Khu Phố cổ (KPC) Hà Nội là một quần thể di sản đô thị có giá trị lịch sử tiêu biểu cho quá trình hình thành và phát triển của Thủ đô Hà Nội. Với diện tích 82 ha, KPC Hà Nội là nơi có mật độ công trình di tích cao nhất cả nước với đầy đủ các loại hình tôn giáo, tín ngưỡng: đình, đền, chùa, hội quán, miếu, am,… Trải qua hơn 1000 năm lịch sử, KPC Hà Nội luôn là khu vực trung tâm kinh tế, văn hóa, du lịch của Thủ đô và cả nước, nhất là sau khi Thủ đô Hà Nội được mở rộng.
Chính vì vậy, ngay sau khi mở cửa nền kinh tế vào năm 1986 Nhà nước đã bắt đầu đặt ra vấn đề cần bảo tồn KPC Hà Nội. Hai mươi năm qua, hoạt động của Ban Quản lý phố cổ đã trải qua nhiều giai đoạn và đã có những đóng góp đáng kể cho công tác bảo tồn, phát huy giá trị KPC Hà Nội và sự phát triển chung của Thủ đô ngàn năm văn hiến.
Giai đoạn từ 1993 – 1995
Ngày 30/8/1993, UBND thành phố Hà Nội có Quyết định số 3234/QĐ-UB về Quy định quản lý xây dựng và bảo tồn KPC Hà Nội. Đây là văn bản pháp lý đầu tiên về bảo tồn KPC, trong đó có nêu phạm vi, đối tượng cần bảo tồn và công tác quản lý xây dựng trong KPC.
Ngày 26/5/1994, Bộ Chính trị đã có Thông báo số 72-TB/TW về một số vấn đề quy hoạch, xây dựng Thủ đô Hà Nội, trong đó có nội dung liên quan đến công tác bảo tồn, tôn tạo KPC Hà Nội. Thông báo nêu rõ “Việc bảo tồn Phố cổ là cần thiết, nhưng phải xem xét xác định phạm vi bảo tồn hợp lý. Giữ mặt ngoài các khu phố này, những cảnh quan, dáng vẻ kiến trúc đặc trưng của KPC. Mặt khác, phải cải tạo, nâng cao điều kiện sống và làm việc bên trong các khu phố này theo kịp mức sống văn minh, hiện đại”.
Năm 1994, Sena coporation & IUTD nghiên cứu Dự án Phố cổ Hà Nội. Mục đích là cải thiện điều kiện sống của cư dân trong khu vực, trong đó đặc biệt chú ý nâng cao chất lượng ở; bảo tồn không gian văn hóa KPC Hà Nội; nâng cao tiềm lực kinh tế KPC Hà Nội.
Năm 1994, tổ chức SIDA/SWECO (Thụy Điển) nghiên cứu dự án Quy hoạch, bảo tồn và phát triển “khu vực 36 phố phường Hà Nội”. Mục tiêu là giảm mật độ dân số, cải thiện điều kiện nhà ở và bảo tồn cấu trúc nhà ống, cấu trúc đường phố và đề xuất một số giải pháp kiến trúc.
Ngày 30/3/1995, Bộ Xây dựng có Quyết định số 70/BXD/KT-QH phê duyệt Quy hoạch bảo vệ, tôn tạo và phát triển KPC Hà Nội, trong đó nêu rõ phạm vi, quan điểm, định hướng bảo vệ, tôn tạo và phát triển KPC Hà Nội.
Những kết quả trên, chính là giai đoạn tiền đề, đặt nền móng cho công tác bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị KPC Hà Nội sau này.
Giai đoạn 1995- 1998
Năm 1995, Dự án “Thí điểm về cải tạo và phát triển ô phố” của tổ chức SIDA/SWECO (Thụy Điển) nghiên cứu cải tạo thí điểm và phát triển một ô phố Hàng Đào – Cầu Gỗ – Đinh Liệt – Gia Ngư.
