Nhìn lại chặng đường phát triển thời gian qua, một trong những dấu ấn nổi bật của Quảng Ninh là khả năng chuyển hóa những lợi thế khác biệt về vị trí địa chiến lược, tài nguyên, biển, biên giới và di sản thành nguồn lực cho phát triển. Từ một nền kinh tế phụ thuộc nhiều vào khai thác tài nguyên, Quảng Ninh từng bước chuyển sang mô hình phát triển cân bằng hơn, trong đó công nghiệp chế biến, chế tạo và dịch vụ ngày càng giữ vai trò quan trọng; đồng thời hình thành hệ thống kết cấu hạ tầng đồng bộ, mở rộng không gian phát triển và tạo lập những động lực tăng trưởng mới.
Bước vào giai đoạn phát triển mới, Thành phố (TP) Quảng Ninh cần tạo bước chuyển mạnh hơn về chất trong mô hình phát triển, từ tăng trưởng dựa nhiều vào các yếu tố đầu vào sang dựa ngày càng nhiều hơn vào năng suất, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và nguồn nhân lực chất lượng cao. Điều đó đồng thời đặt ra yêu cầu phải tổ chức, phân bổ và sử dụng các nguồn lực hiệu quả hơn, hướng nguồn lực vào những lĩnh vực có khả năng tạo ra năng suất, giá trị gia tăng và sức lan tỏa lớn.
Hạ Long
Chuyển dịch mô hình phát triển – Hình thành các động lực tăng trưởng mới
Giai đoạn 2021-2025, kinh tế Quảng Ninh tiếp tục duy trì tốc độ tăng trưởng cao, GRDP bình quân tăng trưởng “2 con số”; riêng năm 2025 tăng 11,89%, cao nhất cả nước. Quan trọng hơn, cơ cấu và động lực tăng trưởng tiếp tục chuyển dịch theo hướng giảm dần sự phụ thuộc vào khai thác tài nguyên, gia tăng vai trò của công nghiệp chế biến, chế tạo và dịch vụ.
Công nghiệp chế biến, chế tạo ngày càng thể hiện rõ vai trò động lực với nhiều ngành sản xuất mới từng bước hình thành và mở rộng như điện tử, linh kiện, ô tô và công nghiệp hỗ trợ, thiết bị điện, vật liệu mới. Cùng với đó, du lịch, thương mại, vận tải, logistics, kinh tế cửa khẩu và các dịch vụ gắn với đô thị, công nghiệp tiếp tục phát triển. Đây là bước chuyển từ khai thác những lợi thế sẵn có sang tạo lập và phát huy các lợi thế mới, từ dựa nhiều vào tài nguyên sang dựa ngày càng nhiều hơn vào năng suất, kết nối, công nghệ và chất lượng dịch vụ.
Sử dụng nguồn lực có trọng tâm để tạo sức lan tỏa
Một bài học quan trọng từ thực tiễn phát triển của Quảng Ninh là nguồn lực chỉ thực sự phát huy giá trị khi được phân bổ đúng trọng tâm và tạo được hiệu ứng lan tỏa. Trong nhiều năm, tỉnh kiên trì ưu tiên nguồn lực cho kết cấu hạ tầng chiến lược, lấy đầu tư công làm công cụ dẫn dắt, tạo điều kiện thu hút và kích hoạt nguồn lực xã hội.
Trục cao tốc Hải Phòng – Hạ Long – Vân Đồn – Móng Cái dài 176 km, Cảng hàng không quốc tế Vân Đồn, hệ thống cảng biển cùng các tuyến giao thông kết nối khu công nghiệp, khu kinh tế đã từng bước hoàn thiện mạng lưới giao thông đa phương thức của Quảng Ninh. Giá trị của những công trình này không chỉ nằm ở việc rút ngắn thời gian và khoảng cách di chuyển, mà quan trọng hơn là mở rộng không gian phát triển, nâng cao khả năng kết nối các khu vực, tạo điều kiện hình thành các trung tâm công nghiệp, đô thị, du lịch, logistics và dịch vụ mới.
Hiệu quả dẫn dắt của nguồn lực công cũng được thể hiện qua cơ cấu huy động vốn. Giai đoạn 2021-2025, tổng vốn đầu tư toàn xã hội trên địa bàn đạt gần 500 nghìn tỷ đồng; nguồn lực đầu tư ngày càng được đa dạng hóa, với tỷ trọng vốn nhà nước giảm dần, trong khi vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài và vốn đầu tư trong nước ngày càng gia tăng. Điều đó cho thấy vai trò của Nhà nước đang từng bước chuyển từ trực tiếp đầu tư sang kiến tạo hạ tầng, môi trường và điều kiện thuận lợi để khơi thông nguồn lực từ doanh nghiệp và xã hội.
