Luật Kiến trúc sư trước hết là vì Cộng đồng

Luật Kiến trúc hay luật Kiến trúc sư?

Kiến trúc là công việc mang tính "Tạo tác". Công trình Kiến trúc giá trị luôn là những tác phẩm nghệ thuật được hình thành bằng một khối lượng lao động kỹ thuật, xây dựng và quản lý dầy đặc. Nói gọn lại, kiến trúc là phần giá trị vô hình của khối lượng xây dựng. Luật Xây dựng cùng với quy chuẩn, quy phạm quốc gia đã bao gồm mọi yêu cầu bắt buộc mà cả cộng đồng (trong đó có KTS hành nghề) phải chấp hành. Vậy nói đến Luật Kiến trúc là thừa nếu lại nói đến các yếu tố quy phạm, kỹ thuật, quản lý (mà Luật Xây dựng đã có). Nếu Luật nói về Nghệ thuật kiến trúc (phần sáng tác) thì càng sai vì trên thế giới không ai làm Luật về nghệ thuật sáng tác cả. Thế nên các nước thành viên UIA chỉ có Luật Kiến trúc sư (KTS), nhằm điều chỉnh hành vi về kỹ năng và đạo đức cá nhân KTS, chủ thể của một loại công việc mà nếu thiếu kỹ năng và đạo đức nghề nghiệp sẽ không mang lại giá trị tương xứng cho cộng đồng, nếu không nói còn mang lại nhiều hệ quả tiêu cực nữa.

 

Luật Kiến trúc sư cho ai?

 Với mọi người, câu trả lời rất tự động: thì tên Luật đã rõ, cho Kiến trúc sư (KTS) chứ cho ai nữa! Luật bảo vệ KTS chứ ai nữa! Thật ra đã là Luật thì có tính bắt buộc ở mức độ quốc gia hoặc quốc tế, nhằm mục đích bảo vệ lợi ích chung của cộng đồng. Không chỉ  những thành phần có liên quan chặt chẽ hoặc đối tượng chính của Luật (Như KTS trong Luật KTS chẳng hạn) mà mọi công dân và tổ chức đều có nghĩa vụ chấp hành Luật. KTS là một nghề trong hàng trăm loại nghề, nhiều nghề khác không có Luật, vậy tại sao lại phải có Luật KTS? Thực ra  theo tập quán quốc tế, có rất ít ngành nghề mà người làm nghề có Luật chi phối và bảo hộ, như Luật sư, Bác sĩ, KTS. Đó là những nghề tự do với trách nhiệm cá nhân, nhưng có ảnh hưởng trực tiếp, to lớn tới tính mạng, tài sản và quyền lợi dài lâu của cá nhân hoặc cộng đồng. Những nghề có quy chuẩn quy phạm quản lý nghiêm ngặt, nhưng nếu thiếu sự quản lý hiệu quả kỹ năng và đạo đức nghề nghiệp thì sẽ mang lại nhiều hậu quả tiêu cực.


Sài Gòn Mũi Né do KTS Nguyễn Văn Tất thiết kế 

 

Luật Kiến trúc sư mang lại gì?

 Theo kinh nghiệm các nước đã vận hành Luật KTS lâu năm, ích lợi mang lại cho các thành phần đối tượng và cộng đồng có thể tóm lược:
– Với Chủ đầu tư (CĐT): KTS hành nghề được Luật đảm bảo hiệu quả quản lý chất lượng kỹ năng và đạo đức hành nghề, đảm bảo công khai khối lượng dịch vụ KTS phải thực hiện với chính sách công khai về chi phí tối thiểu hoặc tối đa hợp lý, đảm bảo giải quyết mọi khiếu nại về đạo đức hành nghề của KTS có ảnh hưởng tiêu cực tới dự án.
– Với cộng đồng: Bằng những ràng buộc và đảm bảo về giá trị Sáng tạo kiến trúc, nghĩa vụ các bên đối với cộng đồng, Luật KTS không để các ứng xử vì quyền lợi riêng tư của CĐT và cá nhân KTS lấn át nghĩa vụ đối với cộng đồng.
– Luật KTS còn ràng buộc một quy trình kế thừa, đào tạo qua thực tiễn các lớp KTS kế tục có chất lượng tốt nhất cho cộng đồng. Và điều hứa hẹn hấp dẫn nhất đối với cộng đồng, phải chăng là khả năng liên tục bổ sung vào quỹ kiến trúc quốc gia những công trình kiến trúc giá trị, chẳng những tầm quốc gia mà còn vươn tầm quốc tế?
– Với giới KTS, có Luật KTS hay không, KTS vẫn phải có nghĩa vụ chấp hành mọi thứ Luật có liên quan như Luật Xây dựng, Luật Quy hoạch, Luật Dân sự, Luật Doanh nghiệp… Nhưng Luật KTS sẽ giúp tránh nghịch cảnh dịch vụ hoá đơn thuần nghề KTS (nói thô thiển là phận LÀM THUÊ) mà ở đó, sự hài lòng (dù rất chủ quan) của bên thuê sẽ quyết định tất cả. Tránh bèo bọt hoá lao động nghệ thuật và kỹ năng chuyên nghiệp cao của KTS bằng sự cạnh tranh đơn thuần về giá, mà nội dung, chất lượng kỹ năng và kinh nghiệm không được xã hội công nhận bằng thái độ rõ ràng, chính đáng thông qua Luật.
– Đạo đức KTS đối với nghề, thân chủ, xã hội và đồng nghiệp được Luật KTS chính tắc hoá, tạo sự yên tâm chung trong quá trình hình thành những công trình kiến trúc có giá trị cho cộng đồng.
– Một điều rất quan trọng mà giới KTS vô cùng yên tâm với Luật KTS là Luật sẽ tạo điều kiện lành mạnh và hiệu quả để các thế hệ KTS thực hiện nghĩa vụ chuyển giao kinh nghiệm, trải nghiệm nghề nghiệp của mình cho thế hệ tiếp nối.
 Nói chung, có thể hiểu đại thể là như vậy.
 Thực tế, đã là Luật thì còn nhiều nội dung, điều khoản chi tiết, để đảm bảo Luật đi vào đời sống xã hội. Thí dụ nội dung về tổ chức hoạt động của ĐOÀN KIẾN TRÚC SƯ (qua đây, cần nhấn mạnh Đoàn KTS là một cấu trúc của Luật KTS chứ không phải là một tổ chức nghiệp đoàn thông thường của các nghề nghiệp khác).
 