Trong thời gian này, tiếp tục có nhiều dự án nghiên cứu quan trọng như:
- Dự án “Quản lý quy hoạch và phát triển Hà Nội – Quy hoạch chi tiết KPC Hà Nội” của Cơ quan phát triển quốc tế Australia. Dự án này đưa ra bản quy hoạch chi tiết cho KPC, hướng dẫn quản lý, sử dụng đất; đề xuất chiến lược cho việc quản lý những thay đổi trong KPC và các giải pháp quản lý.
- Dự án “ Bảo tồn+ Cải tạo= Phát triển” của Viện nghiên cứu kỹ thuật và phát triển đô thị – Trung tâm thiết kế và xây dựng ADC do cố PGS – KTS Hoàng Phúc Thắng chủ trì. Ý đồ dự án là mở thêm các đường xuyên qua lõi tạo ra các phố mới trong KPC.
- Tháng 6 năm 1995, Dự án “Quản lý Quy hoạch và Phát triển Hà Nội” của ông R.E. Hansen – Nhà quy hoạch bảo tồn với mục tiêu xác định mức độ ảnh hưởng của tốc độ phát triển đô thị đến quy hoạch và phát triển của KPC Hà Nội hiện tại và tương lai.
- Tháng 6 năm 1995, Báo cáo “Những xem xét kinh tế đối với quy hoạch chi tiết KPC” của ông John Henshall- Nhà kinh tế đô thị đưa ra những đánh giá về các chức năng kinh tế cần được xem xét khi chuẩn bị qui hoạch lại KPC Hà Nội
- Dự án “Quy hoạch bảo tồn khu phố cổ – Quy hoạch chi tiết cụm ô phố” – Viện nghiên cứu kiến trúc- Bộ Xây dựng” triển khai nghiên cứu trên 11 ô phố thuộc khu bảo tồn cấp II (theo QĐ 70/BXD-1995).
- Dự án “Quy hoạch bảo tồn khu phố cổ Hà Nội- quy hoạch chi tiết 12 khu phố” của PTS.KTS Phạm Đình Việt- Trường Đại học Xây dựng Hà Nội.
- Từ những nghiên cứu trên và thực tế hoạt động, ngày 15/4/1995, UBND Thành phố Hà Nội có Quyết định số 857/QĐ-UB thành lập Ban quản lý dự án cải tạo thí điểm KPC – Khu Phố cũ Hà Nội. Thời điểm này thành viên của Ban đều là các cán bộ kiêm nhiệm. Đến tháng 5/1996 mới có cán bộ chuyên trách về tìm hiểu công việc, khảo sát, tập hợp số liệu và lập kế hoạch cho việc quản lý và bảo tồn Phố cổ.
Năm 1996, Unesco đã tổ chức hội thảo về bảo tồn và phát huy giá trị di sản KPC Hà Nội, kêu gọi các thành viên Unesco quan tâm hỗ trợ chính quyền TP Hà Nội.
Từ năm 1996 đến năm 1998, Văn phòng KTS trưởng Thành phố cùng UBND quận Hoàn Kiếm, Ban quản lý dự án cải tạo thí điểm KPC – Khu phố cũ Hà Nội, các chuyên gia Thành phố Toulouse khảo sát một số công trình trong KPC Hà Nội.
Thời gian này Ban chưa có trụ sở làm việc nên hoạt động còn gặp nhiều khó khăn.
Giai đoạn 1998-2007
Sau 3 năm hoạt động thử nghiệm, UBND Thành phố Hà Nội có Quyết định số 911/QĐ-UB ngày 03/3/1998 tổ chức lại Ban quản lý dự án cải tạo thí điểm KPC – Khu phố cũ Hà Nội, đổi tên thành Ban quản lý Phố cổ Hà Nội. Giai đoạn này Ban thuộc Thành phố quản lý, do Phó chủ tịch UBND Thành phố làm Trưởng ban. Vị trí của Ban tương đương cấp Sở. Trong cơ cấu tổ chức có một Phó trưởng ban thường trực chuyên trách và các bộ phận chuyên môn.
Từ năm 1998 đến năm 2002:
Năm 1998, hợp tác với Viện nghiên cứu kiến trúc – Bộ Xây dựng lập Kế hoạch thực hiện Quyết định 70 BXD/KT-QH về quy hoạch bảo vệ, tôn tạo và phát triển KPC Hà Nội.
