Luật tác quyền – Hãy khuyến khích và yêu cầu KTS tự hào về những tác phẩm của họ

Dù đã có Luật tác quyền, vấn đề vi phạm quyền tác giả trong kiến trúc vẫn còn phổ biến. Trước hết là do Luật chưa sát thực tế, dẫn đến việc chưa thực sự coi trọng chất xám, chưa đặt tác phẩm kiến trúc vào vị trí tương xứng trong thang giá trị xã hội. Mặt khác, hợp đồng tư vấn thiết kế kiến trúc, khi chưa có Luật KTS, không có cách đối xử nào với KTS khác hơn là bên được thuê, mà sự hài lòng của bên thuê có ý nghĩa quyết định. Bên được thuê nhân danh bất cứ lợi ích gì mâu thuẫn với sự hài lòng của chủ đầu tư đều bất lợi cho việc sinh nhai của chính mình. Tâm lý thực dụng nảy mầm từ mảnh đất màu mỡ này.


Một trong những nội dung quan trọng của quyền tác giả là tác phẩm được đánh giá đúng mức, và giá trị đó được đảm bảo quyền thụ hưởng – Với tác phẩm kiến trúc là định mức thiết kế phí. Phải nói thẳng ra rằng: không ở đâu chính sách thiết kế phí bất hợp lý đến mức bèo bọt như ở nước ta. Trung bình phí thiết kế  ở Việt Nam là 2% trên giá trị dự toán xây lắp. Trong khi đó, phí thiết kế này, theo thông lệ quốc tế, trung bình cũng  ở mức 10% trên mức tổng đầu tư. Hơn nữa, trong khi xuất đầu tư ở ta khoảng 500 USD/m2 thì công trình tương đương như vậy ở nước láng giềng Singapore hay Malaysia xuất đầu tư đã gấp 3 hay 4 lần.  Như vậy, chênh lệch giá trị không phải chỉ khoảng 5 lần (tính theo phần trăm) mà thực tế có thể lên 15 hay 20 lần (tính theo giá trị công việc thực chất).
Nguyên nhân chính do chúng ta còn bị ảnh hưởng nặng nề, dai dẳng theo nếp tư duy thời bao cấp, mọi thứ đều đưa ra định mức, kể cả sự sáng tạo. Sáng tạo thì khó có định mức. Vì vậy phải chọn lựa giữa việc quên nó đi hoặc chấp nhận một định mức tượng trưng hoàn toàn thiếu sự động viên hiệu quả.
Chính những quy định, ràng buộc thiếu thực tế đã khiến cho vấn đề tác quyền trong kiến trúc bị xâm hại nghiêm trọng. Có thể thấy trong tất cả các quy định về thiết kế hiện hành không có khoản nào trả cho ý tưởng kiến trúc. Chỉ bắt đầu trả phí khi  làm thiết kế cơ sở (trên một ý tưởng kiến trúc miễn phí trước đó thông qua thi cử hoặc  tự nguyện của KTS).


Luật đấu thầu và các bước quản lý thiết kế đã góp phần làm cho các công trình kiến trúc sinh ra như những đứa con mù mờ lý lịch. Cụ thể, KTS đã làm thiết kế cơ sở thì không được làm thiết kế thi công; thiết kế thi công thì không được giám sát … Để rồi KTS  đẻ đứa con kiến trúc ra nhưng không được bảo vệ quyền nuôi nấng thì còn gì là quyền tác giả?
Bản thân tôi cũng như biết bao nhiêu đồng nghiệp khác thường xuyên bị rơi vào trường hợp này. Bao nhiêu ý tưởng, công sức thực hiện hồ sơ cơ sở với chi phí rất khiêm tốn để chủ đầu tư lấy được phê duyệt dự án.
Bước tiếp theo chỉ là khai triển nhưng chiếm phần chi phí chủ yếu thì lại bị yêu cầu đấu thầu. Và  hầu hết các đơn vị không phải là tác  giả có khi dám giảm giá đến 50% vì không phải “mang nặng đẻ đau” không phải là tác giả giai đoạn sáng tác ý tưởng, thì KTS tác giả đành ngậm ngùi chia tay tác phẩm của mình. Điều quan trọng là đơn vị trúng thầu triển khai cũng chẳng buồn hỏi ý kiến tác giả trong giai đoạn “vẽ râu bôi mặt” tiếp theo, bởi chẳng có gì ràng buộc rõ ràng về quyền tác giả. Vậy là tác phẩm Kiến trúc rơi vào cảnh “may nhờ rủi chịu”, đẹp thì âm thầm hãnh diện, lem luốc nhếch nhác thì cũng không trách ai được.
Ở đây, bảo vệ bản quyền tác giả trong kiến trúc không chỉ là bảo vệ quyền lợi cho KTS – mà quan trọng hơn, chính là vì lợi ích chung của cộng đồng. Hãy cứ thẳng thắn nhìn nhận trên khắp đất nước ta có được bao nhiêu công trình kiến
trúc có thể tự hào với khu vực, với thế giới? Thay vào đó là một diện mạo kiến trúc tầm tầm, thực dụng, xô bồ, lai căng, ăn cắp…và  hậu quả là cộng đồng, xã hội sẽ gánh chịu hệ quả nặng nề.


Ngay cả khi đã có Luật tác quyền phù hợp thì lại cần những định chế pháp lý hiệu quả. Những quy định pháp lý phải được chuyển hóa vào các quy trình quản lý một cách thực tế, phù hợp với đặc thù nghề nghiệp của KTS. Tránh trường hợp như trong Luật tác quyền chỉ bảo vệ bản quyền trên bản vẽ là không đúng, nếu không nói là ngây ngô. Tác quyền kiến trúc không giống như tác quyền một tác phẩm hội họa. Bản vẽ kiến trúc không phải là tác phẩm, mà chỉ là thông tin về tác phẩm, và không thể tách rời với tác phẩm kiến trúc thật sự – là công trình được xây dựng. Quyền tác giả trong kiến trúc vì vậy khá  phức tạp. Quyền tác giả không chỉ trên bản vẽ mà còn  là công trình kiến trúc hiện hữu – Không đơn giản quyền sở hữu trí tuệ mà còn là quyền sở hữu tài sản, quyền  sử dụng, quyền nhân thân…
Chính từ những bức xúc trên mà liên tục từ năm 1994 đến nay, Hội KTS Việt Nam đã nỗ lực vận động và thúc đẩy sự ra đời của Luật KTS. Trong đó, nhiều chương của Luật bao hàm sự đảm bảo về quyền tác giả.
Luật KTS sẽ là cơ sở pháp lý quan trọng để lao động nghệ thuật và kỹ năng chuyên nghiệp cao của KTS sẽ không bị rẻ rúng bằng sự cạnh tranh đơn thuần về giá cả. Đạo đức KTS đối với nghề, thân chủ, xã hội và đồng nghiệp được đề cao. Điều quan trọng là tạo ra môi trường làm nghề lành mạnh và hiệu quả để các thế hệ KTS chuyển giao kinh nghiệm, trải nghiệm nghề nghiệp của mình cho thế hệ tiếp nối.

KTS Nguyễn Văn Tất