Hội Kiến trúc sư đứng ở đâu?

Theo tập quán từ nhiều chục năm qua, ở góc độ làm nghề, Hội KTS Việt Nam cũng được xem như “tổ chức nghiệp đoàn” của giới KTS (giống như BOARD OF ARCHITECTS – ĐOÀN KTS của các nước thành viên UIA). Chỉ có một điều khác căn bản là nhiều thứ trách nhiệm xã hội nặng nề, phức tạp mà Hội KTS Việt Nam đảm đương trong việc làm nghề của giới KTS chỉ mang tính động viên, cổ vũ. Thiếu hẳn năng lực pháp quy để thực hiện hiệu quả trách nhiệm này. Kết quả là Hội ngày càng quyết tâm, từ 1994 đến nay, vận động và đóng góp cho Luật KTS ra đời.

Tượngđài Bác Hồ với các dân tộc Tây Nguyên

 

Luật Kiến trúc sư và Quản lý Nhà nước

 Thời kỳ đầu của cuộc vận động thành lập Kiến trúc sư Đoàn, một trở ngại lớn về tâm lý là nhiều người cho rằng Hội KTS lấn sân của quản lý Nhà nước. Bởi thời đó, mọi cố gắng vận động đều nhắm thẳng đến tổ chức quản lý cụ thể là KTS Đoàn, trong khi mọi thứ trong ngành Xây dựng lẫn Kiến trúc đều đặt dưới sự chi phối của Luật Xây Dựng (hoặc các Nghị định, Thông tư của Bộ Xây dựng). Bộ Xây dựng hiện vẫn đang quản lý hành nghề KTS (thực ra chỉ có thể quản lý hành chính, chứ không thể quản lý kỹ năng và đạo đức hành nghề) nên nếu có dạng quản lý khác thì bị hiểu là lấn sân đối với quản lý nhà nước. Kinh nghiệm tham khảo được từ các nước, Luật KTS là hệ khung pháp lý chung trong đó có chương về tổ chức hoạt động của Đoàn KTS. Uỷ Ban phụ trách điều hành hoạt động của Đoàn KTS là một Uỷ Ban được bầu theo nhiệm kỳ, với sự giới thiệu của cơ quan chính phủ, Hội KTS và vài Hội chuyên ngành liên quan. Tuy nhiên Uỷ Ban này cuối cùng hoạt động dưới sự bổ nhiệm của Chính phủ (Bộ trưởng Bộ Xây dựng thừa ủy nhiệm) nên giá trị thực thi nhiệm vụ ở góc độ quản lý nhà nước là không hề có nội dung tranh chấp nào.
 