Năm 1999, phối hợp với Văn phòng KTS trưởng Thành phố xây dựng Điều lệ tạm thời về quản lý xây dựng, bảo tồn, tôn tạo KPC Hà Nội. Ngày 04/6/1999, UBND Thành phố Hà Nội ban hành Quyết định số 45/1999/QĐ-UB kèm theo Điều lệ tạm thời về quản lý xây dựng, bảo tồn và tôn tạo KPC Hà Nội. Đây là văn bản pháp lý quan trọng, phục vụ công tác kiến trúc trong KPC, xác định rõ công trình kiến trúc có giá trị, bước đầu gắn công tác quản lý kiến trúc KPC Hà Nội với quản lý trật tự xây dựng.
Năm 1999, TP Hà Nội bỏ kinh phí GPMB 05 hộ dân, đồng thời hợp tác với TP Toulouse (Pháp) thực hiện dự án nghiên cứu và hỗ trợ kinh phí bảo tồn ngôi nhà cổ đầu tiên số 87 phố Mã Mây. Dự án này đã làm thay đổi phố Mã Mây, bước đầu thúc đẩy phát triển du lịch ở KPC.
Năm 2000, TP Toulouse hỗ trợ kinh phí trùng tu đình Đồng Lạc số 38 phố Hàng Đào, một phần của công trình được sử dụng làm trụ sở của Ban quản lý Phố cổ Hà Nội.
Năm 2000, đồng chí Nguyễn Phú Trọng – Ủy viên bộ chính trị, Bí thư Thành ủy Hà Nội về làm việc với Ban quản lý Phố cổ Hà Nội.
Năm 2000 – 2002, TP Toulouse, vùng Thủ đô Bruxelles (Vương quốc Bỉ) thực hiện dự án Asia Rehab do Liên minh Châu Âu hỗ trợ với mục tiêu “Nâng cao điều kiện sống cho người dân Phố cổ Hà Nội thông qua việc bảo tồn, tôn tạo Phố cổ Hà Nội”. Nghiên cứu và đề xuất các giải pháp kỹ thuật cho bảo tồn và cải thiện điều kiện sống của người dân trong KPC Hà Nội.
Từ năm 2002 đến năm 2007
Ngày 05/4/2004, Bộ trưởng Bộ Văn hóa thông tin có Quyết định số 14/2004/QĐ-BVHTT xếp hạng Di tích lịch sử Quốc gia – KPC Hà Nội. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng khi thực hiện bảo tồn KPC Hà Nội theo Luật Di sản văn hoá. Vào dịp này, quận Hoàn Kiếm đã khai trương tuyến phố đi bộ Hàng Đào đến Đồng Xuân gắn với chợ đêm Đồng Xuân. Giai đoạn này, đã có thêm một số ngôi nhà đã được trùng tu theo kiến trúc truyền thống như ngôi nhà: 19 Hàng Đồng, 51 Hàng Bạc, 135 Hàng Bạc, 105 Hàng Buồm…
Tháng 8/2004, Chủ tịch nước Trần Đức Lương đã làm việc với UBND Thành phố Hà Nội về công tác bảo tồn, tôn tạo Phố cổ Hà Nội.
Năm 2004, từ kết quả nghiên cứu của dự án Asia Rehab, TP Toulouse hỗ trợ tài chính, kỹ thuật cải tạo nhà ở truyền thống số nhà 51 Hàng Bạc. Người dân đóng góp phần di chuyển trong thời gian thi công.
Năm 2004-2006: Thực hiện dự án do Liên minh Châu Âu hỗ trợ “Hà Nội 2010- Di sản và đặc trưng văn hóa” phối hợp giữa TP Hà Nội, TP Toulouse, vùng Thủ đô Bruxelles tiếp tục nghiên cứu và đề xuất các giải pháp bảo tồn di sản vật thể và phi vật thể KPC Hà Nội. Đây là kế hoạch đặc biệt quan trọng để thực hiện các dự án bảo tồn trong các năm tiếp theo. Tháng 11/2005, tổ chức Hội thảo Quốc tế “Tôn tạo Phố cổ ở châu Á – châu Âu: Trao đổi kinh nghiệm về lĩnh vực bảo tồn và nâng cao giá trị di sản” đã ra Tuyên bố chung Hà Nội về bảo tồn Phố cổ.
