Cải tạo cảnh quan sông Tô Lịch: Kiến tạo hệ sinh thái đô thị bền vững

Bài viết đề xuất một cách tiếp cận quy hoạch cảnh quan tích hợp, nhằm cải tạo không gian ven sông Tô Lịch hướng tới mục tiêu nâng cao sức khỏe cộng đồng và chất lượng sống đô thị.

Đặt vấn đề

Sông Tô Lịch, dòng chảy lâu đời giữa lòng Hà Nội – hiện đang đối mặt với nhiều thách thức về ô nhiễm, suy thoái sinh thái và thiếu hụt không gian công cộng chất lượng. Bài viết đề xuất một cách tiếp cận quy hoạch cảnh quan tích hợp, nhằm cải tạo không gian ven sông Tô Lịch hướng tới mục tiêu nâng cao sức khỏe cộng đồng và chất lượng sống đô thị. Trong bối cảnh Hà Nội đang chịu áp lực từ đô thị hóa nhanh, biến đổi khí hậu và thiếu tiếp cận không gian xanh, việc tái thiết cảnh quan sông Tô Lịch trở thành một chiến lược quan trọng, yêu cầu sự tham gia của nhiều Bộ, ngành và cộng đồng. Đây không chỉ là vấn đề cải tạo hạ tầng sinh thái mà còn kiến tạo một hệ sinh thái đô thị lành mạnh, bền vững.

Lý thuyết tiếp cận

Mối liên hệ giữa không gian công cộng và sức khỏe con người đã được đề cập từ thế kỷ XIX, bắt đầu với tư tưởng tiên phong của Frederick Law Olmsted. Trong bài diễn thuyết “Công viên công cộng và sự phát triển không gian đô thị” (Public Parks and the Enlargement of Towns – Olmsted, 1870, Olmsted khẳng định: Công viên công cộng không chỉ là nơi giải trí mà còn là “Phương tiện hiệu quả để thúc đẩy sức khỏe thể chất và tinh thần” trong bối cảnh đô thị hóa nhanh chóng. Ông nhấn mạnh vai trò trị liệu của cảnh quan tự nhiên trong việc phục hồi tinh thần và tăng cường phúc lợi cộng đồng. Tiếp nối mạch tư tưởng này, Stephen và Rachel Kaplan phát triển “Lý thuyết phục hồi sự chú ý” (Attention Restoration Theory). Theo đó, môi trường tự nhiên có khả năng phục hồi sự chú ý bị suy giảm và làm dịu trạng thái tâm lý căng thẳng thông qua các yếu tố như “Sự hấp dẫn nhẹ nhàng” (soft fascination) và “tránh xa” (being away) (Rache Kaplan, 1989). Ở một cách tiếp cận khác, Jan Gehl nhìn từ góc độ xã hội học đô thị, cho rằng các không gian công cộng chất lượng cao tạo điều kiện cho các hình thức tương tác xã hội thân mật và vô thức, một yếu tố thiết yếu đối với sức khỏe tinh thần đô thị. Theo Gehl: “Cuộc sống giữa các tòa nhà” đóng vai trò nuôi dưỡng cảm giác thuộc về và kết nối xã hội, từ đó nâng cao chất lượng sống toàn diện cho cư dân đô thị (Gehl, 2011). Sự kết hợp giữa các lý thuyết này tạo nên một khung tiếp cận đa chiều, nhấn mạnh vai trò thiết yếu của không gian công cộng trong việc kiến tạo môi trường đô thị lành mạnh, phục hồi và bền vững.

Bối cảnh sông Tô Lịch

Sông Tô Lịch là một trong những dòng chảy nội đô có giá trị lịch sử – văn hóa quan trọng tại Hà Nội. Trong quá khứ, sông từng là một nhánh của sông Hồng, đóng vai trò như tuyến thủy lộ tự nhiên phục vụ giao thương, thoát nước và định hình cấu trúc không gian của kinh đô Thăng Long từ thế kỷ 11. Dọc hai bờ sông từng tồn tại các cụm dân cư truyền thống, di tích lịch sử và là nơi diễn ra nhiều sinh hoạt cộng đồng. Hình ảnh sông Tô Lịch đã đi vào văn học dân gian như biểu tượng của cảnh quan đô thị Thăng Long – Hà Nội.