Một số nội dung thú vị của luật Kiến trúc sư

 Hội KTS Việt Nam đã có chuyến viếng thăm và tham khảo chính thức chuyên đề Luật KTS với Hội KTS và Đoàn KTS hai nước Singapore và Malaysia. Nhiều nội dung thú vị đã được tìm hiểu và trao đổi ở góc độ hành nghề KTS chuyên nghiệp. Hai nước láng giềng cùng khối Asean này đã có kinh nghiệm vận hành Luật KTS từ thập kỷ 20 của thế kỷ trước, theo hệ thống của người Anh. Nhưng Luật KTS được ban hành với tư cách quốc gia thì từ thập kỷ 60. Từ đó đến nay, mỗi quốc gia cũng trên dưới 10 lần sửa đổi bổ sung Luật KTS. Dưới đây xin được lược ghi một  vài đề mục thú vị rất đáng quan tâm tìm hiểu:
– Luật KTS qui định chỉ những KTS có giấy phép thiết kế của Đoàn KTS mới được hành nghề hợp pháp, và mới được dùng từ Architect hoặc Profesional architect trước tên riêng. Giấy phép này có quy trình về thời gian, năng lực, thực nghiệm và xét duyệt qua các cuộc thi  sát hạch hàng năm của Đoàn KTS đối với sinh viên đã tốt nghiệp các trường kiến trúc trên 2 năm, hoặc tham gia làm nghề nhiều năm chưa đăng ký. (Hiện Malaysia chỉ có khoảng 1600 người  có giấy phép KTS chuyên nghiệp. Và mỗi giấy phép phải xác nhận lại giá trị hàng năm).
– Mặt khác, Đoàn KTS có một hệ thống tổ chức hiệu quả để hỗ trợ bổ sung kiến thức kỹ năng, thực nghiệm hành nghề, để có lực lượng, có uy tín xã hội cao… Đặc biệt, có quy chế chuyển tiếp hành nghề hợp thức riêng cho thực trạng rất nhiều KTS đã hành nghề theo hệ thống cũ trước khi có Luật KTS ra đời…
– Một chương quan trọng của Luật KTS là tổ chức và vận hành Đoàn KTS. Thành viên của Đoàn KTS là tất cả KTS chuyên nghiệp, đang có đủ tư cách hành nghề hợp pháp.
– Luật KTS quy định nghĩa vụ mỗi KTS đối với khách hàng, với nghề nghiệp, với xã hội và với đồng nghiệp. Đoàn KTS có trách nhiệm và quyền hạn giữ công bằng cho các bên theo Luật định. Mọi cạnh tranh bất chính, thiếu trách nhiệm, hoặc xâm phạm sở hữu trí tuệ… đều được dự trù ngăn ngừa và xử lý hiệu quả…
Mối quan hệ trong hợp đồng dân sự (tư vấn thiết kế) được định chuẩn (bằng văn bản dưới Luật) nội dung và chi phí tư vấn tối thiểu, công khai minh bạch và hợp lý nhằm bảo vệ chất lượng làm nghề chuẩn mực và bảo vệ quyền lợi khách hàng. Quan trọng nhất khi xác định phí tối thiểu có nghĩa là dành khoảng thương lượng cộng thêm cho giá trị sáng tạo, thương hiệu và qui trình chuyên nghiệp của mỗi KTS nhằm khuyến khích lòng yêu nghề, khuyến khích mang lại những giá trị Kiến trúc cao nhất cho cộng đồng..
– Nghề của  KTS là loại nghề cần nhiều trải nghiệm ngoài tư chất sáng tạo làm nền tảng. Quyền hạn điều phối chính về kỹ mỹ thuật trong đồ án càng lớn đòi hỏi KTS càng có năng lực chịu trách nhiệm cao.
– Luật KTS đảm bảo tổ chức  qui trình tự đào tạo liên tục cho đội ngũ KTS các thế hệ tiếp nối. Đây là đóng góp tích cực vào môi trường phát triển Kiến trúc hiệu quả và bền vững..
– Quyền tác giả và các vấn đề liên quan đến sở hữu trí tuệ được Luật hoá bằng các điều khoản hợp lý và hiệu quả về ứng xử và quản lý dự án, giúp KTS toàn tâm toàn ý đầu tư sáng tạo cho tác phẩm kiến trúc.
– Trong đó quy chế thi tuyển Kiến trúc là một trong các văn bản dưới Luật không thể thiếu. Quy chế này tuân thủ quy chế của Hiệp hội KTS thế giới (UIA), là một phương tiện đáp ứng đa mục tiêu: tôn vinh sáng tạo, cổ vũ và khuyến khích tài năng, xây dựng giá trị kiến trúc tốt nhất cho cộng đồng …
– Còn rất nhiều điều thú vị, nhưng căn bản là vẫn đang ở cách xa môi trường làm nghề KTS Việt Nam một tầm với khi chúng ta vẫn đang trên đường thuyết phục và đóng góp công sức cho sự ra đời của Luật KTS (mà chúng ta tin là cấp bách hơn nhiều lần so với một vài dự luật khác).
  Sự ra đời nhanh hay chậm của Luật KTS còn phụ thuộc phần lớn vào sự hiểu biết, chia sẻ và vận động của mỗi người, nhất là trong các lĩnh vực có liên quan đến Kiến trúc Xây dựng.
 Và, các KTS tâm huyết với nghề thân mến! Đấu tranh cho giá trị nghề nghiệp, các anh chị không chỉ chọn chỗ đứng trong sáng cho riêng mình, mà còn là trách nhiệm chuẩn bị chỗ đứng công bằng và danh giá cho biết bao lớp KTS các thế hệ tiếp theo. Chắc  chắn rồi ai cũng hiểu, điều đó trước hết và lớn nhất là vì cộng đồng.

KTS. Nguyễn Văn Tất
Phó Chủ tịch Hội KTS Việt Nam

TCKT số 2/2014