Năm 2006- 2007, thực hiện Dự án Haidep do tổ chức Jica – Nhật Bản tài trợ “Dự án thí điểm: Bảo tồn và phát triển bền vững KPC Hà Nội”, triển khai thí điểm trên địa bàn phố Hàng Buồm, chỉnh trang mái hiên, mái che, mái vẩy gắn sự tham gia của cộng đồng vào quản lý kiến trúc, quy hoạch KPC.
Năm 2007, Ban quản lý Phố cổ Hà Nội cùng với các Sở, ngành, TP tổ chức Tuần lễ Văn hóa Hà Nội tại TP Toulouse. Đây là dịp giới thiệu đến người dân Pháp và cộng đồng người Việt Nam tại Pháp về KPC Hà Nội, mở đầu giai đoạn mới trong hợp tác – trao đổi về văn hóa.
Tháng 3/2007, đồng chí Phạm Quang Nghị – Ủy viên Bộ chính trị, Bí thư Thành ủy đã làm việc với quận Hoàn Kiếm và Ban quản lý Phố cổ Hà Nội, quyết định chuyển Ban quản lý Phố cổ Hà Nội về quận Hoàn Kiếm điều hành nhằm gắn kết trách nhiệm với chính quyền địa phương.
Giai đoạn từ năm 2007 đến nay
Ngày 27/8/2007, UBND TP có Quyết định số 3414/QĐ-UBND chuyển Ban quản lý Phố cổ Hà Nội trực thuộc UBND quận Hoàn Kiếm quản lý điều hành. Ban Thường vụ Quận ủy Hoàn Kiếm đã tập trung chỉ đạo, củng cố bộ máy và dành mọi nguồn lực cho Ban quản lý Phố cổ Hà Nội hoạt động, đáp ứng kịp thời nhiệm vụ trước mắt do Thành phố giao.
Ngày 27/2/2008, UBND Thành phố có Quyết định số 782/QĐ-UBND xác định lại chức năng, nhiệm vụ và tổ chức bộ máy của Ban quản lý Phố cổ Hà Nội với 03 phòng: Phòng Hành chính – Tuyên truyền và Hợp tác quốc tế; Phòng Quy hoạch Kiến trúc và Nghiên cứu khoa học; Phòng Quản lý dự án. Quận đã bố trí địa điểm và cho xây dựng trụ sở làm việc mới của Ban tại 128C Trần Nhật Duật.
Trong các năm 2009, 2011, đồng chí Phạm Quang Nghị – Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Thành Ủy tiếp tục làm việc với quận Hoàn Kiếm về công tác bảo tồn KPC Hà Nội, đánh giá kết quả công tác của Ban quản lý Phố cổ. Với sự lãnh đạo của UBND quận Hoàn Kiếm, Ban quản lý Phố cổ Hà Nội đã triển khai thực hiện có hiệu quả, hoàn thành tốt các nhiệm vụ do Quận giao, đồng thời chủ động lập kế hoạch về công tác quản lý, bảo tồn, phát huy giá trị di sản KPC.
Ngày 26/7/2011, Thủ tướng Chính phủ có Quyết định số 1259/QĐ-TTg về Quy hoạch chung Hà Nội trong đó nêu vấn đề bảo tồn 03 vùng văn hóa (Thăng Long, xứ Đoài và Hòa Bình) và 08 khu trọng tâm trong khu vực nội đô lịch sử. Theo đó, với KPC Hà Nội bao gồm có 06 điểm chính: Xây dựng chiến lược bảo tồn, giãn dân, điều chỉnh quy chế quản lý, cải tạo chỉnh trang tuyến phố chuyên doanh, tổ chức mạng giao thông và tuyến phố đi bộ, bảo tồn công trình tôn giáo tín ngưỡng và các ngôi nhà cổ.