Hiệu quả sử dụng nguồn lực còn được thể hiện ở khả năng chuyển hóa thành quả tăng trưởng thành chất lượng sống của người dân và sự phát triển đồng đều hơn giữa các khu vực. Với Chương trình mục tiêu Quốc gia giảm nghèo bền vững giai đoạn 2021-2025, Quảng Ninh đã về đích trước 3 năm, không còn hộ nghèo, hộ cận nghèo theo chuẩn nghèo; nguồn lực tiếp tục được ưu tiên cho hạ tầng thiết yếu, giáo dục, y tế, an sinh xã hội tại khu vực nông thôn, miền núi, biên giới, hải đảo. Qua đó, khoảng cách về điều kiện phát triển và khả năng tiếp cận các dịch vụ cơ bản giữa khu vực trung tâm với các địa bàn khó khăn từng bước được thu hẹp, để tăng trưởng kinh tế gắn ngày càng chặt chẽ hơn với tiến bộ, công bằng xã hội và sự thụ hưởng của người dân.
Thực tiễn đó cũng cho thấy hiệu quả sử dụng nguồn lực không thể chỉ đo bằng quy mô vốn huy động hay số lượng dự án được đầu tư. Mà đầu tư công phải kích hoạt được đầu tư xã hội; kết cấu hạ tầng phải mở ra không gian phát triển mới; đất đai, tài sản công phải được đưa vào sử dụng hiệu quả; mỗi dự án phải tạo thêm năng lực sản xuất, kinh doanh và khả năng cạnh tranh cho nền kinh tế.
(Ảnh: TC Group – Thành Công Việt Hưng)
Kiến tạo và làm mới nguồn lực cho giai đoạn phát triển mới
Trong giai đoạn tới, yêu cầu đặt ra đối với Quảng Ninh là nâng cao hiệu quả tổ chức, phân bổ và sử dụng nguồn lực, đồng thời chủ động tạo lập những động lực phát triển mới. Khi dư địa tăng trưởng theo chiều rộng ngày càng thu hẹp, chất lượng quy hoạch, năng lực quản trị, khoa học – công nghệ và khả năng tổ chức không gian phát triển sẽ ngày càng giữ vai trò quyết định.
Những nền tảng cho bước chuyển này đang từng bước được hình thành. Việc hoàn thành điều chỉnh Quy hoạch tỉnh thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050, phê duyệt Quy hoạch chung đô thị Quảng Ninh đến năm 2050, tầm nhìn đến năm 2075 và công nhận Quảng Ninh đạt tiêu chí đô thị loại I mở ra điều kiện mới để tổ chức lại không gian phát triển theo hướng liên kết, tích hợp và hiệu quả hơn. Trên nền tảng đó, Đề án xác lập mô hình tăng trưởng mới giai đoạn 2026-2030, tầm nhìn đến năm 2050 tiếp tục định hình hướng chuyển dịch từ mô hình tăng trưởng dựa nhiều vào vốn, tài nguyên sang mô hình dựa ngày càng nhiều hơn vào năng suất, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.
Trong không gian phát triển mới, vai trò của Nhà nước cần tiếp tục chuyển mạnh sang kiến tạo môi trường, hoàn thiện thể chế và tạo điều kiện để các nguồn lực xã hội được huy động và sử dụng hiệu quả hơn. Đầu tư công vì vậy cần tập trung vào những dự án có tính dẫn dắt, tạo kết nối và mở rộng dư địa phát triển; đồng thời nâng cao hiệu quả khai thác đất đai, tài sản công và các nguồn lực đã được đầu tư. Cùng với đó, khu vực kinh tế tư nhân và đầu tư trực tiếp nước ngoài cần được đặt trong mối liên kết chặt chẽ hơn với quá trình đổi mới công nghệ, phát triển chuỗi giá trị, nâng cao năng lực sản xuất và sức cạnh tranh của nền kinh tế địa phương.
Điểm mới trong định hướng phát triển của Quảng Ninh còn nằm ở việc chủ động tạo ra những không gian và cơ chế phát triển mới trên cơ sở các lợi thế đặc thù về biển, biên giới, vị trí địa chiến lược và tri thức. Việc nghiên cứu phát triển các khu chức năng mới, phát triển Khu kinh tế đặc biệt Vân Đồn, triển khai Cửa khẩu thông minh Móng Cái (Việt Nam) – Đông Hưng (Trung Quốc)… cho thấy nỗ lực mở rộng không gian phát triển không chỉ theo địa lý, mà còn theo chiều sâu về thể chế, công nghệ và khả năng kết nối.
Từ nền tảng đã tạo dựng, Quảng Ninh có điều kiện bước vào một giai đoạn phát triển mới với không gian rộng hơn, động lực tăng trưởng đa dạng hơn và phương thức phát triển ngày càng dựa trên chất lượng, hiệu quả và đổi mới sáng tạo. Việc kết hợp chặt chẽ giữa quy hoạch, thể chế, khoa học – công nghệ và các nguồn lực xã hội sẽ là cơ sở để nâng cao năng suất, sức cạnh tranh và khả năng thích ứng của nền kinh tế, qua đó hiện thực hóa mục tiêu phát triển xanh, hiện đại, sáng tạo và bền vững.
ThS. Tạ Thiên Hỹ
Trưởng Phòng Quy hoạch – Kế hoạch, Sở Tài chính Quảng Ninh
CN. Vũ Đức Hưng
Chuyên viên Phòng Quy hoạch – Kế hoạch, Sở Tài chính Quảng Ninh
(Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 09-2026)