Tuy nhiên, từ cuối thế kỷ 19 đến nay, sông Tô Lịch đã bị bít nguồn cấp nước tự nhiên, phần lớn bị lấp và cống hóa; hiện chỉ còn chảy ngầm hoặc nhận nước thải chưa qua xử lý từ hơn 300 cống xả. Mỗi ngày, nó phải tiếp nhận khoảng 150 000–160 000 m³ nước thải sinh hoạt và công nghiệp, khiến nước sông chuyển màu đen kịt, bốc mùi, trở thành “dòng sông chết” (Chi, 2025).

Trước thực trạng này, thành phố Hà Nội đã triển khai nhiều giải pháp như nạo vét, xử lý sinh học, và đặc biệt là vận hành thử nghiệm Nhà máy xử lý nước thải Yên Xá từ cuối năm 2024, với công suất ban đầu 100 000 m³/ngày đêm (Đắc Sơn, Nam Giang, 2025). Đồng thời, thành phố đã phê duyệt Đề án phục hồi hệ thống bốn sông nội đô, trong đó Tô Lịch đóng vai trò trục sinh thái trung tâm, với mục tiêu giảm ít nhất 50% ô nhiễm và từng bước chuyển đổi thành không gian cộng đồng xanh – sạch – bền vững.

Trong bối cảnh đó, việc cải tạo sông Tô Lịch không chỉ nên dừng lại ở xử lý ô nhiễm mà cần được nhìn nhận như một cơ hội chiến lược để xây dựng một không gian công cộng chất lượng cao có thể kích thích sự hồi phục tinh thần, giảm căng thẳng và tăng cảm giác kết nối xã hội (Amir Hajrasoulih, Vicente del Rio, James Francis, Jessica Edmondson, 2018). Dòng sông cần được tích hợp vào hệ thống không gian công cộng mở, đóng vai trò như “trục chữa lành” của thành phố – nơi con người có thể tiếp xúc gần gũi với thiên nhiên, rèn luyện thể chất và tái kết nối xã hội thông qua các hoạt động sinh hoạt ngoài trời.

Bài học kinh nghiệm quốc tế

Với nhu cầu tái thiết đô thị gắn với sức khỏe cộng đồng ngày càng trở nên cấp thiết, việc nghiên cứu những mô hình thành công trên thế giới có thể cung cấp bài học thiết thực cho quá trình tái thiết sông Tô Lịch. Các dự án cải tạo sông đô thị như Cheonggyecheon (Seoul) hay bờ sông Garonne (Bordeaux) là minh chứng rõ ràng cho tiềm năng của cảnh quan nước trong việc phục hồi sức khỏe cộng đồng và tái kết nối xã hội.

(1) Dự án cải tạo sông Cheonggyecheon tại Seoul là một kinh nghiệm tiêu biểu cho việc phục hồi dòng sông đô thị, nhằm cải thiện chất lượng sống và gắn kết cộng đồng. Không gian ven sông được thiết kế lại thành hành lang xanh (cây xanh) – xanh lam (nước), góp phần giảm nhiệt độ khu vực trung tâm, cải thiện chất lượng không khí và phục hồi hệ sinh thái đô thị. Kể từ khi đưa vào sử dụng, sông đã thu hút trung bình khoảng 64.000 người/ ngày, đồng thời thúc đẩy sự kiện văn hóa, lễ hội cộng đồng (ví dụ như Lễ hội đèn lồng hàng năm), góp phần gia tăng cảm giác thuộc về và tương tác xã hội trong đô thị (Venkateshwaran, 2021). Bên cạnh hiệu quả môi trường và kinh tế, dự án còn tái định hình cấu trúc xã hội đô thị thông qua việc tạo ra một không gian công cộng mang tính kết nối, đa chức năng và có giá trị trị liệu.

(2) Dự án cải tạo các bờ sông Garonne tại Bordeaux, triển khai từ những năm 1990 và hoàn thiện dần tới khoảng năm 2009 dưới thiết kế của Michel Corajoud với dự án “quays gardened” (quais jardinés), đã biến một khu vực bờ sông từng bị bỏ hoang, làm bãi đậu xe và thoái hóa công nghiệp thành không gian công cộng xanh – xanh lam năng động. Trong số đó, Promenade Corajoud dài khoảng 4,5 km đã tái kết nối thành phố với dòng sông thông qua thiết kế đường dạo bộ, làn xe đạp và các công viên ven sông, như Jardin des Lumières và Parc des Angéliques. Không gian mới này đã thu hút dân cư và du khách đến thưởng ngoạn, vui chơi thúc đẩy gắn kết xã hội và nâng cao trải nghiệm đô thị. Việc tăng cây xanh và giảm xe cơ giới dẫn đến chất lượng không khí cải thiện, giảm hiện tượng đảo nhiệt đô thị, phục hồi đa dạng sinh học trong khu vực nội thị, đồng thời đem lại ưu thế môi trường và nâng cao sức khỏe cộng đồng một cách rõ rệt.