Giai đoạn này đã tập trung thực hiện các nhiệm vụ đã nghiên cứu trong thời gian trước. Tích cực GPMB trùng tu di tích, chỉnh trang đô thị, cải tạo hạ tầng kỹ thuật, cải tạo trụ sở cơ quan, trường học, hướng dẫn người dân cải tạo lại nhà ở trong khu vực Phố cổ. Diện mạo KPC đã có nhiều thay đổi, kinh tế chuyển hướng từ thương mại và tiểu thủ công nghiệp sang phát triển thương mại, du lịch, dịch vụ.
1. Cải tạo hạ tầng kỹ thuật
Quận Hoàn Kiếm đã cân đối ngân sách đầu tư cải tạo đồng bộ hạ tầng kỹ thuật trong KPC, cải tạo vỉa hè, hạ chìm cống nổi, lát bằng đá tự nhiên của 77/79 phố trong KPC; hệ thống chiếu sáng đô thị được cải tạo, bổ sung các cột điện, đèn chiếu sáng….
Thực hiện chủ trương của Thành phố, được sự chấp thuận của UBND quận, hiện Ban quản lý Phố cổ Hà Nội đang tiến hành triển khai sắp xếp đường dây, cáp đi nổi trong KPC đảm bảo an toàn và mỹ quan đô thị.
2. Thúc đẩy phát triển kinh tế gắn với du lịch
Quận ủy Hoàn Kiếm đã lập các Đề án phát triển thương mại, du lịch, dịch vụ trên địa bàn quận trong đó tập trung cho KPC. Quận đã triển khai các nhiệm vụ như quy hoạch khu vực Trung tâm thương mại Đồng Xuân – Bắc Qua, tổ chức ngày hội nghề kim hoàn, hội nghề thuốc Đông Nam dược Lãn Ông và phố nghề Hàng Gai thúc đẩy thương mại phát triển.
Được sự đồng ý của Chính phủ và Thành phố, năm 2011, Quận đã giao Công ty cổ phần Đồng Xuân đưa phương tiện giao thông sạch (xe ô tô điện) vào phục vụ du khách trong và ngoài nước tham quan KPC và khu vực hồ Hoàn Kiếm.
Ngày 03/10/2014, Quận đã khai trương mở rộng phố đi bộ tại khu vực bảo tồn cấp I KPC gồm các phố Hàng Buồm, Mã Mây, Tạ Hiện, Hàng Giầy, Lương Ngọc Quyến, Đào Duy Từ. Tuyến phố đi bộ hiện nay đã tạo ra một không gian văn hóa mới của Thủ đô, một điểm du lịch hấp dẫn, thu hút khách du lịch trong và ngoài nước.
3. Công tác quản lý quy hoạch kiến trúc
Ngày 24/10/2013, UBND Thành phố có Quyết định số 6398/QĐ-UBND ban hành Quy chế quản lý Quy hoạch Kiến trúc trong KPC. UBND quận đã chỉ đạo Ban quản lý Phố cổ Hà Nội tổ chức tuyên truyền, tập huấn, triển khai thực hiện, cụ thể hoá công tác quản lý quy hoạch không gian kiến trúc KPC Hà Nội theo Quy chế và Quy hoạch chung xây dựng Thủ đô đến năm 2030.
Theo đó, nhiệm vụ trọng tâm được đề ra là: Tiếp tục thực hiện công tác khảo sát, đánh giá, phân loại các di sản vật thể, các di tích, công trình kiến trúc có giá trị cần bảo tồn, tôn tạo trong KPC. Đồng thời tăng cường tuyên tuyền, giáo dục nâng cao nhận thức, ý thức, trách nhiệm của cán bộ, Đảng viên và người dân về giữ gìn, bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Tập trung vào công tác quản lý, bảo vệ các công trình di tích và nhà ở có giá trị, quản lý quy hoạch kiến trúc và cấp phép xây dựng, quản lý trật tự xây dựng, quản lý hạ tầng kỹ thuật đô thị.
4. Thực hiện Đề án giãn dân KPC
Ngày 09/01/2013, UBND Thành phố đã có Quyết định số 168/QĐ-UBND phê duyệt Đề án Giãn dân Phố cổ với mục tiêu giảm mật độ dân số, cải thiện điều kiện và chất lượng sống cho người dân, phù hợp với định hướng tổ chức phát triển không gian khu vực nội đô theo Quy hoạch chung xây dựng Thủ đô được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 1259/QĐ-TTg ngày 26/7/2011 (giảm số dân trong nội đô lịch sử từ 1,2 triệu người xuống khoảng 0,8 triệu người).
