nhu cầu trải nghiệm các không gian văn hóa mới được tạo ra từ di sản công nghiệp. Tương tự, Tháp nước Hàng Đậu hay cầu Long Biên trong các sự kiện văn hóa gần đây cũng đã chứng minh sức hút đặc biệt của mô hình này.
Những thách thức cần vượt qua
Dĩ nhiên, để Ga Hà Nội trở thành một di sản công nghiệp được quốc tế công nhận không hề đơn giản, trước hết là nhận thức xã hội. Không ít người vẫn cho rằng chỉ có các di tích như đình, chùa hay thành cổ mới là di sản. Quan niệm này khiến nhiều công trình công nghiệp bị phá bỏ trước khi được đánh giá đầy đủ giá trị, điển hình là Đường sắt răng cưa Tháp Chàm – Đà Lạt được sắt vụn bán với giá 600.000 USD nhưng khi muốn khôi phục thì tốn tới hàng tỷ USD (Việt Quốc 2022). Thứ hai là vấn đề quy hoạch, việc bảo tồn phải được đặt trong mối quan hệ hài hòa với nhu cầu phát triển giao thông đô thị hiện đại. Không thể biến một nhà ga đang hoạt động thành bảo tàng thuần túy, nhưng cũng không thể để quá trình hiện đại hóa xóa bỏ hoàn toàn các dấu tích lịch sử. Thứ ba là nguồn lực đầu tư, việc tái sử dụng di sản công nghiệp đòi hỏi nguồn kinh phí lớn và chiến lược quản lý dài hạn. Tuy nhiên, kinh nghiệm quốc tế cho thấy đây là khoản đầu tư có khả năng sinh lợi rất cao nếu được thực hiện đúng cách.
Theo TS. Vũ Thị Minh Hương, Ủy viên Hội đồng Di sản Quốc gia, Phó Chủ tịch Ủy ban Ký ức thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương (MOWCAP), câu chuyện về Ga Hà Nội hôm nay cần một cái nhìn đối sánh với Bảo tàng Orsay (Paris), nơi đã từng là một nhà ga ở Paris (Pháp). Câu chuyện từ một nhà ga sầm uất trở thành một trong những bảo tàng nghệ thuật danh giá nhất thế giới (Musée d’Orsay) là một hành trình di sản cực kỳ thú vị. Đó không chỉ là câu chuyện về kiến trúc, mà còn là sự thay đổi tư duy trong việc bảo tồn văn hóa của nước Pháp. Tháng 12/1986, Bảo tàng d’Orsay chính thức mở cửa đón khách, trở thành một biểu tượng thành công vang dội của việc chuyển đổi công năng công trình cổ (adaptive reuse) trên thế giới.
Kết luận: Từ ký ức đường sắt đến tương lai sáng tạo
Trong lịch sử phát triển đô thị thế giới, nhiều thành phố thành công nhất không phải là những nơi phá bỏ quá khứ để xây dựng tương lai, mà là những nơi biết biến quá khứ thành nguồn lực cho tương lai. Ga Hà Nội đang đứng trước một cơ hội như vậy. Thay vì chỉ được nhìn nhận như một đầu mối giao thông, công trình này có thể trở thành hạt nhân của một hệ sinh thái công nghiệp văn hóa mới, kết nối với cầu Long Biên, ga Hà Nội, Nhà máy xe lửa Gia Lâm và các không gian sáng tạo khác của Thủ đô. Trong thời đại mà giá trị kinh tế ngày càng gắn liền với bản sắc văn hóa, những di sản công nghiệp như ga Hà Nội không còn là tàn tích của quá khứ mà là tài sản chiến lược cho tương lai. Câu hỏi vì thế không còn là “Ga Hà Nội có đủ điều kiện trở thành di sản công nghiệp hay không?”, mà là: “Chúng ta có đủ tầm nhìn để nhận ra giá trị ấy trước khi quá muộn hay không”?
Nếu điều đó được thực hiện, ga Hà Nội sẽ không chỉ là nơi những chuyến tàu đến và đi mà nó có thể trở thành một biểu tượng mới của Hà Nội sáng tạo – nơi ký ức công nghiệp được chuyển hóa thành nguồn lực phát triển văn hóa, kinh tế và du lịch cho nhiều thế hệ mai sau. Đó cũng là điều mà nhiều chuyên gia trăn trở, như KTS Trần Huy Ánh chia sẻ: “Ga Hà Nội chính là di sản lịch sử của một phương Đông hào hoa, tiếp biến lịch sử phương Tây cận đại đặc sắc. Hình ảnh đó của Hà Nội vừa hoà quyện giữa truyền thống cổ xưa với sự lịch lãm hiện đại mà không một đô thị châu Á nào có thể sánh kịp. Đó không phải là “mỏ vàng” di sản đô thị đặc trưng giữa một thế giới toàn cầu hoá nhạt nhoà hay sao?”
PGS.TS.KTS Đinh Hồng Hải
Nghiên cứu này được tài trợ bởi Quỹ Phát triển Khoa học và Công nghệ Quốc gia (NAFOSTED) trong khuôn khổ đề tài mã số: NCUD.12-2025.18.
(Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 06-2026)
Tài liệu tham khảo
– Florida R. (2002): The Rise of the Creative Class – Basic Books;
– Harvey D. (2001): Spaces of Capital: Towards a Critical Geography – Edinburgh University Press;
– International Committee for the Conservation of the Industrial Heritage (2003): The Nizhny Tagil Charter for the Industrial Heritage – TICCIH;
– Louis Bergeron (2003): Industrial Heritage Re-tooled: The TICCIH Guide to Industrial Heritage Conservation – Lancaster: Carnegie Publishing;
– Landry C. (2008): The Creative City: A Toolkit for Urban Innovators. Earthscan;
– Organisation for Economic Co-operation and Development (2022): Culture and Local Development: Maximising the Impact;
– Sharon Zukin (1995): The Cultures of Cities – Oxford: Blackwell;
– Simpson, P. V. (2012): “Eiffel Tower worth €434 billion” – The Local. https://www.thelocal.fr/20120822/eiffel-tower-worth-434-billion-euros-study;
– Urry J. (2002). The Tourist Gaze. London: Sage Publications;
– UNESCO Creative Cities Network (2023): Culture and Sustainable Urban Development Report;
– UNESCO (2021): Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention. Paris: UNESCO.
– Việt Quốc (2022): “Hơn 27.000 tỷ đồng khôi phục đường sắt Tháp Chàm – Đà Lạt” – Báo Vnexpress. https://vnexpress.net/hon-27-000-ty-dong-khoi-phuc-duong-sat-thap-cham-da-lat-4487379.html;