Kết luận

Trong bối cảnh Hà Nội đang đối mặt với nhiều áp lực về dân số, khí hậu và đứt gãy không gian sống, việc cải tạo sông Tô Lịch không chỉ là một nhiệm vụ môi trường đơn lẻ, mà cần được nhìn nhận như một chiến lược quy hoạch đô thị đa chiều, nơi kết hợp giữa phục hồi sinh thái, nâng cao chất lượng sống và tái thiết các mối quan hệ cộng đồng. Những bài học từ các dự án quốc tế như Cheonggyecheon (Hàn Quốc) và Bordeaux (Pháp) cho thấy rõ tiềm năng của không gian công cộng ven sông trong việc hỗ trợ sức khỏe thể chất, tinh thần, đồng thời góp phần xây dựng bản sắc đô thị hiện đại nhưng giàu tính nhân văn.

Để hiện thực hóa điều đó, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa kiến trúc sư, chuyên gia môi trường, kỹ sư hạ tầng và cộng đồng địa phương để có thể xây dựng được những giải pháp tổng thể vừa mang tính thẩm mỹ, vừa bền vững. Các định hướng thiết kế có thể bao gồm: Hành lang xanh liên tục cho người đi bộ và xe đạp; vườn cộng đồng; khu sinh hoạt trị liệu ngoài trời cho người cao tuổi; sân chơi tự nhiên cho trẻ em; và các “túi sinh thái” nhỏ như vườn mưa, bãi lọc sinh học kết hợp nghệ thuật công cộng. Những yếu tố này không chỉ giúp điều hòa vi khí hậu, hấp thụ nước mưa, mà còn hỗ trợ giảm căng thẳng, tăng tương tác xã hội và tạo cảm giác thuộc về – các yếu tố đã được chứng minh là liên quan trực tiếp đến sức khỏe tinh thần trong đô thị (Rache Kaplan, 1989) (Gehl, 2011).

Khi được triển khai đồng bộ, việc tái định nghĩa sông Tô Lịch như một “trục chữa lành” – một cảnh quan trị liệu tích hợp trong lòng đô thị – sẽ mở ra cơ hội quý báu để kiến tạo một thành phố đáng sống hơn cho hiện tại và tương lai.

Ths.KTS. Nguyễn Hoài Nam, Ths.KTS. Cao Hà Ninh – Viện Đào tạo và Hợp tác quốc tế – Trường Đại học Kiến trúc Hà Nội
© Tạp chí Kiến trúc

---

Tài liệu tham khảo

• Olmsted, F. L. (1870). Public Parks and the Enlargement of Towns. In: American Social Science Association.
• Rache Kaplan, S. K. (1989). The Experience of Nature: A Psychological Perspective. New York: Cambridge University Press.
• Gehl, J. (2011). Life Between Buildings: Using Public Space. Island Press.
• Chi, T. (2025). Ưu tiên thực hiện các giải pháp ‘hồi sinh’ sông Tô Lịch. Retrieved from thanglong.chinhphu.vn: https://thanglong.chinhphu.vn/uu-tien-thuc-hien-cac-giai-phap-hoi-sinh-song-to-lich-103250210164623568.htm?utm_source=chatgpt.com
• Đắc Sơn, Nam Giang. (2025). Thành phố Hà Nội quyết tâm hồi sinh sông Tô Lịch. Retrieved from nhandan.vn: https://nhandan.vn/quyet-tam-hoi-sinh-song-to-lich-post869680.html?utm_source=chatgpt.com
• Amir Hajrasoulih, Vicente del Rio, James Francis, Jessica Edmondson. (2018). Urban form and mental wellbeing: scoping a theoretical framework for action. Retrieved from Journal of Urban Design and Mental Health: https://www.urbandesignmentalhealth.com/journal-5—urban-form-and-mental-wellbeing.html
• Venkateshwaran, O. (2021). Transforming highways into streams: 4 urban planning lessons from Cheonggyecheon Stream, Seoul. Retrieved from Cities Future: https://citiesfuture.com/transforming-highways-into-streams-4-urban-planning-lessons-from-cheonggyecheon-stream-seoul/?utm_source=chatgpt.com