Quá trình phát triển của Việt Nam trong tiến trình hội nhập quốc tế đã được khẳng định với các định hướng phát triển kinh tế xã hội thông qua các chiến lược công nghiệp hóa và hiện đại hóa Đất Nước. Ngành Kiến trúc cũng đang đứng trước những bối cảnh thách thức của quá trình hội nhập và thừa nhận lẫn nhau của các nước trong khu vực ASEAN đòi hỏi những người hoạt động chuyên môn cần có những nhận thức và chiến lược hành động, chủ động tiến tới một môi trường hoạt động rộng mở, bảo vệ được những giá trị căn bản văn hóa truyền thống trong bối cảnh đô thị hóa ở Việt Nam đang rất nóng bỏng và các đô thị Việt Nam đang trở thành điểm đến của nhiều văn phòng KTS trong khu vực.
Lãnh đạo Hội Kiến trúc sư Việt Nam, tham quan Triển lãm Đồ án tốt nghiệp KTS khóa 2009-2014
Thỏa thuận thừa nhận lẫn nhau về dịch vụ Kiến trúc trong ASEAN (viết tắt là: MRA) đã được đại diện Chính phủ các nước thành viên ký kết ngày 20/11/2007 tại Singapore. Các điều khoản của thỏa thuận này hướng tới những mục tiêu cụ thể sau:
– Tạo thuận lợi cho việc di chuyển KTS;
– Trao đổi thông tin để xúc tiến việc chấp thuận thông lệ tốt nhất về các tiêu chuẩn đào tạo ngành Kiến trúc, việc hành nghề và các tiêu chuẩn trình độ chuyên môn;
– Phù hợp với tinh thần ASEAN (Spirit of ASEAN) trên cơ sở phân phối công bằng các nguồn lực và lợi ích thông qua những nghiên cứu cùng hợp tác;
– Động viên và tạo điều kiện thuận lợi, công nhận lẫn nhau và xây dựng những cam kết chuyển giao công nghệ giữa các thành viên ASEAN.
Trên cơ sở thỏa thuận này, được sự đồng ý của Chính Phủ, Bộ Xây dựng đã thành lập Ủy ban giám sát của Việt Nam để thực hiện thỏa thuận thừa nhận lẫn nhau về dịch vụ Kiến trúc giữa các nước ASEAN theo quyết định số 815/QĐ- BXD ngày 06/8/2009.
Hội đồng KTS ASEAN (ASEAN Architect Council- AAC) cũng đã được thành lập trên cơ sở đề cử của Ủy ban giám sát của các nước thành viên tham gia. Tính đến thời điểm tháng 2/2014, toàn bộ 10 quốc gia trong khối ASEAN đã chính thức tham gia AAC.
Ngày 14/6/2011, Bộ Xây dựng đã ban hành quyết định: 554/QĐ-BXD về quy chế đánh giá KTS ASEAN trên cơ sở dự thảo đã được các nước thành viên thảo luận và thông qua tại các phiên họp của AAC trước đó.
Thời điểm hội nhập môi trường hành nghề Kiến trúc trong khu vực ASEAN đang đến rất gần, các thành viên của AAC rất quan tâm đến môi trường đào tạo KTS của các nước trong khu vực và cho rằng đây là cơ sở rất quan trọng để có thể thực hiện và phát triển thỏa thuận thừa nhận lẫn nhau về dịch vụ Kiến trúc trong ASEAN. Các nước thành viên AAC đã đề xuất thành lập: Nhóm giáo dục Kiến trúc (Architect Education Group) trong phiên họp tại Siem Riep – Cambodia (Tháng 1/2012). Đến nay, Ủy ban về giáo dục Kiến trúc của AAC đã được hình thành với việc tăng cường thúc đẩy trao đổi thông tin, kinh nghiệm đào tạo, tiến tới xây dựng các chương trình trao đổi chuyên môn cụ thể, trao đổi chuyên gia và sinh viên giữa những cơ sở đào tạo KTS trong khối ASEAN.
Trên nền cảnh của sự hội nhập khu vực ASEAN trong lĩnh vực hành nghề và đào tạo KTS, những cơ hội và thách thức của quá trình đào tạo ngành Kiến trúc đã hiện ra rất rõ ràng, đòi hỏi các Trường đại học cần có những chiến lược cụ thể để từng bước xây dựng và thực hiện lộ trình để chủ động nắm được thời cơ phát triển, đối mặt với những thách thức để khẳng định vị thế trong khu vực.