Ban đã dành điểm 28 Hàng Buồm – Trung tâm thông tin di sản Phố cổ là nơi triển lãm, tập trung tuyên truyền về Đề án để người dân và cộng đồng hiểu rõ mục tiêu và trách nhiệm đối với bảo tồn Phố cổ Hà Nội. Đến nay đã hoàn thành công tác khảo sát, thống kê, phân loại đối tượng cần di dời, đề xuất phương án kiến trúc khu nhà ở dành cho giãn dân phố cổ, phù hợp với đặc thù và nguyện vọng của người dân.
Những hạn chế, tồn tại.
Bên cạnh những kết quả đã đạt được, trong việc quản lý, bảo tồn tôn tạo và phát huy giá trị KPC Hà Nội vẫn còn một số tồn tại và hạn chế:
- Công tác tuyên truyền, quảng bá và giáo dục nâng cao ý thức tham gia phát huy giá trị lịch sử, di sản văn hóa chưa thu hút được sự tham gia của cộng đồng; một số hoạt động văn hóa lễ hội chưa thực sự hấp dẫn.
- Công tác quản lý và phát huy giá trị di sản văn hóa còn hạn chế và chưa sâu. Sự kết nối giữa hoạt động dịch vụ, thương mại, du lịch chưa tương xứng với tiềm năng, thế mạnh của KPC như: Việc bảo tồn các phố nghề, tuyến phố chuyên doanh… mới thực hiện với số lượng hạn chế.
- Việc triển khai thực hiện Đề án Giãn dân KPC còn chậm.
- Việc di chuyển các hộ dân sống trong di tích gặp nhiều khó khăn khi áp dụng các quy định chung của Thành phố cho GPMB tại khu vực Phố cổ.
- Các dự án bảo tồn, trùng tu các công trình di tích trên địa bàn quận chủ yếu là từ nguồn vốn ngân sách, công tác xã hội hóa đầu tư mới chỉ huy động được ở một số các chùa, chưa có cơ chế khuyến khích hỗ trợ đối với tổ chức, cá nhân tham gia giữ gìn, tôn tạo.
- Trật tự đô thị, trật tự giao thông trong KPC còn tồn tại. Việc quảng bá hình ảnh KPC và phát huy giá trị lịch sử, văn hoá của các công trình đã được triển khai nhưng còn yếu, hiệu quả chưa cao.
Thay lời kết
Trải qua 20 năm, từ khi thành lập đến nay, mặc dù có nhiều khó khăn nhưng với sự quan tâm của Lãnh đạo Thành phố, Quận ủy, HNND, UBND quận Hoàn Kiếm, tập thể Ban quản lý Phố cổ Hà Nội đã đoàn kết, bằng sự nhiệt huyết, niềm đam mê bảo tồn di sản trong mỗi cá nhân được vun đắp qua các thời kỳ, hoàn thành tốt những nhiệm vụ chính trị cho quận và TP giao phó.
Nhìn lại kết quả và cả những tồn tại của 20 năm công tác bảo tồn, tôn tạo KPC Hà Nội sẽ giúp chúng ta thấy rõ hơn mục tiêu cũng như những nhiệm vụ chiến lược trong thời gian tới. Chúng tôi mong muốn sẽ tiếp tục nhận được sự chỉ đạo của các Bộ, ngành Trung ương, Lãnh đạo Thành phố Hà Nội và đặc biệt là những đóng góp quý báu của các nhà nghiên cứu, nhà khoa học và cộng đồng – Để Ban quản lý phố cổ tiếp tục thực hiện tốt các nhiệm vụ chuyên môn, phát huy giá trị đô thị di sản KPC hiệu quả, góp phần tích cực cho sự phát triển bền vững của Thủ đô ngàn năm.p
ThS.KTS Phạm Tuấn Long
Phó Trưởng Ban Quản lý phố cổ Hà Nội
(Bài đăng trên Tạp chí kiến trúc, Số 08-2015)