Thực tế cho thấy: Tình hình đào tạo ngành Kiến trúc ở các nước trong khu vực đang có những sự khác biệt khá lớn từ thời gian, chương trình và phương thức đào tạo cũng như hệ thống đánh giá chất lượng. Trong khối ASEAN có Brunei hiện nay không có trường nào đào tạo ngành Kiến trúc, các KTS hành nghề tại đây được đào tạo tại nước ngoài, và có những nước có rất nhiều cơ sở đào tạo ngành Kiến trúc, trong đó điển hình là Việt Nam và Philippin. Số lượng cơ sở đào tạo không cho thấy sự tương quan với sự phát triển môi trường đào tạo chuyên ngành bởi các nước có trình độ phát triển đang theo đuổi chất lượng của quy trình đào tạo được khẳng định trên hệ thống đánh giá theo tiêu chí quốc tế (các bảng xếp hạng trên thế giới và trong khu vực). Thời gian đào tạo ở các nước cũng rất khác nhau.Tại Singapor thời gian đào tạo hệ đại học ngành Kiến trúc là 3 năm với văn bằng Cử nhân Kiến trúc (Bachelor of Architect – B Arch) và để trở thành KTS thực sự các Cử nhân cần phải tiếp tục thực hành chuyên môn và học tập để đạt được chứng chỉ RIBA phần 1 và RIBA phần 2 – tương ứng với trình độ D-Arch (Diploma of Architect) – (theo hệ thống tiêu chí đánh giá có uy tín trên thế giới của Hội đồng Kiến trức Hoàng gia Anh). Trong khi đó, tại một số các nước trong khu vực, thời gian đào tạo ngành Kiến trúc là 5 năm và chưa tham gia được vào hệ thống đánh giá quốc tế. Chương trình đào tạo ở các nước trong khu vực cũng rất khác nhau, thể hiện những triết lý đào tạo rất khác nhau, hướng đến những phẩm chất và năng lực chuyên môn khác nhau. Song, các nước thành viên AAC đều thống nhất Kiến trúc là một ngành có trách nhiệm xã hội cao, đóng góp quan trọng vào quá trình đô thị hóa của khu vực, sự thịnh vượng của mỗi quốc gia và khối ASEAN.
Trong bối cảnh của sự khác biệt còn khá nhiều trong đào tạo ngành Kiến trúc, các cơ sở đào tạo kiến trúc ở các nước trong khối ASEAN đang nỗ lực giao lưu quốc tế, học tập những kinh nghiệm, chương trình, phương pháp giảng dạy từ các nước phát triển trên thế giới như Mỹ, Vương quốc Anh, Pháp… và từng bước tự hoàn thiện theo các hệ thống tiêu chí đánh giá quốc tế. Trong khu vực ASEAN đã có những trường đại học có đẳng cấp quốc tế, đi tiên phong và có ảnh hưởng trong khu vực trong lĩnh vực đào tạo ngành Kiến trúc như trường đại học Tổng hợp quốc gia Singapore (NUS).
Để thực hiện hội nhập quốc tế trong khu vực và từng bước khẳng định vị thế của mình trong khối ASEAN, các cơ sở đào tạo ngành kiến trúc của chúng ta cần có những chiến lược và lộ trình như thế nào? Đây là một vấn đề cần sự quan tâm nhiệt huyết của những người làm công tác đào tạo, các nhà quản lý chuyên ngành kiến trúc và xây dựng trong chiến lược chung nhằm đổi mới một cách căn bản và toàn diện giáo dục đại học tại Việt Nam. Xin nêu ra trong khuôn khổ bài báo này một số ý kiến đóng góp cụ thể:
– Xây dựng mô hình đào tạo hướng đến chất lượng cao:
Ở Việt Nam, số lượng các cơ sở đào tạo ngành Kiến trúc phát triển một cách quá nhanh chóng trong thời gian vài năm trở lại đây. Với 22 cơ sở đào tạo ngành Kiến trúc, Việt Nam đang là một trong số ít những nước trong ASEAN có số lượng trường nhiều nhất. Trải trên khắp đất nước, từ phía Bắc đến miền Tây Nam Bộ, đủ các loại mô hình từ đại học công lập, bán công và dân lập với nhiều hình thức tuyển sinh đầu vào khác nhau, chương trình đào tạo thiếu tính thống nhất, cơ sở vật chất khác nhau và đương nhiên dẫn đến chất lượng đào tạo rất khác nhau. Mặc dù khi mở mã ngành đào tạo, các cơ sở đào tạo đều thực hiện quy trình cam kết đảm bảo chất lượng, song thực tế khi triển khai đào tạo còn rất nhiều bất cập. Tình trạng này cần có những biện pháp quản lý mạnh mẽ để từng bước rà soát các cơ sở đào tạo, đảm bảo điều kiện tuyển sinh và thực hiện đào tạo theo hệ thống tiêu chí đánh giá của khu vực (AUN) hiện đang được Đại học Quốc gia triển khai. Các cơ sở đào tạo ngành Kiến trúc cần hướng tới mô hình đào tạo chất lượng, để có thể tiến tới một hệ thống cấu trúc chung, có tính thống nhất cao bên cạnh sự phát huy tính đa dạng. Bên cạnh đó, việc phân cấp đào tạo cũng cần được chú trọng để có thể tương thích với điều kiện thực tế hành nghề kiến trúc, nhằm đảm bảo tính hiệu quả dựa trên cơ sở những mô hình, kinh nghiệm của các nước phát triển trên thế giới và trong khu vực.
– Chương trình đào tạo ngành kiến trúc cần cập nhật những thách thức của khu vực: Bên cạnh những hệ thống có tính lý thuyết chuyên ngành chung, các cơ sở đào tạo ngành kiến trúc cần cập nhật và xây dựng những hệ thống môn học đáp ứng những yêu cầu phát triển của khu vực, hướng đến những kỹ năng chuyên môn cần thiết để các KTS tương lai có khả năng đối mặt với những thách thức chung như hiện tượng biến đổi khi hậu toàn cầu trong bối cảnh của khu vực ASEAN… Mặt khác, để có thể có được kiến thức cho môi trường hoạt động chuyên ngành rộng hơn, các chương trình đào tạo cũng cần tăng cường những kiến thức cho người học về bối cảnh tự nhiên và kinh tế – xã hội của khu vực ASEAN.
– Tăng cường hợp tác, trao đổi chương trình đào tạo, sinh viên và giảng viên: Ủy ban giáo dục Kiến trúc của AAC khuyến nghị các cơ sở đào tạo ngành Kiến trúc trong khối tăng cường hợp tác, giao lưu trao đổi chương trình đào tạo, giảng viên và sinh viên nhằm từng bước tạo điều kiện hiểu biết lẫn nhau, tiến tới một môi trường cho phép công nhận lẫn nhau. Việc hợp tác với nhiều hình thức đa dạng giúp cho người học có điều kiện thẩm thấu những kiến thức rộng mở và nâng cao chất lượng của đội ngũ giảng viên đại học như: tổ chức, tham gia các cuộc thi quốc tế trong nước và khu vực; xây dựng nội dung chương trình cho những workshop chung tại một cơ sở đào tạo; xây dựng những chương trình nghiên cứu chung… Những chương trình này rất cần được sự hưởng ứng của các cơ sở đào tạo trên một hệ thống hành lang pháp lý cởi mở với công tác quản lý đào tạo ở các cấp, cũng như sự quan tâm đúng mức của những doanh nghiệp và những nhà tài trợ trong lĩnh vực xây dựng.
– Nâng cao trình độ ngoại ngữ cho học viên và đội ngũ cán bộ giảng dạy: Để có thể hợp tác hiệu quả và tạo tiền đề tốt cho người học chuẩn bị đủ những hành trang cần thiết cho môi trường hoạt động chuyên môn trong khu vực, nâng cao trình độ Anh ngữ là một điều kiện tiên quyết và vô cùng quan trọng. Hiện nay, trong khu vực ASEAN, tiếng Anh được sử dụng như một ngôn ngữ giao tiếp và đối ngoại phổ thông. Ở một số nước trong khối ASEAN, sử dụng tiếng Anh như một ngôn ngữ chính trong các trường đại học như Singapore, Malaysia, Indonexia… Việc tăng cường đào tạo tiếng Anh trong các cơ sở đào tạo ngành Kiến trúc ở Việt Nam cần được đặc biệt chú trọng thông qua các chương trình chính khoá và ngoại khoá với những chương trình được thiết kế đặc biệt để sinh viên ngành kiến trúc có khả năng sử dụng thành thạo tiếng Anh chuyên ngành (ngoài khả năng giao tiếp thông dụng với đầy đủ các kỹ năng: nghe, nói, đọc, viết).
Trong những năm qua, là một cơ sở đào tạo ngành Kiến trúc có truyền thống ở Việt Nam, Trường Đại học Kiến trúc Hà Nội đã nắm bắt rất sớm nhu cầu hội nhập quốc tế và đã có những chương trình được triển khai một cách đồng bộ. Bên cạnh chương trình đào tạo truyền thống, Nhà trường đang phát triển chương trình đào tạo ngành Kiến trúc theo chương trình tiên tiến với chương trình gốc của một trường đại học danh tiếng trên thế giới. Hệ thống học liệu và ngôn ngữ đào tạo trong chương trình là tiếng Anh, học viên được tiếp cận và học tập dưới sự giảng dạy trực tiếp của các giảng viên quốc tế đến từ những trường đại học trên thế giới và khu vực kết hợp với đội ngũ giảng viên giàu kinh nghiệm của Nhà trường. Sinh viên của chương trình trong những năm qua đã tham gia rất nhiều cuộc thi quốc tế tại Nhật Bản, Singapore… và tham gia nhiều Workshop quốc tế tại Nhật Bản, Tây Ban Nha… Với những bước đi khởi điểm vững chắc, Trường đại học Kiến trúc Hà Nội đang phát triển hướng tới môi trường hội nhập quốc tế và khu vực.
TS.KTS Lê Quân
Phó Hiệu Trưởng Trường ĐH Kiến trúc Hà Nội
